Học & lớn lên
Tiểu thuyết trinh thám qua các thời kỳ và ba tiêu chí chọn sách
Vì sao độc giả Hàn Quốc 30 tuổi lại mua sách của Keigo Higashino nhiều nhất, chiếm 30%? Vì thời của tiểu thuyết trinh thám đang kéo dài ở nhiều nước, và đọc theo đúng tiêu chí sẽ giúp người mới chọn được cuốn đáng đọc đầu tiên.
Một cuốn sách dày gần 500 trang như “Mật mã Da Vinci” của Dan Brown bán chạy khắp thế giới. Một bài toán tiểu học ở Nhật có đề dài như mở đầu truyện trinh thám cũng gây sốt mạng xã hội cả Nhật lẫn Trung Quốc. Hai hiện tượng ấy cho thấy dòng viết phá án đang ở đỉnh cao của mình. Người đọc mới, vì thế, cần nắm tiểu thuyết trinh thám đi qua những giai đoạn nào, và chọn sách theo tiêu chí nào để không lạc giữa hàng trăm đầu sách trên kệ.
Lịch sử tiểu thuyết trinh thám
Tiểu thuyết trinh thám là một tiểu loại của tiểu thuyết phiêu lưu, kể về quá trình điều tra, khám phá cái bí mật còn nằm trong bóng tối của một vụ án. Nó chỉ trở thành dòng văn học độc lập khi các nhà văn đưa tình tiết điều tra vụ án lên bình diện thứ nhất của nội dung, thay vì để tội phạm làm nhân vật chính. Người được xem là thánh tổ của dòng viết này là Edgar Allan Poe (1809–1849), vì ông chuyển trọng tâm tự sự từ nhân vật phạm tội sang nhân vật thám tử.3
Ra đời của thể loại trùng với chính lực lượng điều tra thực tế. Ở các nước tư bản phát triển, bộ máy cảnh sát chuyên điều tra tội phạm chỉ được thành lập từ nửa sau thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Chính nhà văn kiêm luật sư Henry Fielding từng đồng lập một trong những văn phòng tiên phong gánh nhiệm vụ ấy ở Anh.3
Trước đó, cốt truyện trinh thám chỉ xuất hiện như mô típ và nhân vật phụ trong sáng tác của Dickens, Balzac hay Dostoevsky.3 Trọng tâm của những tác phẩm ấy là lý giải tội phạm thuộc hạng người nào, nên chẳng ai gọi “Tội ác và trừng phạt” là trinh thám.
Từ nền tảng ấy, các tượng đài lần lượt xuất hiện. Sherlock Holmes, nhân vật hư cấu của Arthur Conan Doyle, ra mắt bạn đọc lần đầu năm 1887. Ông thám tử này ảnh hưởng mạnh đến kịch, điện ảnh, thậm chí trở thành nguồn cảm hứng cho bộ truyện tranh nổi tiếng Thám tử lừng danh Conan. Agatha Christie viết 66 cuốn tiểu thuyết, trong đó các vụ án quanh thám tử Hercule Poirot và nữ thám tử Miss Marple sống ở làng St Mary Mead hư cấu trở thành mẫu mực. Riêng “Án mạng trên sông Nile” phát hành ngày 01/11/1937, xoay quanh vụ án trên chuyến tàu du lịch đi Ai Cập, sau này được chuyển thể thành phim.
Ở Việt Nam, trước năm 1945, Thế Lữ và Lê Văn Trương là hai cây bút viết trinh thám nổi tiếng.3 Dòng viết từng có mùa vàng ở cả hai miền Nam Bắc trong nửa đầu thế kỷ 20. Nhưng từ đó đến trước đổi mới, nó gần như vắng bóng: các nhà văn miền Bắc chuyển sang thơ, ký, truyện ngắn, kịch. Sau năm 1986, nhiều tác phẩm nổi tiếng đầu thế kỷ 20 được tái bản, song khoảng trống của thể loại vẫn chưa được lấp đầy.
Lực đẩy đưa dòng viết trở lại đến từ một con đường ít ai ngờ: các cuộc thi sáng tác do Bộ Công an phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Từ năm 1999 đến nay, bốn kỳ thi về đề tài “Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống” đã diễn ra theo chu kỳ, mỗi kỳ thu hút hàng trăm cây bút trong và ngoài lực lượng công an nhân dân. Ngày 01/12/2022 tại Hà Nội, kỳ thi lần thứ V được phát động, nhận bản thảo đến 15/4/2025. Riêng thể loại tiểu thuyết có 3 giải A mỗi giải 50 triệu đồng, 4 giải B 30 triệu đồng, 5 giải C 20 triệu đồng và 7 giải khuyến khích 10 triệu đồng. Tác phẩm đoạt giải được Nhà xuất bản CAND in thành sách.
Chính các cuộc thi định kỳ ấy cho ra đời những tác phẩm được công chúng đón nhận: “Một thế giới không có đàn bà” của Bùi Anh Tấn, “Sát thủ Online” của Nguyễn Xuân Thủy, “Bão ngầm” của Đào Trung Hiếu, “Hồ sơ một tử tù” của Nguyễn Đình Tú, cùng “Trại hoa đỏ” và “Câu lạc bộ số 7” của Di Li. Sau các kỳ thi, nhiều cây bút vẫn miệt mài với đề tài. Nguyễn Xuân Thủy cho ra “Có tiếng người trong gió”, còn Bùi Anh Tấn viết tiếp “Thám tử yêu”.
Trường hợp nổi bật nhất là đại úy công an Võ Chí Nhất, sinh tại Củ Chi, ra mắt tiểu thuyết đầu tay “Hoàng Cung” năm 2016 lúc 23 tuổi. Sau đó anh đều đặn cho ra “Khiếu ăn mày”, “Muội tro”, “Án sau vết chân” và “Pho tượng cổ”, lấy chất liệu từ thực tiễn công tác công an. Tám năm sau, “Hoàng Cung” còn được phát hành tại Ý với nhan đề Il Palazzo Reale di Thang Long và giới thiệu tại lễ hội Oriente ở thành phố Brescia. Gần đây, truyện ngắn “Đứa bé” của anh xuất hiện trên tạp chí văn hóa NEUMA của Hội Nhà văn Rumani.1
Dù vậy, con đường của người viết trẻ vẫn không dễ.
Một tạp chí từng mời nhà văn Lê Văn Trảo, nguyên chủ tịch Hội Nhà văn TP.HCM, làm giám khảo cuộc thi truyện ngắn trinh thám. Gần hai năm không có bản thảo nào gửi về, cuộc thi bị hủy. Lý giải điều đó, ông Lê Văn Thảo cho rằng viết trinh thám đòi hỏi vốn kiến thức khoa học sâu rộng, trong khi cây bút trẻ chỉ xem văn chương là nghề tay trái. Họ không thể đầu tư nghiên cứu hai ba năm cho một tác phẩm khi không sống được bằng viết văn.2 Nguyễn Quang Thiều cũng đồng tình: người viết chuyên nghiệp cần trí tưởng tượng, tài hư cấu, kể chuyện và am tường nhiều lĩnh vực của đời sống.
Ba tiêu chí chọn tiểu thuyết trinh thám
Giữa một kệ sách tràn ngập đầu sách trinh thám từ phương Tây đến châu Á, người đọc mới cần ba tiêu chí để chọn cuốn đầu tiên: cấu trúc cốt truyện, tính thực tiễn của bối cảnh điều tra và độ sâu của nhân vật thám tử. Trước hết, một cuốn tốt phải có một vụ việc đã xảy ra, với thủ phạm còn giấu mặt. Tiếp đó, thám tử hoặc nhân vật bị tình nghi phải là người tiến hành cuộc điều tra. Cuối cùng, phương pháp suy luận phải khiến người đọc muốn tự đoán trước thám tử.
Tiêu chuẩn mẫu mực nhất vẫn là Agatha Christie. “Án mạng trên chuyến tàu tốc hành Phương Đông” kể vụ án trên chuyến tàu từ Istanbul về Calais. Nạn nhân bị đâm 12 nhát dao, và thám tử Hercule Poirot phát hiện có đến 12 nghi phạm. Vụ án phức tạp, không gian tàu hỏa được khắc họa chi tiết, cách Poirot dùng trí não để gỡ nút thắt đáp ứng đủ cả ba tiêu chí. Còn “Mật mã Da Vinci” của Dan Brown kết hợp trinh thám với thần thoại, đưa giáo sư Harvard Robert Langdon và chuyên viên giải mã Sophie Neveu vào cuộc truy tìm Chén Thánh. Cuốn sách chứng minh dòng viết này pha trộn được nhiều chất liệu mà người đọc vẫn hồi hộp theo từng bước điều tra.
Trinh thám Nhật Bản mang một sắc thái khác, và đây chính là nơi số liệu độc giả nói nhiều nhất. “Phía sau nghi can X” của Higashino Keigo kể cuộc điều tra của điều tra viên Kusanagi và phó giáo sư vật lý Manabu Yukawa. Cuốn sách công khai danh tính hung thủ ngay từ đầu nhưng vẫn cuốn hút nhờ khai thác động cơ và tâm lý. Tác phẩm này giúp Keigo đạt giải Naoki lần thứ 134 tại Nhật, một giải thưởng văn học lâu đời sánh ngang giải Akutagawa. Tại Việt Nam và Thái Lan, Keigo có khoảng 70 sách đã dịch trong tổng số 106 tác phẩm.
Ở Trung Quốc, “Lửa thiêu rừng hạnh” của Tùng Ưng xuất bản lần đầu năm 2012, được giới thiệu là trinh thám xã hội đầu tiên tại nước này. Đinh Mặc cho ra mắt “Hãy nhắm mắt khi anh đến” năm 2014, gồm hai tập. Series “Bản Thông Báo Tử Vong” của Chu Hạo Huy có 5 tập phát hành từ 2014 đến 2016. Phương Tây thì không ngừng có gương mặt mới. “Những bóng ma trở lại” của Thomas Bo Pedersen, nhà báo kiêm nhà ngoại giao người Đan Mạch sinh năm 1955, xuất bản tại quê nhà năm 2022 và phát hành tại Việt Nam tháng 12/2025. Freida McFadden bán được 2,6 triệu bản, trở thành nhà văn bán chạy nhất nước Anh, và 82% độc giả của bà là nữ.
Số liệu từ Hàn Quốc vẽ ra chân dung người đọc thời đại này. Độc giả nữ của Keigo Higashino chiếm 59,7%, nam chiếm 40,3%. Nhóm 30 tuổi mua sách của ông nhiều nhất với 30%, tiếp đến là 40 tuổi với 26,3% và 50 tuổi với 23%. Nghĩa là hơn một nửa độc giả của ông ở độ tuổi 30-40, tầng người đi làm trẻ, chứ không phải riêng những người hâm mộ truyện phá án cổ điển. Bảng dưới đây gộp các nhóm ấy:
So với phương Tây, trinh thám Việt khác biệt ngay từ cấu trúc và bối cảnh. Trinh thám phương Tây, từ Christie đến Dan Brown, thường đặt vụ án trong không gian khép kín hoặc chuyến xuyên quốc gia, nơi thám tử là trung tâm suy luận. Trinh thám Việt đương đại, ngược lại, lấy chất liệu từ nghề nghiệp thực: Võ Chí Nhất viết từ kinh nghiệm công tác công an. Tiến sĩ Hà Thanh Vân nhận định truyện của anh mang dáng dấp tiểu thuyết trinh thám cổ điển nhưng giàu màu sắc văn hóa Nam Bộ, không gian phá án lấy cảm hứng từ quê hương Củ Chi và vùng đất phương Nam.1 Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thái Phan Vàng Anh đánh giá đây là văn của người có nghề, am hiểu nghiệp vụ trinh sát, điều tra, phá án. Vì thế, khi chọn sách Việt, người đọc nên ưu tiên tác giả có bối cảnh nghề thật; khi chọn sách nước ngoài, nên bắt đầu từ những cái tên đã tạo dựng phương pháp suy luận riêng.
| Độ tuổi | Tỷ lệ độc giả Keigo tại Hàn Quốc |
|---|---|
| 30 tuổi | 30,0% |
| 40 tuổi | 26,3% |
| 50 tuổi | 23,0% |
Cách đọc và tự đánh giá một cuốn trinh thám
Đọc trinh thám khác đọc các dòng tiểu thuyết khác ở chỗ người đọc chính là người tham gia điều tra. Khi lật trang, nên ghi chú từng manh mối xuất hiện: một vật để lại ở hiện trường, một lời khai mâu thuẫn, một khoảng thời gian trống trong chứng cứ.
Truyện trinh thám thường giới thiệu thời gian diễn ra vụ án cụ thể ngay ở phần đầu để tạo tính chân thực. Nhiều tác phẩm xây dựng tình huống người điều tra chạy đua với thời gian. Ghi lại mốc giờ ấy giúp người đọc theo kịp độ căng thẳng mà tác giả dựng lên.
Không gian trong dòng viết này là không gian hiện trường, nơi xảy ra vụ án, được khắc họa chi tiết và gắn liền với dấu hiệu, bằng chứng phạm tội. Đọc “Hoàng Cung”, người đọc thấy Võ Chí Nhất dùng kiến thức công an thực tiễn để dựng hiện trường thời triều Lý. So sánh cách anh mô tả việc bảo vệ hiện trường, thu thập chứng cứ với quy trình điều tra hiện đại chính là cách tự đánh giá độ chính xác của tác phẩm. Cách đọc này cũng áp dụng được cho trinh thám cổ đại như thể loại duệ thám, nơi nhà văn phải tự dựng nên phương pháp tra án của thời xưa.
Với người muốn thử sức viết, hai điều từ chính giới văn học Việt đáng ghi nhớ. Nhà văn Di Li chia sẻ rằng viết truyện trinh thám đòi hỏi tưởng tượng phong phú và sáng tạo không ngừng, là thách thức lớn với người theo đuổi. Thực tế gần hai năm không có bản thảo nào dự thi một cuộc thi truyện ngắn trinh thám cũng xác nhận: dòng viết này không dành cho người viết vội. Ai muốn đi sâu hơn có thể tìm các tuyển tập trinh thám nước ngoài đang được mua bản quyền tại Việt Nam. Một lựa chọn khác là bộ trinh thám thiếu nhi ba cuốn “Lũ trẻ thủy tinh”, “Cậu bé bạc”, “Thiên thần đá” của Kristina Ohlsson. Bà là nhà nghiên cứu chính trị Thụy Điển từng làm chuyên viên Phòng chống Khủng bố tại Cục An ninh Thụy Điển, và bộ sách cho thấy cách thể loại được viết cho lứa tuổi nhỏ hơn.
Cuối cùng, một cách tự đo sở thích rất đơn giản: lấy một cuốn của Agatha Christie và một cuốn của Keigo Higashino đọc song song vài chục trang. Nếu bạn thích đoán thủ phạm từ đám nghi phạm trên chuyến tàu, trinh thám cổ điển phương Tây hợp với bạn. Nếu bạn thích biết trước hung thủ rồi lần theo động cơ và tâm lý, trinh thám tâm lý châu Á là lựa chọn của bạn. Kệ sách đang rộng mở hơn bao giờ hết, và cuốn trinh thám đáng đọc đầu tiên là cuốn khiến bạn tự mình muốn phá án trước thám tử.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Gương mặt mới của văn học trinh thám Việt (nhandan.vn) ↩a ↩b
- Bỏ trống văn học trinh thám, kỳ ảo Việt (tuoitre.vn) ↩
- Truyện trinh thám (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Thám tử Kiên: Kỳ án không đầu (Wikipedia)
- Miss Marple (Wikipedia)
- Văn học trinh thám Việt: Những gam màu sáng tối (vannghedanang.org.vn)
- Tiểu thuyết trinh thám (vtv.vn)
- Top 15+ Tiểu Thuyết Trinh Thám Cuốn Không Lối Thoát (oreka.vn)
- Những tác phẩm Higashino Keigo đã xuất bản tại Việt Nam (1) - Thể loại trinh thám, điều tra (vi.wappuri.com)
- Top 6 tiểu thuyết trinh thám hay nhất mọi thời đại (voh.com.vn)
- TOP 7 Tiểu Thuyết Trinh Thám Nhật Bản Hay Nhất Mọi Thời Đại (newshop.vn)
- Truyện trinh thám là gì? Không gian, thời gian, cốt truyện, chi tiết bí ẩn trong truyện trinh thám - Văn 9> (loigiaihay.com)
- Ra mắt bộ tiểu thuyết trinh thám dành cho thiếu nhi (nhandan.vn)
- Một góc nhìn thể loại trinh thám qua các tác phẩm của Edogawa Ranpo (kinhdoanhvaphattrien.vn)