Học & lớn lên
5 chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9 giúp nhớ lâu, đỡ mệt
Khảo sát của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Đồng Tháp với hơn 15.300 học sinh trung học cơ sở cho thấy dạy thêm, học thêm là chuyện nhà trường và gia đình đều dính líu, và vẫn còn vi phạm cần xử lý. Nhưng lớp học thêm chỉ phát huy tác dụng khi áp dụng đúng chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9.
Chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9 và các bậc trung học nói chung bắt đầu từ năm việc: lập kế hoạch ba mức, học theo chu kỳ ngắn có nghỉ, ghi chú kiểu buộc não phải suy nghĩ, ôn lại theo lịch ngắt quãng, và dọn ra một góc học không xao nhãng. Năm việc này không tốn tiền, chỉ cần sổ giấy và một chút kỷ luật.
Cùng một lớp học thêm, có bạn về nhà nhớ được bài, có bạn sáng hôm sau đã quên gần hết.
Khác biệt nằm ở cách ghi chép và cách ôn tập, chứ không nằm ở số giờ ngồi trên ghế lớp. Hệ thống kỹ năng học tập gồm ba nhóm: kỹ năng nhận thức học tập, kỹ năng giao tiếp và quan hệ học tập, kỹ năng quản lý học tập.
Lập kế hoạch: nền móng của chiến lược học thêm
Mọi chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9 đều mở đầu ở tờ kế hoạch. Nghiên cứu tại Trường Đại học Wyoming năm 2009 cho thấy lập kế hoạch học tập là thiết yếu để có định hướng học tập tốt.1 Không có kế hoạch, giờ học thêm dễ thành giờ ngồi nghe, về nhà không biết mình vừa học cái gì.
Kế hoạch nên chia thành ba mức.
Mức dài hạn là mục tiêu của cả học kỳ hay cả năm học.1 Mức trung hạn là nhiệm vụ của từng tuần. Mức ngắn hạn là công việc từng ngày, ghi ra tờ giấy nhớ và gạch ngang khi hoàn thành.1 Cách chia này giúp một mục tiêu lớn bớt mơ hồ, thành những việc nhỏ làm được ngay trong buổi chiều.
Để mục tiêu có sức ép tích cực, người học nên viết theo phương pháp SMART: cụ thể, đo lường được, có thể đạt được, thực tế và có thời hạn.1 Thay vì nói học cho giỏi tiếng Anh, viết rõ: đạt 7.0 IELTS vào tháng 4 năm 2025.1 Con đường tới đó là mỗi ngày học từ vựng mới, mỗi tuần giải 2 bài luyện tập IELTS Reading và Writing, và tham gia 1 buổi luyện giao tiếp trực tuyến.1
Với học sinh lớp 9, mục tiêu SMART có thể đơn giản hơn: nắm chắc phần phương trình bậc hai trước kỳ thi giữa kỳ, mỗi ngày giải 5 bài, mỗi tuần tự kiểm tra một đề ngắn. Con số có thể thay đổi, nhưng công thức thì giữ nguyên: việc gì đo được thì mới cải thiện được.
Phụ huynh có vai trò ở mức trung hạn: cùng con rà lại từng tuần xem khối lượng có quá nặng không. Quản lý thời gian kém khiến năng suất học tập thấp, kéo theo căng thẳng, lo lắng và kết quả ngày càng kém. Kế hoạch vừa sức là kế hoạch giữ đều đặn được, khác hẳn kiểu dồn ép một đêm trước thi.
Quản lý thời gian Pomodoro
Cách quản lý thời gian học thêm trung học hiệu quả nhất hiện nay vẫn xoay quanh một chiếc đồng hồ bấm giờ. Não bộ chỉ tập trung ở mức cao nhất trong khoảng 25-30 phút, sau đó khả năng tiếp nhận thông tin giảm dần, nên học liên tục nhiều giờ dễ dẫn đến học trước quên sau.
Kỹ thuật Pomodoro do Francesco Cirillo, giám đốc điều hành người Ý, phát triển vào cuối những năm 1980, tên gọi bắt nguồn từ chiếc đồng hồ bấm giờ hình quả cà chua của ông. Nguyên tắc rất gọn: học tập trung 25 phút, nghỉ 5 phút, sau 4 phiên thì nghỉ dài 15-30 phút.
- Chọn một nhiệm vụ duy nhất cho phiên 25 phút, ví dụ giải 5 bài toán hoặc học 10 từ mới.
- Bấm giờ 25 phút, trong phiên này không mở điện thoại, không trả lời tin nhắn.
- Nghỉ 5 phút, đứng dậy đi lại, uống nước, tránh xa thiết bị điện tử.
- Lặp lại 4 phiên, sau phiên thứ tư nghỉ dài 15-30 phút.
- Nếu bị gián đoạn trong 25 phút, phiên đó tính lại từ đầu.
Ghi chép và ôn tập ngắt quãng
Phương pháp ghi chú nhanh cho học sinh nằm ở chỗ chép ít mà suy nghĩ nhiều. Ghi chép hiệu quả gồm ba bước: diễn đạt lại bài giảng bằng ngôn ngữ của mình, ôn lại phần vừa ghi sau mỗi buổi học, và chỉ ghi những thông tin quan trọng nhất. Nghiên cứu của Kobayashi năm 2005 chỉ ra ghi chép chỉ có giá trị khi kết hợp với ôn tập thường xuyên.1
Một cách ghi mạnh hơn là viết thành câu hỏi thay vì chép nguyên văn lời giảng, để não phải xử lý ngay tại lớp. Tinh thần của học chủ động là buộc não tự truy xuất thông tin thay vì tiếp nhận thụ động.3 Cách làm gồm dùng thẻ học tập, tự đặt câu hỏi và trả lời không nhìn tài liệu, hạn chế đọc lại phần đã tô sáng. Người học bằng cách tự kiểm tra ghi nhớ hiệu quả hơn tới 50-60% so với chỉ đọc lại tài liệu.3 Công cụ hỗ trợ thêm có sơ đồ tư duy, phương pháp Cornell hoặc thẻ học tập.1
Kiểm tra mức hiểu sâu có một cách riêng tên Feynman: muốn hiểu kiến thức nào, giải thích nó cho người khác bằng ngôn ngữ đơn giản nhất; khó diễn đạt là dấu hiệu cần học lại phần đó.2 Cách thực hiện gồm bốn bước: chọn chủ đề, viết ra giấy như đang giảng cho một người khác, xác định chỗ diễn đạt khó vì đó là lỗ hổng kiến thức, rồi đơn giản hóa và diễn đạt lại. Một học sinh lớp 9 có thể thử ngay với định nghĩa hàm số: viết ra giấy như giảng cho em họ lớp 6, chỗ nào phải ấp úng thì chỗ đó chưa thuộc về mình.
Sau ghi chép là lịch ôn. Chia nhỏ ôn tập ngắt quãng thay vì học dồn 5 tiếng liên tục.
- Ôn 15 phút vào hôm sau.
- Ôn 10 phút sau 3 ngày.
- Ôn lại lần cuối sau 30 ngày.
Đọc thêm: Kỹ thuật ghi chú Cornell trong học ngôn ngữ biến trang giấy thành bài tự kiểm tra
Môi trường học cá nhân hóa
Không gian học tập lý tưởng cần yên tĩnh, đủ ánh sáng, đồ dùng gọn gàng và loại bỏ những yếu tố gây xao nhãng như điện thoại, mạng xã hội.1 Một góc bàn sạch, đèn chiếu đủ, điện thoại để ở phòng khác, là điều kiện rẻ nhất để hai giờ học thêm phát huy đúng giá trị.
Không gian học tập cũng là một trong những nhiệm vụ của kỹ năng quản lý học tập, cùng với quản lý kế hoạch, hành vi, phong cách và cường độ học tập, phương tiện, môi trường, nhu cầu và thái độ học tập. Vì thế dựng góc học cũng là một mắt xích của chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9, chứ không phải việc nhỏ phụ. Học sinh nên tự thưởng khi đạt mục tiêu, ví dụ một cốc nước cam hay một quãng nghe nhạc sau buổi học, để giữ động lực.
Kèm theo đó là kỷ luật trong giờ học: tập trung cao độ, không vừa học vừa nói chuyện hay chơi game. Nghỉ ngơi hợp lý cũng nằm trong kế hoạch, vì mệt mỏi cơ thể dẫn đến mệt mỏi trí não, tư duy chậm lại; giấc ngủ sâu, bản nhạc nhẹ hay cốc nước cam giúp hồi phục tinh thần.
Đánh giá hiệu quả học thêm?
Cuối mỗi tuần, dành mười phút rà lại là bước giữ cho cả lộ trình không đi lệch.
Mỗi tuần hoặc mỗi tháng, người học nên nhìn lại mục tiêu và tiến độ, chỉnh kế hoạch nếu thấy lệch.5 Cũng nên nhân dịp này tính lại cách quản lý thời gian học thêm trung học cho những tuần sát kỳ thi: dồn thêm giờ cho môn yếu, giữ nguyên nhịp cho môn đã ổn.
Bước rà soát còn giúp cắt bớt gánh nặng bằng nguyên lý Pareto: 80% kết quả học tập đến từ 20% kiến thức cốt lõi, nên người học cần tập trung làm chủ phần nền tảng quan trọng nhất. Trước mỗi buổi học thêm, yêu cầu giáo viên hoặc tự xác định các chương quan trọng nhất thay vì ghi nhớ mọi chi tiết. Học ít giờ hơn mà điểm số vẫn lên, là kết quả của cách chọn này.
Rà kế hoạch cũng nên đi kèm rà hình thức học. Khi chọn lớp, nên ưu tiên nhóm học nhỏ hoặc nền tảng trực tuyến có tương tác trực tiếp, vì hiệu quả học tỉ lệ thuận với số lần đặt câu hỏi. Một lớp đông mà chỉ ngồi nghe thì đúng dạng học thụ động, kém ghi nhớ nhất trong thang đo của giáo dục.
Thang đo ấy có tên Tháp Học Tập, do chuyên gia giáo dục Edgar Dale sáng tạo những năm 1940 với tên gọi ban đầu là Tháp Trải Nghiệm. Sau này, Viện Thí Nghiệm Đào Tạo Quốc Gia tiếp tục phát triển mô hình và đặt lại tên như hiện nay.4 Mô hình minh họa 7 phương pháp học tập, chia thành hai nhóm. Học thụ động gồm nghe giảng, nghe-nhìn hình ảnh, đọc tài liệu.4 Học chủ động gồm thảo luận nhóm, thực hành, dạy người khác. Mức ghi nhớ của các phương pháp này trải dài từ 10, 20, 30, 50 đến 90%.4 Nghe giảng chỉ giúp ghi nhớ 10% kiến thức; thảo luận nhóm giúp nhớ tới 50% nội dung bài học. Còn dạy lại cho người khác chiếm tới 90% khả năng ghi nhớ, hình thức phổ biến nhất là thuyết trình.4 Mô hình này không khuyến khích bỏ hẳn học thụ động, mà khuyên kết hợp đa dạng hình thức học theo phong cách cá nhân để đạt hiệu quả tốt nhất.4
Con số 50% và 90% trên tháp là lý do nhóm kỹ năng giao tiếp và quan hệ học tập đáng được đặt ngang hàng với việc học trên lớp. Nhóm này gồm trình bày ý kiến, làm việc hợp tác nhóm, kèm cặp tư vấn lẫn nhau, làm việc trực tiếp với giáo viên và xử lý bất đồng trong học tập. Học và làm bài theo nhóm giúp giải quyết vấn đề khó nhanh hơn, đồng thời xây dựng mối quan hệ thân thiết giữa các bạn. Một nhóm cố định, hoạt động có khoa học, sẽ cho kết quả đều đặn hơn những buổi học nhóm bốc đồng. Cách tổ chức đơn giản là mỗi buổi một bạn dạy lại một phần bài, các bạn còn lại đặt câu hỏi và góp ý cho đến khi cả nhóm diễn đạt trôi chảy.
Đo tiến bộ cũng cần đo cả cơ thể. Học sinh cần ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi đêm, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng và tham gia hoạt động thể dục thể thao để duy trì năng lượng và tinh thần minh mẫn.5 Não bộ thiếu ngủ sẽ vô hiệu hóa cả buổi học thêm, nên ngủ đủ ít nhất 7 tiếng mỗi đêm là điều kiện, không phải phần thưởng. Đặt cạnh giờ ngủ và điểm kiểm tra của từng tuần, sẽ thấy ngay giờ ngủ ảnh hưởng thế nào tới điểm số.
Phương pháp học của mỗi người mỗi khác, không nên ép bản thân theo đúng phương pháp của người khác; nếu cách đang dùng không hiệu quả thì nên thay đổi. Vì thế, đừng coi kế hoạch đầu học kỳ là cố định. Cứ mỗi tuần sửa một chút, giữ giờ ngủ đều đặn và tập trung vào phần kiến thức cốt lõi. Một chiến lược học thêm cho học sinh lớp 9 bền là chiến lược được điều chỉnh đều đặn, chứ không phải chiến lược hoàn hảo ngay từ đầu.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Học tập thông minh và hiệu quả: Bí kíp dành cho sinh viên năm nhất (melodious.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Phương pháp học tập hiệu quả – Bí quyết chinh phục thành công trong học tập (sna.edu.vn) ↩
- 5 phương pháp học tập hiệu quả giúp ghi nhớ lâu (truongdaynghebachkhoa.edu.vn) ↩a ↩b
- THÁP HỌC TẬP (nn.ntt.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Chiến lược quản lý thời gian học tập hiệu quả cho học sinh (kase.edu.vn) ↩a ↩b