Chuyện Tết
Vì sao đầu lân phải khai quang điểm nhãn trước khi múa lân ngày Tết
Đầu lân phải làm lễ khai quang điểm nhãn trước khi múa lân ngày Tết, vì người Hoa quan niệm thú linh có hồn và hồn ấy hiện ở con mắt. Thợ làm đầu lân vì thế để trống đôi mắt, đợi thắp hương nơi bàn thờ sư tổ mới chấm son cho lân.
Ở Cần Thơ, trước mỗi mùa Tết, các đoàn lân sư rồng làm lễ khai quang điểm nhãn cho những chiếc đầu lân mới.2 Ở Vĩnh Long, đoàn Lân Sư Rồng Chùa bà Thiên Hậu cũng giữ lệ ấy: lân do nghệ nhân chế tạo xong bao giờ cũng để trống hai con mắt.1
Chỗ trống ấy chờ một nghi thức: đoàn tới chùa hoặc thắp hương trước bàn thờ sư tổ, rồi dùng rượu Châu Sa vẽ mắt, gọi là điểm nhãn và khai quang.1 Người trong nghề nói lân mới làm xong chưa thuộc về ai; lân về đoàn nào thì đoàn ấy trông, nên phải làm lễ cho con lân có người dẫn dắt. Có chủ rồi, nó mới được mang đi những màn biểu diễn chúc mọi người một năm mới ăn nên làm ra.1
Đôi mắt ấy chờ vì một lẽ: người Hoa tin rằng hồn của thú linh nằm ngay ở con mắt. Niềm tin ấy quyết định cả việc làm của người thợ lẫn thời điểm đoàn lân được ra đường, và là lý do một chiếc đầu lân đóng xong chưa thể dùng ngay, dù lông đã gắn, sừng đã sơn.
Đầu lân ba miền
Chiếc đầu lân mỗi miền một kiểu. Bảo tàng Quai Branly (Pháp) đang giữ một đầu sư tử Bắc Bộ, thu thập ở Hà Nội đầu thập niên 1930, theo báo Thể thao & Văn hóa. Chiếc đầu có khung mây gia cố bằng sơn ta, bồi giấy dó, trang trí giấy trang kim, đường kính chừng 80 cm. Hai bên lông mày là hai con cá chép vàng, vì chữ “ngư” đồng âm với “dư”, nghĩa là thừa dư.
Ở Huế, đầu lân làm bằng khuôn bồi giấy hoặc khung tre lồ ô, mây rừng; lân Huế xưa chỉ dùng hai màu đỏ và vàng, theo VTV. Chất liệu nhẹ, nên một chiếc đầu xứ Huế vừa đủ cho người múa đội suốt buổi mà không mỏi cổ.
Ở An Giang, một chiếc đầu lân mất 4–5 ngày: uốn sườn mây, lợp trúc, dán giấy, phủ vải kim sa, gắn lông, trang trí mắt. Báo An Giang dẫn lời người làm nghề: thần thái đầu lân hiện ở đôi mắt. Lân ở đây chia làm tiểu, trung và đại, cỡ nhỏ cho trẻ, cỡ lớn cho đội múa khỏe.
Ở Chợ Lớn, đoàn lân có từ thập niên 1920, gắn với các võ quán. Lân của người Hải Nam không có sừng; râu lân xưa dùng đuôi ngựa, đuôi lân dùng lông thỏ, theo báo Thanh Niên. Nghệ thuật lân, sư, rồng của người Hoa ở TP.HCM được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ công bố sáng 30/3/2025, theo báo Nhân Dân.
Về gốc gác, các tài liệu chưa thống nhất. Theo một số tài liệu, múa lân ở Việt Nam được cho là bắt nguồn từ múa Nam sư, nhưng lân Việt đã có nét riêng: có ông Địa đi kèm, có con có sừng, có con không sừng. Tranh Đông Hồ có bản ghi chữ Nôm “Phụng Lân”, vẽ điệu múa giống cảnh múa lân ngày hội: hình ảnh con lân đã vào tranh dân gian từ lâu.
Ba miền, ba lối làm, nhưng chỗ giống nhau lại nằm ở đôi mắt. Xưởng nào cũng để dành việc vẽ mắt cho người làm lễ, không làm sẵn ở nhà.
Đôi mắt chưa vẽ và lễ khai quang điểm nhãn
Soạn giả Nhâm Hùng, nhà nghiên cứu văn hóa Nam bộ, chép lại tích xưa của người Hoa: thú linh cũng có hồn, và hồn ấy hiện ra ở con mắt.2 Bởi vậy đầu lân, đầu sư hay đầu rồng làm xong đều để mắt trắng; phải chờ bậc cao nhân, đức độ điểm mắt thì con thú mới “sống dậy”, mới được xuất hành biểu diễn.2
Điểm tinh và điểm nhãn là một. Cả hai cùng chỉ động tác chấm son vào mắt con lân đã hoàn thiện, để nó có hồn trước khi ra múa. Người trong nghề gọi tên khác nhau, việc làm thì giống nhau: mắt phải chờ, không vẽ ở xưởng.
Lễ làm trước khi đoàn bước vào đợt múa phục vụ Tết Nguyên đán, mỗi năm một lần.2 Giải thích mục đích nghi thức, ông Nhâm Hùng nói đôi mắt được chấm son thì sáng ra, điệu múa nhờ vậy mà vững, khỏe hơn; dân gian tin mùa Tết nhờ vậy thêm tài lộc và hạnh phúc.2
Thời điểm ấy rơi vào những ngày cuối năm, khi các gia đình đã cúng Táo Quân ngày 23 tháng Chạp và đang sửa soạn mâm cúng Tất Niên ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp. Với đoàn lân, đây là quãng kiểm tra lại đầu lân, trống, cờ trước những ngày chạy show dày nhất. Ai muốn biết còn bao nhiêu ngày nữa tới Tết thì xem Còn bao nhiêu ngày đến Tết.
Trình tự bắt đầu ở chỗ thờ tự. Mắt lân không vẽ ở xưởng, cũng không làm ở đâu tiện thì làm; nghi thức phải đặt sau khi thắp hương nơi thờ tự của đoàn. Với đoàn có chùa riêng, cả đội mang lân tới chùa làm lễ, rồi mới tính chuyện đi các nơi khác.
Xong tuần hương, người chủ lễ nhúng bút lông vào châu sa, lần lượt điểm vào trán, mắt, tai, miệng, sừng, vai, chân và đuôi con lân.2 Điểm hết các chỗ ấy, người ta buộc một sợi vải đỏ vào sừng. Sợi vải ấy là dấu dễ nhận nhất: con lân đã qua lễ. Có đoàn dán thêm linh phù lên đầu lân để đánh dấu.
Cách pha son cũng có chuyện. Xưa, người ta rót rượu trắng vào chu sa đỏ, quấy đều rồi chấm bút lông lên đôi mắt lân.2 Nay nhiều đoàn dùng rượu Châu Sa, động tác điểm mắt giữ nguyên.1
Chưa hết ở việc điểm mắt. Sau nghi lễ, đội lân phải múa những màn đầu tiên phục vụ nhà Tổ hoặc chùa Ông, rồi mới ra cộng đồng múa Tết.2 Bài múa đầu tiên trong mùa vì thế không dành cho khán giả ngoài đường; nó là món nợ trả cho chỗ đã cho đoàn mượn sân, mượn hương khói.
Với người trong nghề, lễ còn là dịp nhắc nhau về trách nhiệm. Mắt vừa chấm son là lúc con lân bắt đầu thuộc về đoàn; từ đó đoàn phải giữ cho nó múa đẹp suốt mùa. Một chiếc đầu lân qua lễ mà nằm im trong kho cả tháng là chuyện các cụ trong đoàn không muốn nghe.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI
Ông Địa, tiếng trống và mùa múa lân ngày Tết
Đi cùng đoàn thường có ông Địa bụng phệ, miệng cười, tay cầm quạt mo, gậy có quả cầu; ông dẫn đường, giỡn với lân, vái chào người già và gia chủ.3 Hình ảnh ấy quen đến mức nhiều người gọi cả đoàn là ông Địa múa lân, dù người múa chính vẫn là những chú lân phía sau. Ông Địa đi trước còn có tác dụng dọn đường: đám đông giãn ra nhường lối cho lân vào sân.
Một đội đầy đủ có trống, thanh la và cờ ngũ sắc. Nhà nào muốn mời đoàn vào múa thường treo thưởng trước cửa. Nhà có người già thì treo thấp để đoàn biết mà giữ ý. Nhà đón lân thì treo bó rau xanh và tờ giấy đỏ.3 Dấu hiệu nhỏ, nhưng người trong đoàn nhìn ra từ đầu ngõ, trước cả khi trống dứt nhịp.
Trống giữ việc riêng: giữ nhịp cho lân nhảy, cho ông Địa giỡn với người xem; tiếng trống còn báo từ xa rằng đoàn đã tới đầu ngõ. Mất trống là bài múa mất nhịp; lân nhảy trật nhịp, cả màn múa mất đẹp trước mắt gia chủ.
Mùa lân không gói trong một ngày. Đoàn ra quân từ trước giao thừa, đi qua mùng 1, mùng 2, mùng 3 và kéo tới rằm tháng Giêng. Có năm, đoàn lân múa đón chuyến bay đầu tiên đến Khánh Hòa ngay mùng 1 Tết, những chú lân vừa qua lễ điểm mắt đã ra sân bay, chúc năm mới cho người vừa đặt chân xuống quê nhà.
Giao thừa năm nay rơi vào tối thứ Sáu 5/2, mùng 1 Tết là thứ Bảy 6/2, mùng 2 là Chủ nhật 7/2, mùng 3 là thứ Hai 8/2; rằm tháng Giêng là thứ Bảy 20/2/2027. Đoàn lân ra quân sớm thường đã làm lễ từ trước đó ít ngày, để sáng mùng 1 chỉ còn việc mang lân ra phố.
Người đi xem có thể nhận ra con lân đã qua lễ nhờ sợi vải đỏ nơi sừng. Dấu nhỏ thôi, nhưng đủ biết nó đã được gọi hồn trước khi ra phố, chứ không phải chiếc đầu mới lấy từ xưởng ra. Ai đứng gần đủ lâu sẽ thấy nó khác ở chỗ: mắt đỏ, sừng có vải, và bài múa mở đầu bao giờ cũng chắc nhịp hơn.
Láng giềng: Singapore, Brunei, Malaysia
Singapore cũng có lễ điểm mắt trước lần múa đầu tiên, thường mời một người có uy tín chấm mắt. Lân múa ở khu dân cư, nhà văn hóa, trung tâm thương mại; nhiều đoàn nay có cả người trẻ gốc Ấn, gốc Mã Lai, theo Roots.sg của National Heritage Board Singapore.
Tối 27/1/2024, trường Trung học Chung Ching ở Brunei tổ chức múa lân kèm lễ điểm mắt cầu phúc. Đền Teng Yun xây năm 1918 là nơi chính đón Tết, có múa lân.
Malaysia có trống 24 tiết khí ra đời năm 1988 ở Johor Bahru, làm từ trống lân Quảng Đông, thư pháp và 24 tiết khí; trống được công nhận là di sản quốc gia của Malaysia từ ngày 14/2/2009.
Ba nơi, ba cách, nhưng chỗ bắt đầu vẫn giống nhau: con lân phải được chấm mắt trước khi ra đường. Sau lễ, chiếc đầu có sợi vải đỏ nơi sừng mới thật sự là của đoàn, và bài múa mới có quyền mở màn mùa xuân.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.