Giải trí
Sự tích cây huyết dụ và con dao bầu cắm trước sân chùa
Vì sao một loại cây cảnh lá đỏ như máu lại gắn với chuyện một bác đồ tể cắm dao trước sân chùa? Sự tích cây huyết dụ, truyện cổ tích Việt Nam do Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, kể về con dao mọc thành cây.
Chậu cây lá đỏ tím đặt trước sân chùa khiến nhiều người tò mò: loại cây ấy có từ bao giờ, vì sao lại gắn với chuyện một bác đồ tể cắm dao trước Phật đài? Sự tích cây huyết dụ là một truyện cổ tích Việt Nam do Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, in trong bộ Kho Tàng Truyện Cổ Tích Việt Nam. Truyện kể về con dao giết lợn tự nhiên hóa thành loại cây có lá đỏ như máu.
Truyện mang đậm giáo lý đạo Phật, khuyên con người sống hướng thiện, không tạo sát nghiệp. Đọc truyện xong, người ta nhìn cây huyết dụ trong vườn nhà hay trước cổng chùa bằng một con mắt khác. Cây cảnh ấy hóa thành lời nhắc chạm vào lòng người.
Bác đồ tể bên chùa làng
Câu chuyện mở đầu ở một ngôi chùa làng, cạnh đó có nhà một bác đồ tể. Nghề của bác là mua lợn về giết thịt bán chợ, ngày nào cũng làm việc ấy để sống. Bác sống cạnh chùa, quen lấy tiếng chuông mai làm dấu thức dậy giết lợn bán chợ, ngày nào cũng vậy, không sai lạc.
Hàng ngày, lúc trời mờ sáng, sư cụ thức dậy tụng kinh và cho chú tiểu gõ hồi chuông mai. Tiếng chuông vang lên trong sương sớm, người trong làng nghe để biết giờ, còn bác đồ tể nghe để dậy cầm dao. Cả hai bên đều quen với nhịp sống ấy: chuông đánh thì kinh tụng, chuông đánh thì dao mài, ai làm việc nấy, năm tháng trôi đều như nước chảy.
Thử hình dung một người quen lấy tiếng gà gáy thứ hai làm dấu dậy: một ngày tiếng gà không vang lên, mọi việc trong nhà đều lệch nhịp. Với bác đồ tể, tiếng chuông mai chính là tiếng gà ấy. Không có chuông, bác ngủ li bì, và cả buổi chợ, cả sinh mạng trong chuồng lợn, đều treo lơ lửng trên một hồi chuông.
Cách sống dựa vào người khác để canh giờ vốn mỏng manh, nhưng trong truyện, chính sự mỏng manh ấy lại dẫn tới điều cứu mạng. Vì nếu hôm đó chuông vang đúng giờ, con lợn nái đã nằm trên thớt trước khi ai kịp biết điều gì.
Giấc mộng và tiếng chuông chậm
Đêm ấy, trong giấc mộng của sư cụ hiện về một người đàn bà, theo sau là năm đứa con nhỏ. Người đàn bà vái lạy khẩn thiết, xin sư cụ cứu lấy mạng mẹ con. Bà xin một điều duy nhất: hôm sau đánh chuông chậm lại, để mẹ con bà qua được nỗi nguy này. Sư cụ tỉnh dậy, lòng không yên, nhưng lời xin trong mộng thì không thể bỏ qua.
Sáng hôm đó, theo lời báo mộng, sư cụ chỉ lâm râm đọc kinh, không thức chú tiểu dậy thỉnh chuông. Chùa vắng tiếng chuông, làng im ắng lạ thường.
Bác đồ tể ngủ li bì, đến khi mặt trời lên chừng một cây sào nghe tiếng chuông mới choàng dậy. Thấy trời đã quá trưa, bác không dám giết lợn, vì sợ ra chợ đã vãn người, mất cả công buổi sáng.
Tức mình vì lỡ mất buổi chợ, bác sang chùa trách sư cụ. Sư cụ không cãi, chỉ kể lại giấc mộng đêm qua để phân trần: chuông chậm không phải do lười, mà do một lời xin cứu mạng. Người đàn bà trong mộng dắt năm con, lời xin tha thiết, sư cụ không dám làm khác.
Khi về đến chuồng lợn, bác đồ tể đứng sững. Con lợn nái định giết thịt sáng hôm đó đã đẻ được năm con lợn con. Năm con, đúng bằng năm đứa trẻ trong mộng của sư cụ. Người đàn bà trong giấc mộng, theo điều truyện gợi mở, chính là linh hồn ẩn trong con lợn cái, đã tìm cách cứu bầy con khỏi chết. Vừa mừng vừa sợ, bác đồ tể kể lại cho mọi người nghe, và cả làng dậy một phen kinh ngạc.
Đọc thêm: Truyện cổ tích sự tích cây vú sữa và ba lần ăn trái
Con dao hóa thành cây
Bàn tay từng vấy máu bao sinh mạng, hôm nay suýt giết một mẹ con năm sinh linh. Bác đồ tể hối hận, cầm con dao bầu sang chùa, thưa cùng sư cụ, rồi cắm dao trước sân chùa, thề trước Phật đài từ nay giải nghệ. Không nguồn nào kể tiếp bác sống thế nào sau đó, nhưng con dao thì có số phận riêng của nó.
Con dao của bác tự nhiên hóa thành một loại cây có lá đỏ như máu, nhọn như lưỡi dao bầu. Người ta gọi nó là cây huyết dụ.
Tên gọi lấy từ màu huyết, đỏ thẫm như máu còn thấm trên lưỡi dao, và từ dáng lá nhọn hoắt gợi hình dao bầu cắm xuống đất.
Dân làng ghé chùa, thấy chỗ cắm dao năm nào mọc lên một chồi lá đỏ rực, ai cũng bảo đó là dấu của lời thề. Cây mọc ngay trước sân chùa, lá đỏ tía bền màu quanh năm, như nhắc người đi lễ Phật về nghiệp mình đã tạo và điều mình đã hứa. Con dao giết sinh mạng trở thành cây xanh, đó là chi tiết khiến truyện được nhớ lâu nhất.
Cây huyết dụ trông thế nào
Sự tích cây huyết dụ giải thích tên gọi và màu lá; còn cây thật là một cây cảnh quen thuộc ngoài đời. Cây thân mảnh, sống lâu năm, cao khoảng 1-3m, thân mọc đứng tương đối mảnh, ít phân nhánh, nhiều sẹo vòng do lá già rụng để lại.3 Lá mọc tập trung thành lùm ở đỉnh thân và đầu cành, hình mác đến gần hình lưỡi kiếm, dài khoảng 25-80cm, rộng 5-16cm tùy giống. Màu sắc biến thiên mạnh giữa các giống: xanh lục, đỏ, đỏ tím hoặc pha nhiều màu.3 Trang Tra cứu dược liệu ghi thêm chi tiết lá gốc thắt lại, mép nguyên lượn sóng, cuống dài có bẹ và rãnh ở mặt trên; một nguồn khác lại mô tả lá không cuống.
Tên khoa học của cây từng được ghi là Cordyline terminalis Kunth, nhưng hiện cơ sở dữ liệu thực vật POWO chấp nhận tên Cordyline fruticosa (L.) A.Chev., thuộc họ Asparagaceae, họ Thiên môn.3 Trang Tra cứu dược liệu lại ghi cây thuộc họ Asteliaceae, khác với họ Asparagaceae theo POWO, nên khi tra cứu cần để ý nguồn ghi họ nào. Trang Thư viện thực vật của Trường ĐH Y Dược TP.HCM cũng ghi tên Cordyline fruticosa, kèm tên khác là Phất dũ, Thiết thụ.
Về nguồn gốc, POWO ghi vùng phân bố bản địa của Cordyline fruticosa từ Papuasia đến Tây Thái Bình Dương, gồm New Guinea, Queensland và nhiều đảo Thái Bình Dương.3 Cây đã được đưa trồng rộng rãi ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới châu Á và châu Mỹ; ở Việt Nam trồng khá phổ biến làm cảnh và làm thuốc.3
Người trồng cây phân biệt hai giống qua màu hai mặt lá: một thứ lá đỏ cả hai mặt, một thứ đỏ một mặt, xanh một mặt. Trang Trường ĐH Y Dược TP.HCM ghi hai thứ tương ứng: C. terminalis thứ ferrea có lá đỏ cả hai mặt, thứ viridis có lá một mặt đỏ, một mặt xanh.
Tên gọi dân gian của cây cũng phong phú: phật dụ, hồng trúc, Long huyết, Chổng đeng của người Tày, Co trường lậu của người Thái, Quyền diêu ái của người Dao. Vào khoảng tháng 12 hàng năm, cây ra hoa thành cụm chùy phân nhánh dài 30-40cm ở ngọn, mùa hoa quả kéo dài đến tháng 1. Hoa trắng, trắng hồng đến tím nhạt; quả mọng hình cầu, khi chín màu đỏ. Thời gian ra hoa kết quả thay đổi tùy điều kiện khí hậu và vùng trồng.3
Lá đỏ trong bài thuốc dân gian
Theo Đông y, lá huyết dụ vị nhạt, tính mát, vào kinh can và thận, có tác dụng làm mát, cầm máu, tán ứ, giảm đau. Y học dân gian Việt Nam dùng lá huyết dụ chủ yếu cầm máu trong rong kinh, băng huyết, ho ra máu, nôn ra máu, chảy máu cam, lỵ ra máu; một số tài liệu còn ghi dùng trong trĩ và các chứng xuất huyết khác.3 Y học hiện đại ghi cây chứa flavonoid, polyphenol, glycosid, axit amin, có hoạt tính sát trùng, kháng khuẩn, tiêu viêm, cầm máu.1
Khoa Dược Trường ĐH Tôn Đức Thắng ghi cụ thể thành phần hóa học: lá chứa saponin steroid (fruticoside H, I, J), flavonoid (isoquercitrin, rutin, vitexin, farrerol), polyphenol và sắc tố anthocyanin. Các dịch chiết thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật và chống oxy hóa trong nghiên cứu in vitro.3
Dân gian lưu truyền ba cách dùng lá huyết dụ chữa rong kinh: uống nước sắc lá huyết dụ; kết hợp với rễ cỏ tranh, rễ cỏ gừng, đài quả mướp; hoặc dùng với cành tía tô, hoa cau đực, tóc đốt thành than. Cách sắc đơn giản nhất là rửa sạch lá, cắt nhỏ, đun với 200ml nước còn 100ml, chắt nước cốt chia hai lần uống trong ngày.
Về liều, các nguồn ghi hơi khác nhau: một nguồn ghi mỗi ngày khoảng 20-25g lá tươi hoặc 10-15g lá khô, nên chọn loại lá đỏ cả hai mặt; trang Tra cứu dược liệu ghi ngày dùng 8-16g cây khô hoặc 16-30g lá tươi. Hai mốc tham chiếu ấy cho thấy liều dùng chưa thống nhất giữa các tài liệu, người dùng nên hỏi thầy thuốc trước khi sắc uống.
Có hai điều cần nhớ trước khi dùng. Thứ nhất, phụ nữ vừa sinh con mà nhau thai chưa ra hết thì tuyệt đối không dùng bài thuốc từ lá huyết dụ, sau khi nạo thai cũng không dùng, vì cổ tử cung sẽ co vít lại mà huyết vẫn không cầm.1 Thứ hai, các bài thuốc dân gian này không chữa dứt điểm rong kinh, hiệu quả chậm hơn thuốc Tây, người dùng cần kiên trì và nên thăm khám bác sĩ trước khi áp dụng.
Đọc thêm: Sự tích hoa trinh nữ và ba đời đàn bà chờ chồng đến bạc tóc
Trồng cây và ý nghĩa phong thủy
Cây huyết dụ dễ trồng, nhân giống chủ yếu bằng giâm cành, gieo hạt cũng được nhưng ít người làm.2 Cây sinh trưởng tốt ở nhiệt độ 15-27 độ C, chịu được nhiệt thấp nhất khoảng 4 độ C, ưa sáng với độ chiếu sáng trung bình 50-90%. Tưới nước thường xuyên nhưng không để ứ nước, vì cây chịu hạn kém.2 Trồng trong chậu thì thay đất mỗi năm một lần vào mùa xuân, bón phân định kỳ hai tháng một lần.2
Theo quan niệm phong thủy, cây huyết dụ thuộc hành hỏa do màu đỏ, tính dương mạnh, hợp với người mệnh Thổ và mệnh Hỏa; người mệnh Kim không nên dùng làm vật trang trí vì Kim khắc Hỏa.2 Nhiều gia chủ chọn một chậu huyết dụ đặt trước cửa để làm cảnh, vừa có màu lá đẹp quanh năm, vừa theo quan niệm dân gian tin rằng cây giữ tài lộc cho nhà và xua đuổi tà ma.
Quan niệm phong thủy là niềm tin, không phải quy luật chắc chắn, nhưng cây đặt trước cửa thì điều thật: lá đỏ tím quanh năm, ít cây cảnh nào giữ màu bền như vậy.
Bài học hướng thiện của truyện
Sự tích cây huyết dụ được xếp vào truyện cổ tích mang đậm giáo lý đạo Phật, khuyên con người sống hướng thiện, không tạo sát nghiệp. Cả câu chuyện xoay quanh một lời xin tha trong mộng, một hồi chuông chậm lại, và một lời thề từ bỏ dao giết mổ. Không răn đe, không phạt, truyện chỉ để người đọc tự thấy trong lòng mình điều phải làm.
Chi tiết kết truyện là điều đáng nhớ nhất: con dao cắm trước sân chùa mọc thành cây, lá đỏ như máu, nhọn như lưỡi dao bầu. Người nghe truyện nhớ rằng hối hận muộn màng vẫn còn giá trị, và một cây xanh có thể mọc lên từ chỗ từng là lưỡi dao.
Tối trước giờ ngủ, câu chuyện ấy kể cho cháu nhỏ nghe, cháu hỏi vì sao lá cây đỏ như máu, người lớn có một câu trả lời vừa là truyện vừa là bài học.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.