Phong tục
Phong tục thờ cúng tổ tiên và những gì cần sắm cho bàn thờ gia tiên
Theo quan niệm dân gian, kích thước bàn thờ rơi vào cung tốt như Đỗ đạt, Vượng tài, Phú quý trên thước Lỗ Ban thì nhà được bình an. Đằng sau chiếc thước ấy là phong tục thờ cúng tổ tiên mà hầu như nhà Việt nào cũng giữ.
Người trẻ lần đầu tự sắm đồ thờ thường bối rối trước quầy hàng: chọn bát hương cỡ nào, có cần ngai thờ không, đặt bàn thờ gia tiên vào góc nào của căn phòng. Câu trả lời nằm ở phong tục thờ cúng tổ tiên, còn gọi là đạo ông bà, tín ngưỡng mà hầu như nhà Việt nào cũng giữ, ít nhất bằng một bát hương đặt nơi trang trọng. Nhiều gia đình trước khi lập bàn thờ còn lấy thước Lỗ Ban dài 38,8 cm ra đo từng thông số, vì tin số đo rơi vào cung Đỗ đạt, Vượng tài, Phú quý thì nhà mới yên.
Tục này mỗi vùng, mỗi nhà có chỗ khác nhau, nhưng phần cốt lõi thì chung một: bàn thờ gia tiên đặt ở chỗ trang trọng, có đủ đồ thờ và được con cháu chăm chút trong ngày rằm, mùng một, ngày giỗ.
Ai lần đầu tự lo việc này, đọc hết bài sẽ biết cần chuẩn bị gì và làm theo trình tự nào.
Nguồn gốc phong tục thờ cúng tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là toàn bộ các hình thức lễ nghi, cúng bái mà thế hệ sau bày tỏ lòng thành kính với ông bà, cha mẹ đã khuất.1 Người Việt gọi đây là đạo ông bà, đạo hiếu, đạo làm con. Phong tục này ăn sâu vào đời sống đến mức hầu như gia đình nào cũng có bàn thờ trong nhà, hoặc ít nhất là một bát hương.
Nguồn gốc của phong tục thờ cúng tổ tiên nằm ở nền kinh tế nông nghiệp trong xã hội phụ quyền xưa, gắn với quan niệm vạn vật hữu linh. Dân gian tin rằng người mất đi, hồn phách chuyển sang thế giới khác nhưng vẫn quan sát thế giới thực, ngự trên bàn thờ để gần gũi, phù hộ con cháu.2 Theo đó, khi Nho giáo du nhập và đề cao chữ hiếu, phong tục này có thêm nền tảng triết lý.
Giáo sư Đào Duy Anh từng nhận định tế tự tổ tiên là lấy sự duy trì chủng tộc làm mục đích. Nhận định ấy cho thấy tục này là lòng biết ơn công lao sinh thành dưỡng dục, là cách giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn. Nghi lễ trên bàn thờ vì thế là nền tảng cho quan hệ gia đình, dòng họ, chứ không mang tính một tôn giáo.
Về mốc hình thành, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ra đời từ hình thức liên minh cộng đồng nguyên thủy, rồi phát triển theo trục huyết thống nam. Quyền trưởng nam có thể hình thành từ thời Bắc thuộc, theo dã sử về Phùng Hưng; theo chính sử thì quyền ấy xuất hiện chính thức vào thời Lý.
Nhiều người con xa quê vẫn giữ thói quen ấy: mỗi lần giỗ cha về, thắp nén hương lên bàn thờ vì tin linh hồn cha vẫn dõi theo mình. Niềm tin ấy là sợi dây nối con cháu với cội nguồn, giúp phong tục thờ cúng tổ tiên gắn kết các thành viên gia đình, dòng họ, bồi dưỡng lòng hiếu thảo và trở thành bản sắc văn hóa của người Việt.
Bước 1: Chọn vị trí và hướng
Bàn thờ gia tiên được đặt ở vị trí trang trọng nhất, ngay gian nhà chính của mỗi gia đình.1 Đây là quy tắc đầu tiên trong phong tục thờ cúng tổ tiên khi lập bàn thờ.2 Nhà phố và nhà chung cư ngày nay thường chọn phòng khách hoặc gian sạch sẽ, yên tĩnh nhất trong nhà để giữ được phần trang trọng ấy.
Khi đặt bàn thờ, có mấy chỗ cần tránh. Bàn thờ không đặt đối diện cửa chính, không để lộ ra ngoài mà nên dùng rèm hoặc bình phong che. Ngoài ra, tránh đặt gần lối đi lại, gần phòng tắm, nhà vệ sinh, hoặc dưới nhà vệ sinh với nhà nhiều tầng. Hướng bàn thờ không quay ngược với hướng nhà; ngai thờ cũng tránh đặt gần cửa ra vào hay nơi ồn ào.
Về hướng, phong thủy Bát trạch chia gia chủ, tức người trụ cột đứng tên nhà, thành hai nhóm. Người thuộc Đông tứ mệnh, gồm các cung Khảm, Ly, Chấn, Tốn, hợp các hướng Bắc, Nam, Đông, Đông Nam; người thuộc Tây tứ mệnh, gồm các cung Càn, Khôn, Cấn, Đoài, hợp các hướng Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc. Nguyên tắc lý tưởng là cả lưng dựa và mặt quay đều rơi vào phương tốt so với cung phi gia chủ.
Tuy nhiên, không phải nhà nào cũng đạt được cả tọa và hướng đều tốt. Khi ấy, nhiều quan điểm cho nên chọn hướng mặt bàn thờ, tức hướng người đứng khấn nhìn ra, vào phương tốt, đồng thời tránh để lưng bàn thờ dựa vào phương đại kỵ. Nếu vợ chồng khác nhóm Đông, Tây tứ mệnh, cách dung hòa là ưu tiên theo tuổi người chồng hoặc người đứng tên nhà, chọn hướng tốt cho gia chủ nhưng không rơi vào hướng đại kỵ của người kia.
Nhà chung cư có kết cấu sẵn, khó xoay chuyển hướng, nên ưu tiên chọn vị trí trang nghiêm, tránh gần bếp, gần cửa vệ sinh hay xà ngang, rồi chọn hướng mặt bàn thờ tốt nhất trong điều kiện cho phép. Gia đình ở chung cư không xoay được hướng vẫn đặt được bàn thờ cạnh tường sạch sẽ, tránh bếp và cửa vệ sinh, thế là đã giữ được phần nếp quan trọng nhất.
Bước 2: Chọn kích thước bàn thờ
Kích thước bàn thờ không có một con số phù hợp cho mọi nhà. Cần chọn theo loại bàn thờ, diện tường, số lượng vật phẩm, tầm với của người cúng và lối thao tác, rồi kiểm tra lại từng thông số trên thước Lỗ Ban 38,8 cm.
Bộ kích thước tham chiếu cổ truyền gồm hai loại: bàn thờ treo sâu 480 mm, ngang 810 mm; tủ thờ hay bàn thờ đứng sâu 610 mm, ngang 1.270 mm, cao 1.270 mm. Đây là dữ liệu tham chiếu văn hóa, không phải tiêu chuẩn kỹ thuật bắt buộc, nên trước khi đóng cần đo lại hiện trạng nhà và kiểm tra từng thông số trên thước Lỗ Ban.
Cụ thể, bức tường phòng khách chỉ đủ rộng hơn chiều ngang 810 mm một chút: gia chủ nên chọn bàn thờ nhỏ hơn, đo lại từng số trên thước Lỗ Ban, thay vì ép cho vừa bộ kích thước tham chiếu. Kích thước đẹp mà khiến lối đi chật, khó thắp hương hay không đủ chiều sâu bày lễ vẫn chưa phải phương án phù hợp.
Trên thước Lỗ Ban, các cung được coi là tốt gồm Đỗ đạt, Vượng tài, Phú quý, Hỷ sự, Tài lộc, Nạp phúc, Đại cát, Quý tử, Hưng vượng. Ngược lại, các cung xấu cần tránh gồm Khẩu thiệt, Bệnh đến, Tử biệt, Tai họa, Mất của, Không con, Ly hương.
Đọc thêm: Người trẻ vào lễ hội truyền thống đúng nếp để giữ gìn văn hóa
Bước 3: Sắm đủ đồ thờ
Sắm đồ thờ là công đoạn người trẻ hay bối rối nhất, vì mỗi nhà bán đồ thờ lại tư vấn một kiểu. Bộ đồ cần thiết trên bàn thờ gia tiên gồm những thứ sau.
Bát hương đặt chính giữa, là vật kết nối giữa thực tại và tâm linh. Kế bên là bình hoa và mâm bồng đựng hoa quả, bộ chóe thờ đựng gạo, muối, nước, nậm rượu, kỷ chén thờ theo bộ ba hoặc bộ năm, ống cắm hương. Đèn thờ thường là đèn dầu. Ấm chén thờ gồm một ấm và ba hoặc năm chén; bộ đũa bát thờ gồm sáu bát, sáu đũa.
Ngoài bộ đồ ấy, nhà có điều kiện thường thêm ngai thờ và thần chủ. Ngai thờ, hay ngai bài vị, là vật phẩm linh thiêng làm bằng gỗ quý như gỗ mít, gỗ hương, gỗ gụ, gỗ trắc, thiết kế giống ngai vua. Ngai được chạm khắc rồng chầu, hoa sen, vân mây, tứ linh; trên ngai đặt bài vị khắc tên tổ tiên hoặc dòng chữ Cửu Huyền Thất Tổ. Xưa kia, nhà quyền quý có đủ thần chủ bốn đời gồm cao, tằng, tổ, khảo, làm bằng gỗ táo, đề tên, họ, chức tước, ngày tháng sinh tử của tổ tiên. Còn nhà thường dân thì có nhà dùng thần chủ, có nhà dùng bộ ỷ để thờ.
Tuy nhiên, đồ thờ không cần sộp mới được coi là giữ nếp. Nhà có điều kiện sơn son thếp vàng, còn nhà túng bấn thì chỉ cần vài cây đèn nến sơn son và một bình hương là đủ. Theo quan điểm trần sao âm vậy, nghi thức thờ cúng tổ tiên cần dùng những đồ vật sinh hoạt thường ngày, nên đồ cũ mà sạch sẽ, trân trọng vẫn hợp nếp hơn đồ mới mua cho có.
Bước 4: Bày biện và cúng
Bày biện bàn thờ gia tiên theo nguyên tắc Đông bình Tây quả: hướng tính từ trong ban thờ nhìn ra, bên trái của ông bà là phía Đông đặt lọ hoa, bên đối xứng là phía Tây đặt mâm ngũ quả. Với người cúng nhìn vào thì bình hoa ở bên trái, đĩa trái cây ở bên phải. Cách bày này bắt nguồn từ quy luật tự nhiên: mặt trời mọc đằng đông, lặn đằng tây, cây cối đơm hoa rồi mới kết trái. Chính giữa ban thờ là bát hương, hai góc ngoài có hai cây đèn hay nến, tượng trưng Mặt Trời bên trái và Mặt Trăng bên phải.1 Khi sắp di ảnh và bát hương, người ta theo nguyên tắc Nam tả nữ hữu.
Đến ngày cúng, bốn nghi thức cơ bản là cúng, khấn, vái, lạy. Gia chủ bày lễ lên bàn thờ rồi thắp hương, thắp đèn, khấn, vái, lạy để tỏ lòng biết ơn và cầu xin phước lành. Hương trên bàn thờ bao giờ cũng thắp theo số lẻ: một, ba hay năm nén.2 Khi khấn, gia chủ xưng đầy đủ ngày, tháng, năm, nơi ở, mục đích buổi cúng, người được cúng, tên những người trong gia đình, lời cầu xin và lời hứa. Có thể đọc theo bài văn khấn trong sách hoặc nghĩ gì nói đó, quan trọng là lòng thành kính.
Cách vái cũng có nếp: chắp hai bàn tay trước ngực, đưa lên ngang đầu, hơi cúi đầu khom lưng rồi ngẩng lên, tùy trường hợp mà vái hai, ba, bốn hay năm vái. Số lạy mang ý nghĩa riêng, như bảng dưới đây.
Sau khi cúng, chờ tàn một tuần nhang, gia trưởng làm lễ tạ và thắp thêm tuần nhang nữa. Sau đó, người ta hạ vàng mã đem đốt, vẩy rượu cúng lên đống tàn vàng rồi hạ đồ lễ. Dân gian quan niệm vẩy rượu lên đống tàn vàng khi hóa giúp người dưới âm nhận được vàng người sống cúng.
| Số lạy | Ý nghĩa | Trường hợp dùng |
|---|---|---|
| 2 lạy | Dùng cho người sống hoặc phúng điếu người quá cố vai dưới | Người quá cố vai dưới như em, con cháu |
| 3 lạy | Tượng trưng Phật, Pháp, Tăng | Lễ Phật |
| 4 lạy | Cúng người đã khuất | Ông bà, cha mẹ và thánh thần |
| 5 lạy | Lạy Vua | Lễ giỗ tổ Hùng Vương |
Đọc thêm: Lễ tạ ơn tổ tiên ở nhà thuê với 3 nén hương và mâm ngũ quả
Bàn thờ ba miền
Bàn thờ gia tiên ba miền Bắc, Trung, Nam khác nhau rõ rệt. Nắm được những khác biệt ấy, dâu rể về nhà chồng hay nhà vợ khác vùng sẽ đỡ ngỡ ngàng khi lo việc thờ cúng.
Miền Bắc làm bàn thờ đồ sộ, truyền thống, từ gỗ Hương, Lim, Trắc với chạm khắc tinh xảo, đặt ở gian giữa nhà. Bài trí cân đối đối xứng theo nguyên tắc Tam tài, Nam tả Nữ hữu và ngũ hành; ba bát hương sắp hàng ngang với bát giữa lớn hơn. Mâm trái cây gồm chuối, bưởi, quýt, lê, hồng; lễ vật có xôi gấc, gà luộc, bánh chưng.
Trong khi đó, miền Trung giữ bàn thờ nhỏ gọn, đơn giản, ít họa tiết, đặt cố định trong nhà và ít thay đổi bài trí. Vật dụng có thể kết hợp đồng, gỗ, sứ không cần đồng bộ; mâm trái cây gồm mãng cầu, chuối, thanh long, xoài, dưa hấu; lễ vật như gà luộc, bánh tổ, cá chép chuẩn bị vừa phải.
Miền Nam bài trí linh hoạt, không nặng quy chuẩn, thiên về tiện dụng; bàn thờ thường là tủ thờ đặt ở phòng khách hoặc tầng trệt, có thể khảm trai hay chạm trổ gỗ đỏ, gỗ mật. Không gian thờ có thể tổ chức nhiều lớp, từ bàn thờ gia tiên trong nhà đến khu thờ thần linh ngoài sân. Một nét riêng là người miền Nam thường thờ ảnh chung của hai vợ chồng khi cả hai đã qua đời.
Làm gọn cho nhà nhỏ
Nhà eo hẹp, người xa quê hay ở phòng trọ không cần mâm cao cỗ đầy: chỉ một nén hương lên bàn thờ trong ngày lễ, Tết, ngày giỗ cũng đủ thể hiện lòng thành kính và hướng về cội nguồn.1
Ngày rằm và mùng một hằng tháng, con cháu dâng hương hoa tưởng nhớ tổ tiên, mời ông bà về chứng giám lòng thành. Cỗ mặn nếu dâng phải đặt ở bàn phụ phía trước và thấp hơn bàn thờ chính, vì bàn thờ tổ tiên luôn cần thanh tịnh, đồ tế lễ chỉ nên là hương, hoa, trà, quả. Người trẻ ở phòng trọ chỉ kịp thắp một nén hương và cắm bông tươi trước di ảnh ngày rằm cũng đã giữ được nếp.
Vì thế, nếp của phong tục thờ cúng tổ tiên không đo bằng số tiền bỏ ra. Dù nhà chỉ có một bát hương treo trên tường phòng trọ, việc thắp hương đúng hẹn vẫn là cách con cháu giữ lời hứa với ông bà, như lời hứa được nhắc trong mỗi bài khấn.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Tục thờ cúng tổ tiên là bản sắc văn hóa của người Việt Nam (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c