Tết âm lịch là gì, còn gọi là gì, và chuẩn bị gì cho từng tuần trước Giao thừa

Tết 2027 âm lịch dự kiến nghỉ 7 ngày liên tục, từ 4/2 đến hết 10/2 theo phương án Bộ Nội vụ trình Chính phủ; mùng 1 Tết Đinh Mùi rơi vào ngày 6/2 dương lịch. Mọi việc sắm sửa vì thế phải tính theo từng tuần mới kịp.

Nhiều gia đình trẻ sống xa quê lần đầu tự lo trọn một cái Tết cho nhà riêng ở thành phố, mới nhận ra mình chưa rõ câu hỏi gốc: Tết âm lịch là gì, và cần chuẩn bị những gì cho đủ. Danh sách dưới đây đi từ tên gọi, nguồn gốc đến từng mốc việc cần làm, để ai cũng có thể đối chiếu với nếp nhà mình.

Tết âm lịch là gì

Tết âm lịch là Tết Nguyên đán, ngày mùng 1 tháng Giêng âm lịch, lễ cổ truyền lớn nhất trong năm của người Việt. Vì tính theo lịch âm, tức lịch dựa trên chu kỳ Mặt Trăng, ngày Tết không cố định trên dương lịch mà thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2. Do quy luật ba năm nhuận một tháng của âm lịch, ngày đầu năm luôn nằm trong khoảng từ 21/1 đến 19/2 dương lịch, không sớm hơn cũng không muộn hơn.^{33 Ngoài Tết ta, Tết Âm lịch, Tết cổ truyền, Tết Nguyên đán còn có tên gọi này: Đoán ra được bạn cực thông thái đấy! (cafef.vn)}

Trả lời câu hỏi Tết âm lịch gọi là gì thì còn tùy cách nói của từng nơi. Ngoài Tết Nguyên đán, người Việt còn gọi là Tết Cả, Tết Ta, Tết Cổ truyền, Tết Á Đông hay đơn giản là Tết.^{44 Tết Nguyên Đán (Wikipedia)} Theo phiên âm Hán Việt, chữ Nguyên nghĩa là khởi đầu, chữ Đán nghĩa là buổi sáng sớm, ghép lại chỉ buổi sáng đầu tiên của một năm, đúng ngày mùng một. Cách gọi Tết âm lịch thường dùng để phân biệt với Tết dương lịch ngày 1/1 theo lịch phương Tây.

Cách dùng từ cũng có chỗ cần lưu ý. Khi viết thiệp hay tin nhắn chúc Tết, nên viết đầy đủ Tết âm lịch hoặc Tết Nguyên đán, không viết tắt thành Tết âm hay Tết lịch âm. Cũng đừng nhầm với Tết Trung thu, lễ rằm tháng Tám âm lịch, vì hai dịp này hoàn toàn khác nhau. Một chữ thiếu hay một tên gọi lẫn lộn dễ khiến người nhận hiểu sai dịp mình được mời, nên khâu soát lại lời chúc trước khi gửi cũng là một phần của việc chuẩn bị Tết.

Về nguồn gốc, có ý kiến cho rằng Tết Nguyên đán du nhập vào nước ta trong khoảng một nghìn năm Bắc thuộc; cũng có ý kiến gắn nó với thời Vua Hùng thứ sáu và tích bánh chưng bánh dày. Đây là các luồng tranh cãi chưa có kết luận chung. Điều nhiều cách lý giải đều gặp nhau là Tết ra đời từ nền văn minh trồng lúa nước: người xưa nhìn chu kỳ tròn khuyết của Mặt Trăng để tính thời vụ gieo trồng, thu hoạch, và những món như bánh chưng, bánh dày đều làm từ gạo, lương thực chính của người Việt.

Nghiên cứu kỹ nhất về vấn đề này thuộc về nhà sử học Trần Văn Giáp, viết nhân dịp Tết Nguyên đán năm 1963 và hiện lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Theo ông, Tết Nguyên đán trên đất nước ta đã hiện diện ngay từ những năm đầu Công nguyên, và cả chữ Tết lẫn nghĩa tên gọi Tết Nguyên đán cũng phổ biến từ thời đó. Ông lý giải chữ Tết gốc chữ Hán là chữ Tiết, nghĩa là thời tiết; người Việt có bát tiết, tức tám ngày tiết có cúng lễ, gồm Nguyên đán, Thượng nguyên, Hàn thực, Đoan ngọ, Trung nguyên, Trung thu, Thường tân và Đông chí. Trong tám ngày ấy, Nguyên đán là ngày tiết đầu năm nên được gọi là Tết Cả.^{44 Tết Nguyên Đán (Wikipedia)} Tuy nhiên, chính ông cũng thừa nhận việc xác định Tết có từ bao giờ là khá phức tạp, vì mỗi dân tộc có cách chia thời gian riêng.

Hiểu được Tết âm lịch là gì rồi, việc chuẩn bị mới là phần khiến nhiều người trẻ lúng túng. Toàn bộ dịp Tết thường kéo dài từ 23 tháng Chạp đến hết ngày 7 tháng Giêng, với các mốc cúng Táo quân vào ngày 23 tháng Chạp và cúng Tất niên vào ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp.^{44 Tết Nguyên Đán (Wikipedia)} Mỗi mốc cần một thứ đồ lễ, một mâm cỗ và một khoảng thời gian sắm sửa riêng, nên việc chuẩn bị phải dàn ra từ giữa tháng Chạp chứ không thể gói trong ba ngày cuối năm.

Lịch chuẩn bị bốn tuần trước Tết

Cách chắc chắn nhất là chia việc theo mốc thời gian, mỗi tuần một nhóm việc, thay vì dồn hết vào ba ngày cuối năm. Mốc xa nhất là bốn tuần trước Tết: lập ngân sách cho thực phẩm, quà biếu, lì xì, đi lại, trang trí và một khoản dự phòng; đồng thời kiểm tra đồ cũ còn dùng được để tránh mua trùng. Bốn tuần cũng là lúc chốt lịch về quê của từng thành viên và đặt vé máy bay, tàu, xe sớm, vì vé càng sát Tết càng khó mua, giá cũng tăng theo.

Từ ba đến bốn tuần trước Tết, việc chuyển sang khâu quà và nhà cửa. Lập danh sách người nhận quà cùng ngân sách từng nhóm, đặt sớm nếu mua số lượng lớn hoặc cần đóng gói riêng. Kiểm tra và sửa chữa đèn, ổ cắm, vòi nước, cửa, khóa, bàn ghế và thiết bị nhà bếp. Mua dần đồ khô: gạo, gia vị, các loại hạt, nấm, mộc nhĩ, miến, cùng bánh kẹo, trà, cà phê, nước uống; đừng sót bao lì xì và đồ trang trí. Ai tự lái xe về quê nên kiểm tra lốp, phanh, dầu nhớt, ắc quy và giấy tờ trước chuyến đi.

Hai tuần trước Tết là giai đoạn dồn dập nhất. Việc đầu tiên là tổng vệ sinh nhà cửa, chia nhỏ ra mỗi ngày để tránh dọn sát ngày 30. Sau đó kiểm tra đồ trang trí cũ, mua bổ sung và chuẩn bị hoa Tết; mua thịt, cá, chả và thực phẩm đông lạnh nếu tủ còn đủ chỗ, nhớ xem hạn sử dụng và bao bì trước khi mua; sắm sửa quần áo mới cho cả nhà. Cùng mốc này, soát lại đồ cúng và đồ tiếp khách gồm hương, nến, đèn, lọ hoa, khay lễ, ly tách và khay bánh mứt, vì thiếu một món nào trong số ấy sẽ phải chạy vạy giữa lúc cửa hàng đóng dần.

Một tuần trước Tết, chốt thực đơn các món ăn từ mùng 1 đến mùng 3 và tính lượng thực phẩm theo số người trong nhà cùng số khách dự kiến. Ba đến năm ngày trước Tết mới mua thực phẩm tươi như thịt, rau củ, trái cây, tránh mua vượt khả năng bảo quản. Một đến ba ngày cuối cùng dành cho bánh chưng, bánh tét, dưa hành, củ kiệu, giò chả và lễ vật cho Tất niên, Giao thừa, mùng 1. Đến ngày 29 Tết, mọi thứ phải hoàn tất: kiểm tra bàn thờ, hoa, hương, đèn, trái cây, mâm lễ và dọn dẹp xong trước Giao thừa.

Riêng ngày 23 tháng Chạp là mốc cúng ông Công ông Táo, mở màn cho cả dịp Tết. Nhà nào có thả cá chép tiễn Táo quân thì chọn khu vực phù hợp, tránh cống rãnh, nơi ô nhiễm hoặc nơi cấm thả cá. Bảng dưới đây gom các mốc để treo lên tủ lạnh mà làm dần.

Nhà nào tủ lạnh đã đầy đồ cũ thì nên dọn trước khi chất thêm thực phẩm Tết. Lấy hết đồ ăn ra, bỏ những món quá hạn, dùng máy hút bụi cầm tay làm sạch khe kẽ, lau bằng dung dịch nước nóng pha giấm theo tỷ lệ ba phần nước một phần giấm. Muốn khử mùi, đặt một bát baking soda trên kệ, hoặc nhúng bông gòn vào chiết suất vani rồi để trong bát; dùng hộp lưu trữ phân loại thực phẩm và lót kệ để lần sau lau dễ hơn.

Hai miền sắm Tết khác nhau

Chính trong khâu sắm sửa, khác biệt vùng miền lộ rõ nhất. Mâm cỗ miền Bắc không thể thiếu bánh chưng, thịt đông, giò lụa; nhà cửa trang hoàng bằng cành đào hoặc chậu quất. Miền Nam gói bánh tét dài, nồi canh khổ qua và thịt kho hột vịt trên mâm cơm tất niên, chơi cây mai và để dưa hấu trong nhà lấy màu đỏ may mắn. Không bên nào sai, chỉ là mỗi vùng giữ một nếp theo khí hậu và nguyên liệu sẵn có.

Quà Tết cũng chọn theo đối tượng hơn là theo giá. Cho ông bà cha mẹ, thực phẩm bổ dưỡng và sản phẩm chăm sóc sức khỏe như nhân sâm, linh chi, yến sào hợp hơn hộp bánh ngọt; cho sếp và đối tác, giỏ quà sang trọng hoặc đặc sản vùng miền thường được chọn. Danh sách người nhận nên lập sớm, chia theo nhóm, để không đến 28 Tết mới nhớ ra còn thiếu ai.

Mua sớm còn có lợi về giá. Khảo sát tại các siêu thị lớn ở TP.HCM như Co.opmart, MM Mega Market, Lotte Mart dịp Tết Nguyên đán 2025 cho thấy bánh kẹo giảm khoảng 15-30% mỗi sản phẩm: hộp bánh truyền thống của Mondelez Kinh Đô từ 271.000 đồng xuống 241.000 đồng, bánh quy Cosy từ 170.000 đồng xuống 165.000 đồng, hộp bánh Marika của Orion chỉ còn 94.000-143.000 đồng, giỏ quà gia vị Kido giá 100.000-120.000 đồng. Dù mua ở siêu thị hay chợ, ưu tiên nơi uy tín, có nguồn gốc rõ ràng; mua ở chợ thì xem kỹ màu sắc và mùi vị để chọn đồ tươi.

Nhiều gia đình trẻ sống xa quê cuối cùng chọn cách trộn hai nếp: cỗ tất niên theo kiểu Bắc của một bên, mâm cúng Giao thừa thêm món thịt kho hột vịt của bên kia. Bàn ăn Tết vì thế trở thành chỗ hai miền gặp nhau.

Đọc thêm: Cách chọn ngày tốt âm lịch cưới hỏi qua lịch vạn niên

Phần có thể giản lược

Không nhà nào phải làm đủ mọi việc trong danh sách. Gia đình trẻ ở chung cư hay nhà phố nhỏ có thể thuê dịch vụ dọn dẹp theo giờ để tiết kiệm thời gian cuối năm, dùng baking soda tẩy vết bẩn cứng đầu, và giữ lại phần cốt lõi: bàn thờ sạch, mâm lễ đủ, cỗ tất niên sum vầy. Cây nêu, câu đối đỏ là nét đẹp, nhưng nếu không đủ chỗ, một chậu quất nhỏ hay một cành hoa tươi cũng đủ cho nhà ấm. Trang trí theo phong cách truyền thống hay hiện đại tùy nhà, xu hướng gần đây nghiêng về tối giản mà vẫn đẹp.

Một lưu ý cuối về lịch nghỉ: Tết 2027 âm lịch vẫn chưa có văn bản chính thức của Chính phủ công bố, phương án của Bộ Nội vụ mới chỉ là đề xuất trình. Ai định đặt vé máy bay, khách sạn hay tour nên chờ thông báo chính thức rồi mới chốt. Trong khi đó, người lao động tại doanh nghiệp có thể được sắp xếp lịch khác, miễn người sử dụng lao động báo trước ít nhất 30 ngày.^{11 Đề xuất phương án nghỉ Tết Nguyên đán 2027 (cafebiz.vn)} Dù nghỉ mấy ngày, cái Tết vẫn tính theo từng tuần chuẩn bị, và tuần nào có việc của tuần đó.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Đề xuất phương án nghỉ Tết Nguyên đán 2027 (cafebiz.vn) ↩
• 5 mẹo vệ sinh tủ lạnh siêu sạch chuẩn bị đón Tết (nifc.gov.vn)
• Ngoài Tết ta, Tết Âm lịch, Tết cổ truyền, Tết Nguyên đán còn có tên gọi này: Đoán ra được bạn cực thông thái đấy! (cafef.vn) ↩
• Tết Nguyên Đán (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c
• TP. Hồ Chí Minh: Siêu thị giảm giá bánh, kẹo, quà Tết (congthuong.vn)