Phong tục
Giật cô hồn là gì, nguồn gốc tục lệ sau cúng rằm tháng Bảy
Giật cô hồn là gì mà cứ đến rằm tháng Bảy, nhiều phố lại thấy người ta tranh nhau lấy đồ trên mâm cúng chúng sinh? Cuối thời nhà Thanh, lễ hội cướp cô từng biến tướng đến mức triều đình phải cấm; ở Việt Nam, tục này còn giữ đến nay với những điều đáng giữ và những điều nên bỏ.
Rằm tháng Bảy, sau khi nhang tàn trên mâm cúng chúng sinh ngoài đường, trẻ con và cả người lớn ùa vào giành lấy bánh kẹo, tiền lẻ mà gia chủ vừa bày ra. Ở nhiều phố miền Nam, cảnh ấy đã thành quen đến mức ít ai nhớ tục này bắt nguồn từ đâu.
Giật cô hồn là gì? Đó là hành động giật lấy đồ lễ trên mâm cúng chúng sinh ngay sau khi gia chủ hoàn tất phần khấn vái. Đồ lễ gồm bánh kẹo, gạo, muối, trái cây, tiền lẻ và các vật phẩm bố thí. Tục lệ này còn được giữ đến nay vì gắn chặt với lễ cúng cô hồn rằm tháng Bảy, vừa mang ý nghĩa tâm linh vừa là dịp san sẻ cho người nghèo. Thử hình dung một tiệm tạp hóa trên phố miền Nam bày mâm cúng trước cửa: chủ tiệm khấn xong hô một tiếng cho phép mọi người lấy lộc, đám trẻ quanh xóm lập tức xúm lại. Với nhiều gia đình, lễ càng trọn vẹn khi đồ cúng được giật đi thật nhanh.
Giật cô hồn là gì, từ đâu ra
Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Đình Hải truy nguồn tập quán này về lễ hội cướp cô, vốn thịnh hành ở vùng Phúc Kiến cùng các địa phương đông nam Trung Quốc. Cướp cô là phần hội trong lễ hội Vu Lan, nhằm cầu siêu cho oan vong, cô hồn được chuyển kiếp, không trở lại quấy phá nhân gian.3
Người Hoa theo đường biển di cư vào Nam Bộ đã mang theo phong tục này.3 Qua thời gian, nghi thức được điều chỉnh trong cộng đồng, hòa vào tập quán của người Việt và trở thành tục giật cô hồn như ngày nay. Vì là kết quả giao thoa nhiều lớp văn hóa giữa người Việt và người Hoa, nên không có ghi chép về một lần tổ chức đầu tiên tại Việt Nam, cũng như thời điểm chính xác tục này xuất hiện ở Nam Bộ.
Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ lý giải theo hướng khác: giật cô hồn vốn là cách nói rút gọn của việc giật đồ cúng cô hồn.4 Ban đầu, nó có thể chỉ là cảnh trẻ em nhanh chóng lấy lễ vật sau khi nghi thức kết thúc, rồi dần thành tập quán được nhiều nơi giữ lại.
Chính nơi phát sinh phần hội này, tục cướp cô từng gặp kết cục không mấy vẻ vang. Khoảng nửa cuối thời nhà Thanh, lễ hội biến tướng khiến nhiều người bị thương, đánh nhau, gây rối trật tự xã hội, và triều đình đã ra lệnh cấm tổ chức.3 Mốc lịch sử ấy cho thấy phần hội giật lấy đồ lễ vốn dễ vượt ra khỏi khuôn khổ nếu thiếu kiểm soát, một bài học vẫn còn nguyên giá trị khi nhìn vào tình hình hôm nay.
Về mặt tín ngưỡng, lễ cúng cô hồn mà tục này dựa vào còn có nguồn gốc từ điển tích Phật giáo. Tục cúng cô hồn, còn gọi là cúng chúng sinh hay Phóng diệm khẩu, gắn với chuyện ngài A Nan gặp ngạ quỷ Diệm Khẩu có miệng rực lửa. Ngài được Phật dạy một bài chú để cứu bạt loài ngạ quỷ ấy. Từ đó, nghi thức cúng thí cho vong hồn đói khát ra đời, lan rộng trong dân gian cùng lễ Vu Lan báo hiếu.
Ý nghĩa bố thí và xả xui
Vì sao gia chủ lại để đồ cúng cho người khác giật? Câu trả lời nằm ở cả tầng tâm linh lẫn tầng đời thường.
Ở tầng tâm linh, tín ngưỡng dân gian tin rằng nếu có người đến lấy đồ cúng nhanh chóng, nghĩa là các vong linh đã nhận phần lễ vật bố thí và sẽ rời đi, không quấy nhiễu gia chủ. Có người tranh nhau giành giật, theo quan niệm, chứng tỏ các vong hồn đã thụ hưởng và hài lòng, qua đó gia chủ được bình an, làm ăn phát đạt. Ở một số địa phương miền Nam, quan niệm còn rõ hơn: đồ cúng bị người ngoài giật đi thì xui xẻo của gia chủ biến mất, còn người lấy đồ nhận được may mắn. Chính vì thế, gia chủ thường không giữ lại đồ đã cúng.4
Tiến sĩ Dương Hoàng Lộc, người giảng dạy tại trường đại học khoa học xã hội và nhân văn ở TP HCM, nhận định người Việt từ lâu đã xem bố thí là tinh thần chủ đạo của tháng Bảy âm lịch. Sau lễ cúng thí thực, các vật phẩm như bánh, mía, gạo, mè, dầu được mang phát cho người nghèo.3
Như vậy, tục này trước hết là nghi lễ, nhưng ở tầng sâu hơn là hành động bố thí, san sẻ cho người nghèo khó, thể hiện tinh thần lá lành đùm lá rách. Ở nhiều nơi, cúng và giật mâm cỗ linh đình lên đến vài trăm người, và quan niệm càng nhiều người giật gia chủ càng may mắn buôn bán. Không khí nhộn nhịp ấy cũng là dịp vui cho trẻ em, gắn kết cộng đồng trong xóm phố.
Mâm cúng và trình tự đúng nếp
Mâm cúng chúng sinh điển hình gồm muối gạo một đĩa, cháo trắng loãng 12 chén nhỏ, hoa quả 5 loại 5 màu, 12 cục đường thẻ, quần áo chúng sinh nhiều màu, bỏng ngô, bánh kẹo, khoai sắn luộc, tiền thật mệnh giá nhỏ và tiền vàng mã. Thêm vào đó là 3 ly nước, 3 cây nhang và 2 ngọn nến nhỏ. Khi bày mâm, lư hương làm tâm, gạo muối đặt hai bên, hoa đặt phía Đông, trái cây phía Tây theo quy tắc Đông bình Tây quả.
Cháo loãng không thể thiếu vì người ta tin rằng nó dành cho những linh hồn bị đày đọa, thực quản nhỏ hẹp không nuốt được thức ăn thông thường. Lễ cúng chúng sinh chỉ nên chuẩn bị đồ chay như hoa quả, bánh trái, cháo trắng, tránh đồ mặn như xôi, gà, lợn, bò, để không kích thích lòng tham của các cô hồn.
Trình tự của lễ khá đơn giản nếu gia chủ giữ đúng mấy bước sau.
Lễ cúng nên tổ chức ngoài trời hoặc trước cửa chính ngôi nhà. Khi rải tiền vàng ra mâm, đặt hương theo 4 hướng Đông Tây Nam Bắc, mỗi hướng từ 3 đến 7 cây hương. Gia chủ chỉ phát lộc sau khi khấn xong, không để mọi người lấy lễ vật khi nhang còn cháy. Nếu người đông, nên chia sẵn bánh kẹo, tiền lẻ thành từng túi nhỏ để phát lần lượt, hạn chế chen lấn. Kết thúc lễ, gạo muối được vãi ra sân hoặc đường về bốn phương tám hướng, sau đó đốt vàng mã.
Với người tham gia, chỉ lấy lễ vật khi gia chủ đã cho phép và kết thúc nghi lễ, không giật lại đồ từ tay người khác. Người lớn thường nhường phần cho trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi, và mỗi người chỉ nên lấy một phần lộc nhỏ, không gom sạch toàn bộ mâm cúng, vì dễ bị xem là bất kính.
Tháng cô hồn và vùng miền
Giật cô hồn diễn ra trong tháng Bảy âm lịch, còn gọi là tháng cô hồn.2 Theo quan niệm dân gian, đây là lúc Diêm Vương mở cửa Quỷ Môn Quan cho các linh hồn trở lại trần gian. Tháng cô hồn bắt đầu từ ngày mùng 2 tháng 7 âm lịch đến 12 giờ đêm ngày 14 tháng 7 âm lịch thì cửa đóng lại, các vong linh trở về. Vì thế lễ cúng nên hoàn tất vào ngày 15 tháng 7, tốt nhất là buổi chiều tối ngày 14 hoặc ngày rằm.
Tuy nhiên, các quan niệm trong dân gian về ngày và giờ cúng không thống nhất. Có nơi cho rằng nên chọn ngày từ đầu tháng đến trước rằm; về giờ, có quan niệm khuyên cúng buổi chiều tối, tốt nhất giờ Dậu khi ánh nắng đã tắt, trong khi quan niệm khác lại chọn giờ Mão và giờ Mùi. Nhiều gia đình, đặc biệt là hộ kinh doanh, còn cúng cô hồn vào bất kỳ ngày nào trong tháng, phổ biến nhất là ngày mùng 2 và ngày 16 âm lịch hằng tháng.
Về vùng miền, tục giật cô hồn ít phổ biến ở miền Bắc, nơi chủ yếu trẻ em lấy đồ sau khi cúng xong. Miền Trung mức độ vừa phải, một số nơi có thêm trầu cau trong mâm cúng. Miền Nam sôi động nhất, với niềm tin mạnh vào việc mang lại thịnh vượng; mâm cúng ở đây cầu kỳ hơn và có cả đồ mặn, trong khi miền Bắc lễ vật đơn giản, thường chỉ chay, cháo loãng là quan trọng.
Riêng ở TP HCM, tục này thấy nhiều nhất ở những khu vực từng là quận 5, quận 6 và quận 11 trước khi sáp nhập địa giới, nơi tập trung nhiều hộ gốc Hoa làm ăn buôn bán. Gia chủ xếp tiền nhiều mệnh giá rồi ném ra cho người qua đường tranh nhau nhặt, tin rằng đám đông kéo đến là điềm buôn may bán đắt.
Giật cô hồn có xui không
Nhiều người ngại tham gia vì nghe nói giật đồ cúng là giật đồ của ma, sẽ gặp xui. Quan niệm này chỉ là lời truyền miệng, không có căn cứ; đồ giật được có thể ăn uống bình thường. Thử hình dung một người trẻ giật được túi bánh kẹo còn nguyên bao bì sau lễ cúng ở xóm: nếu đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm, việc dùng nó không khác gì mua bánh ở cửa hàng.
Còn lý do người xưa kiêng ăn đồ cúng thì rất thực tế. Mâm cúng đặt ngoài sân, ngoài đường, đặt thấp, nên dễ nhiễm bụi bặm, ruồi nhặng, gián kiến, chuột, không còn an toàn. Ngày nay nhiều đồ cúng có bao bì kín, nên nếu giữ được vệ sinh thì dùng được. Riêng với gia chủ, quan niệm xưa cho rằng không nên ăn đồ cúng mình đã chuẩn bị, để tránh những năng lượng không tốt; cách xử lý đồ cúng sau lễ tùy theo phong tục địa phương. Ở các chùa, đồ lễ cúng cô hồn vẫn được sử dụng bình thường, vì vong hồn nhận được là sự chia sẻ, thương xót chứ không phải món ăn cụ thể, và vứt bỏ đồ cúng được xem là lãng phí.
Biến tướng và phần nên bỏ
Không phải mọi cảnh giật lộc đều nhộn nhịp trong vui. Tục này đã nhiều lần biến tướng khi người lớn, thanh niên tụ tập thành băng nhóm đi giật, có nơi gia chủ chịu trận khi tài sản đổ vỡ. Tại một tiệm tạp hóa, đám đông chưa chờ cúng xong đã chen lấn, xô đẩy, đạp ngã bàn cúng, có người bị bầm dập chân. Đáng sợ hơn, ngày 31-8, đúng lễ Vu Lan 15-7 âm lịch, một chủ cửa hàng sơn ở khu vực quận 11 cũ, TP HCM bị nhóm 5 thanh niên tấn công bằng hung khí khi chờ giật cô hồn.1 Về pháp lý, gây rối trật tự công cộng khi giật cô hồn có thể bị phạt từ 1 đến 2 triệu đồng theo Nghị định 144/2021.
Câu chuyện triều đình nhà Thanh cấm lễ cướp cô vì mất trật tự nhắc lại đúng điều này: phần hội giật lấy đồ lễ chỉ đẹp khi giữ được tinh thần ban đầu. Phần nên giữ là ý nghĩa bố thí, san sẻ, cho trẻ em và người nghèo có phần lộc. Phần nên bỏ là xô đẩy, tranh giành, tụ tập gây rối, và thói quen mua vàng mã số lượng lớn, vì việc đốt nhiều có thể gây ô nhiễm và tiềm ẩn nguy cơ cháy. Người tham gia cũng nên nhớ vài điều dân gian dặn: không gọi tên thật của nhau lúc cúng bái, sau khi nhận lộc rời đi thẳng, và nhường phần cho người khó khăn hơn mình.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Giật cô hồn vào tháng mấy?
Tục này diễn ra trong tháng Bảy âm lịch, gắn với lễ cúng cô hồn rằm tháng Bảy.2 Theo quan niệm dân gian, cửa Quỷ Môn Quan mở từ ngày mùng 2 tháng 7 âm lịch và khép lại lúc 12 giờ đêm ngày 14. Năm Ất Tỵ 2025, tháng Bảy âm lịch chạy từ 23/8 đến 21/9 dương lịch, rằm nhằm 06/09/2025.
Cúng cô hồn muộn có sao không?
Nhiều quan niệm dân gian khuyên hoàn tất lễ trước 12h trưa ngày rằm tháng Bảy. Tuy nhiên, nếu cúng trễ hơn thì lễ vẫn có ý nghĩa, vì điều quan trọng nhất đối với vong linh là tấm lòng của người cúng chứ không phải giờ giấc chính xác.
Nguồn tham khảo
- Dẹp bỏ tục rải tiền cúng cô hồn để xã hội bình yên (tuoitre.vn) ↩
- Hạn chót cúng 'cô hồn' Rằm tháng 7 giờ nào để không trễ, cúng muộn quá vong linh có thụ hưởng được không? (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b
- Nguồn gốc tục giật cô hồn (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Nguồn gốc tục 'giật cô hồn' sau khi cúng rằm tháng 7 (vtcnews.vn) ↩a ↩b