Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 78 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Tết của người Si La đến trước Tết Nguyên đán hơn một tháng

Theo trang giới thiệu của Ủy ban Dân tộc, Tết của người Si La rơi vào đầu tháng 12 âm lịch, tức tháng Chạp. Cái Tết ấy đến sớm hơn Tết Nguyên đán của người Việt hơn một tháng; ngoài Tết năm mới, họ còn có Tết cơm mới sau mùa gặt.

10 phút đọc

Trong 54 dân tộc Việt Nam, người Si La là tộc người ít nhân khẩu nhất.1 Theo kết quả Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019, cả nước có 909 người, cư trú lâu đời ven sông Đà ở Lai Châu, cùng một cộng đồng ở Điện Biên. Tết của người Si La không cố định vào một mốc nào: mùa thu hoạch sớm hay muộn quyết định thời điểm, nên các bản lệch nhau. Muốn biết người Si La ăn Tết khi nào trong một năm, cách chắc nhất là hỏi trực tiếp từng bản, vì ngày do chính người trong bản chọn.

Cái Tết ấy kéo dài ba ngày, mở đầu bằng lệ mổ lợn theo thứ tự dòng họ: gia đình trưởng họ mổ trước, các nhà trong họ mới đến lượt. Xong việc, người đàn ông lớn tuổi nhất xem gan lợn để đoán vận mệnh gia đình trong năm.1 Bài dưới đây kể thời điểm, ba ngày Tết và những nếp sống của một cộng đồng chưa đầy một nghìn người đang sống với cái Tết của mình.

Tết của người Si La vào tháng Chạp

Trả lời thẳng câu hỏi người Si La ăn Tết khi nào: theo trang giới thiệu của Ủy ban Dân tộc, Tết của người Si La rơi vào đầu tháng 12 âm lịch, tức tháng Chạp. Tết Nguyên đán của người Việt thường bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp, nên cái Tết này đến sớm hơn một tháng trọn. Ngoài Tết năm mới, người Si La còn có Tết cơm mới sau mùa gặt: trong một năm họ có hai kỳ Tết lớn.

Ở Điện Biên, người Si La gọi Tết là Ô Xị Chờ, tổ chức vào ngày con trâu, tức ngày Sửu, đầu tiên của tháng 12 dương lịch, không cố định vào một ngày nào.2 Ở Lai Châu, cái Tết cổ truyền mang tên “cô tô cơ ồ xị”. Ba cách ghi thời điểm nhìn như trái nhau: tháng Chạp âm lịch, đầu tháng 12 dương lịch, hay không theo ngày cố định mà tổ chức khi thu hoạch xong. Nhiều khả năng cả ba đều đúng ở những nơi khác nhau, vì mùa vụ sớm muộn quyết định, các nơi không nhất thiết trùng nhau.

Người Si La ăn Tết khi nào, núi rừng cũng báo trước một phần: hoa đào rừng nở rộ trên triền núi là đến mùa.1 Ai từng đi Tây Bắc đầu đông sẽ nhớ cảnh đào bung hoa trắng hồng ven đường lên bản. Với người Si La, đó là tín hiệu chuẩn bị Tết của mình.

Theo lịch âm của nền tảng, tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày, nên năm ấy không có 30 Tết. Những ngày đầu tháng Chạp, khoảng thời gian người Si La thường tổ chức Tết, rơi vào nửa đầu tháng 1 dương lịch. Cần nói rõ: các nguồn chỉ nêu nguyên tắc chọn ngày, không ấn định lịch cho năm nào. Ngày Tết cụ thể do từng bản quyết định, nên khoảng ấy chỉ để hình dung mùa, không phải ngày chung của cả dân tộc.

Dân số tăng chậm nhưng đã thoát khỏi chiều suy giảm: năm 2006 cả dân tộc có 594 người, đến cuộc điều tra ngày 01/4/2019 là 909 người. Người Si La tự gọi mình là Cù Dề Sừ; người ngoài còn gọi họ là Kha Pẻ. Ở Lai Châu, người Si La sống chủ yếu ven sông Đà, tại vùng Can Hồ thuộc huyện Mường Tè cũ, với gần 150 hộ, hơn 580 nhân khẩu.1 Ở Điện Biên, một cộng đồng khác ở bản Nậm Sin, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé cũ, nơi có 35 hộ với 117 nhân khẩu.

Ba ngày Tết mang tên riêng theo việc lớn của từng ngày. Ngày đầu là “vạ sị nhi”, ngày mổ lợn. Sang ngày thứ hai, “chí xi tố nhi”, ngày uống rượu.1 Ngày cuối cùng, “chè chớ nhi”, ngày kết thúc. Cả cái Tết xoay quanh ba việc: giết con lợn cúng tổ tiên, mang rượu đi chúc mừng, rồi gói bánh dâng lên lần cuối trước khi trở lại với nương rẫy. Người Si La ăn Tết theo dòng họ, không theo cả bản đồng loạt một ngày. Vì thế trong cùng một bản, các dòng họ có thể vào Tết lệch nhau vài ngày. Ai muốn sắp xếp chuyến đi theo các dịp lễ của các dân tộc có thể xem trang Lịch lễ hội các dân tộc của nền tảng.

Mổ lợn theo dòng họ

Ngày trước Tết, mọi người trong bản dọn dẹp nhà cửa, rửa sạch dụng cụ nấu nướng. Phụ nữ đi kiếm cua, cá và chuẩn bị nhành lúa nếp để dành cúng tổ tiên.1 Những việc nhỏ ấy là phần chuẩn bị không thể thiếu cho mâm cúng ba ngày Tết.

Lợn cúng Tết phải là lợn đực và lợn đen truyền thống, không phải con nào cũng được. Trước khi chọc tiết, con lợn được cho ăn bánh trôi và rượu.1 Rồi đến phần nghi lễ quan trọng nhất của ngày đầu: gia đình trưởng họ mổ lợn trước, sau đó các gia đình trong dòng họ mới được mổ. Thứ tự ấy không phải chuyện hình thức. Người Si La tin nhà nào mổ lợn xong sớm sẽ gặp may mắn, nên cả dòng họ xếp hàng theo vai vế, không ai vượt lên trưởng họ.

Mổ xong, người đàn ông lớn tuổi nhất trong nhà lấy gan lợn ra xem, đoán vận mệnh của gia đình trong năm tới. Gan tốt hay xấu, màu sắc thế nào, ông già nhìn một cái rồi nói với cả nhà. Hai chân trước, lòng và thịt nạc được giao cho chủ nhà làm lễ cúng tổ tiên.1 Đồ cúng nấu ở bếp nhỏ trong gian buồng thờ, nơi cũng là chỗ ngủ của vợ chồng gia chủ, tách hẳn khỏi bếp chính giữa nhà.

Ngôi nhà ấy cũng góp phần vào không khí Tết. Người Si La ở nhà đất hai gian với hai chái nhỏ, có hiên và một cửa ra vào.3 Bàn thờ đặt ở góc trái trong cùng, bếp chính ở giữa nhà. Vì thế mà trong ba ngày Tết, người trong nhà đi lại theo một lối quen: từ hiên vào, qua bếp chính đang đỏ lửa, rồi mới tới gian buồng thờ ở góc trái, nơi mâm cúng đã bày sẵn.

Chọn ngày đầu Tết còn nhiều điều kiêng. Ngày ấy không được trùng với ngày hạ huyệt của bố mẹ bất kỳ gia đình nào trong dòng họ, cũng không rơi vào ngày con hổ hay con khỉ.1 Trưởng họ và các gia đình ngồi lại tính trước, loại từng ngày cho đến khi ra ngày vừa lành vừa không vướng kiêng kỵ của ai.

Sáng ngày Tết, gia đình dậy từ lúc gà gáy canh một, báo hiệu năm mới của dòng họ đã đến. Khoảng 4 giờ sáng, nhà đã sáng đèn: vừng được giã nhuyễn, cơm nếp tãi nguội, rồi mọi người cùng giã bánh giày.1 Tiếng cối giã đều đều trong bóng tối là âm thanh mở đầu cái Tết của bà con.

Ở bản Nậm Sin, xã Chung Chải, huyện Mường Nhé, Điện Biên (trước khi sáp nhập), ông Hù Chà Xí cho biết dân bản mang lợn ra mổ ăn Tết. Anh Lý Hồng Sơn, trưởng bản, nói bà con chuẩn bị rượu để cúng xin may mắn.2 Năm 2008, bản này tổ chức Tết cổ truyền từ ngày 5 đến ngày 8/12 dương lịch. Ngày Tết mỗi năm mỗi khác, theo mùa vụ chứ không theo một mốc cố định.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Bếp truyền thống không người: nồi nhôm, cauldron đen trên bếp đá, kệ treo giỏ tre và bát gỗ, vài vại đất ở góc
Bếp truyền thống không người: nồi nhôm, cauldron đen trên bếp đá, kệ treo giỏ tre và bát gỗ, vài vại đất ở góc, sáng qua cửa sổ.

Mâm cúng sóc và nến sáp ong

Lễ vật cúng tổ tiên của người Si La đếm theo cặp: 2 con sóc, 2 con cua, 2 con cá và 2 cái bánh giày, thứ bánh họ gọi là ba pa. Trong đó thịt sóc là thứ quan trọng nhất, không thể thiếu.2 Người Si La quan niệm con sóc giống như vật tổ, nên bất kể Tết mừng năm mới, Tết mừng lúa mới hay đám cưới đều phải cúng sóc.

Hai kỳ Tết năm mới và Tết cơm mới đều có lễ cúng tổ tiên chung ở nhà người trưởng họ. Trên mâm cúng không dùng hương như nhà người Việt, mà đốt nến bằng sáp ong; bên cạnh là ống rượu cần tượng trưng, vài bông lúa, khoai sọ và bó lá hạt cườm. Trưởng họ đứng cúng khấn, đại diện các gia đình ngồi quây quần sau lưng nghe.1 Đồ cúng được nấu ở bếp nhỏ trong gian buồng thờ, không nấu ở bếp chính giữa nhà.

Ngày cuối cùng của Tết, các gia đình chuẩn bị bánh truyền thống để dâng lên bàn thờ tổ tiên. Mỗi nhà chọn một hai chiếc đẹp nhất đặt lên ban thờ, rồi mới dọn dẹp nhà cửa và lo việc nương rẫy.

Ngày uống rượu và khách lạ

Sang ngày uống rượu, tên gọi chí xi tố nhi, là ngày báo hiếu cha mẹ. Các cặp vợ chồng mang rượu và sóc khô sang nhà bố mẹ nuôi, bố mẹ vợ để chúc Tết.1 Với một tộc người mà con cái lớn lên có thể được người khác trong bản nuôi, ngày này cho thấy chỗ đứng của cả cha mẹ đẻ lẫn cha mẹ nuôi trong gia đình.

Khách lạ đến bản vào ngày Tết cần nhớ một lệ: người lạ vào bản ngày Tết không được ra ngay, phải chờ hôm sau.2 Ai lỡ ghé bản Nậm Sin hay vùng Can Hồ đúng dịp Tết thì coi như được ở lại ăn cơm, uống rượu cần thêm một đêm, chứ không vội vàng lên đường.

Trang phục và nếp sống của người Si La cũng là một phần của Tết. Phụ nữ mặc váy, áo cài khuy bên nách phải, vạt ngực gắn đầy đồng xu bạc và xu nhôm; cổ và tay áo được trang trí bằng các đường vải màu khác nhau.3 Tục nhuộm răng phổ biến ở người Si La, nam giới nhuộm đỏ, nữ giới nhuộm đen. Ngày Tết, những bộ áo đính đồng xu ấy được mặc ra đường, còn hàm răng nhuộm là chuyện của những người đã lớn tuổi trong nhà.

Trước đây người Si La không tổ chức vui chơi trong Tết vì cuộc sống còn di cư; nay Tết năm mới đã có giao lưu văn nghệ, thể thao diễn ra thường xuyên và sôi nổi.1 Ai muốn tìm hiểu thêm về tộc người chưa đầy một nghìn người này nên đọc trang giới thiệu về người Si La của Ủy ban Dân tộc hoặc hỏi cán bộ văn hóa địa phương ở Lai Châu, Điện Biên. Nếu đang đếm ngược ngày Tết Nguyên đán của người Việt, có thể xem trang Còn bao nhiêu ngày đến Tết; muốn xem trọn lịch năm Đinh Mùi, mùng 1 Tết rơi vào thứ Bảy 06/02, xem trang Lịch Tết Đinh Mùi 2027.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com