Giải trí
Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam và gần hai nghìn truyện ông bà để lại
Nhiều người nhắc đến truyện cổ tích Việt Nam là nghĩ ngay tới Tấm Cám, như thể kho truyện dân gian chỉ vài câu trong sách giáo khoa. Thực ra nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi đã sưu tầm gần 2.000 truyện, chọn lọc thành bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam 5 tập, biên soạn trong 25 năm.
Gần 2.000 truyện cổ Việt Nam: đó là số lượng nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi đã sưu tầm và viết lại.5 Từ kho ấy, ông chọn lọc thành bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam 5 tập.5 Bộ sách được biên soạn và in xong trong 25 năm, từ 1957 đến 1982.5 Con số ấy đủ nói nên quy mô của một kho truyện mà nhiều người vẫn tưởng chỉ gói trong vài trang sách giáo khoa.
Bộ sách này từng được đặt cạnh công trình Trésor des contes về văn hóa dân gian Pháp của Henri Pourrat do Nhà xuất bản Gallimard phát hành.2
Từ những trang ấy, bài dưới đây sẽ đi qua người giữ kho, các cách phân loại, những truyện tiêu biểu, sức sống của thể loại và cách thưởng thức hôm nay.
Người giữ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam
Trước Nguyễn Đổng Chi, chưa ai lần theo từng môtip để nối truyện cổ Việt Nam với cổ tích của các nước khác. Từ đó, ông nêu cách hiểu mới về loại hình cổ tích Việt Nam khi đặt cạnh cổ tích thế giới.5 Công trình lớn nhất của ông mang chính cái tên mà người đọc vẫn quen gọi: Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, gồm 5 tập. Suốt 25 năm, bộ sách ra qua 5 lần in lẻ rải rác.5
Hai tập đầu ra mắt năm 1957 và tái bản năm 1961.2 Tham vọng của người biên soạn là tập hợp phần chính yếu của cổ tích và truyền thuyết Việt Nam cổ truyền.2 Tập V ra mắt năm 1982, khép lại gần ba thập kỷ làm việc. Đến lần in thứ bảy, con tác giả mạnh dạn đưa trở lại truyện Giết chó khuyên chồng, vốn từng bị bỏ đi, và đánh dấu nó là số 50 trong ngoặc vuông.
Nhiều người lần đầu cầm trọn bộ sách đều có cảm giác tương tự: ngoài những truyện quen thuộc trong sách giáo khoa, còn có cả trăm truyện ít được kể lại. Một cuốn tập V in năm 1982 trên kệ sách cũ của gia đình có thể mở ra cả một thế giới truyện mà người đọc chưa từng nghe tên.
Bộ sách vẫn tái bản đều đặn qua nhiều thế hệ. Bản tái bản lần thứ 8 do Nhà xuất bản Trẻ phát hành năm 2015 được in thành 2 cuốn khổ 15,5x23.5 Từ lần in thứ bảy, trọn bộ cả năm tập được in cùng lúc thay vì từng tập rời. Một bộ sách dân gian liên tục về đến tay người đọc suốt mấy chục năm: điều ấy tự nói lên vị trí của nó trong đời sống đọc ở Việt Nam.
Điều khiến giới nghiên cứu chú ý nhất là cách so sánh trên bình diện quốc tế. Người ta thường đặt bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi cạnh Trésor des contes, công trình về văn hóa dân gian Pháp của Henri Pourrat do Nhà xuất bản Gallimard xuất bản.2
Một dân tộc có kho truyện riêng được biên soạn bài bản như thế, quả là điều không nhiều nơi trên thế giới có được.
Ba dòng cổ tích chính
Căn cứ vào nhân vật chính và tính chất sự việc, truyện cổ tích Việt Nam có thể chia thành ba loại: truyện cổ tích về loài vật, truyện cổ tích thần kỳ và truyện cổ tích sinh hoạt.2 Riêng trong công trình của mình, Nguyễn Đổng Chi phân loại thành 3 tiểu loại: cổ tích thần kỳ, cổ tích thế sự và cổ tích lịch sử.5
Còn theo cách chia khác, truyện cổ tích Việt Nam gồm 4 loại: về loài vật, thần kỳ, về loài người và cổ tích thế tục. Như vậy cùng một kho truyện có thể được sắp theo ba, bốn cách. Tiêu chí người phân loại chọn có thể là nhân vật chính, tính chất sự việc hay nội dung thế sự. Người đọc khi tra cứu sẽ gặp các cách chia khác nhau, nên hiểu đó là những góc nhìn song song, không có cách nào là duy nhất.
Truyện cổ tích về loài vật thường là truyện ngụ ngôn về các con vật nuôi trong nhà, nói đến nguồn gốc, đặc điểm của chúng như Trâu và ngựa, Chó ba cẳng.2 Dòng này cũng có nhóm con vật thông minh dùng mẹo thắng con vật mạnh hơn, tiêu biểu là Cóc kiện Trời, Sự tích con dã tràng, truyện Công và Quạ.2 Con vật nhỏ mà dám kiện cả Trời, ý tưởng ấy đã đủ thấy tinh thần của dòng truyện này.
Truyện cổ tích thần kỳ kể về mâu thuẫn trong gia đình phụ quyền, tình yêu hôn nhân và quan hệ xã hội.2 Các truyện tiêu biểu của dòng này gồm Tấm Cám, Ăn khế trả vàng, Sự tích Trầu Cau.2 Trong dòng thần kỳ có nhóm truyện về nhân vật tài giỏi, dũng sĩ lập chiến công diệt cái ác như Thạch Sanh, Người thợ săn và mụ Chằng.2 Nhóm còn lại kể về nhân vật bất hạnh bị ngược đãi nhưng trọn vẹn về đạo đức, như Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc, Cây tre trăm đốt.2
Truyện cổ tích sinh hoạt thì kể các sự kiện ly kỳ rút ra từ thế giới trần tục.2 Yếu tố thần kỳ nếu có cũng chỉ lướt qua, không quyết định cốt truyện. Dòng này chia thành các nhóm về nhân vật bất hạnh (Trương Chi, Sự tích chim quốc), phê phán thói xấu (Đứa con trời đánh, Gái ngoan dạy chồng), về người thông minh (Cậu bé thông minh, Nói dối như Cuội) và về người ngốc nghếch (Chàng ngốc đi kiện, Làm theo vợ dặn).2
Những truyện thần kỳ tiêu biểu
Trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, dòng thần kỳ là dòng được kể nhiều nhất. Mỗi truyện tiêu biểu của dòng này đều mang một bài học riêng.
Tấm Cám kể về cô gái mồ côi hiền lành bị dì ghẻ và em cùng cha khác mẹ là Cám hãm hại.1 Nhờ Bụt giúp và chiếc giày được vua ban, Tấm trở thành hoàng hậu, cuối cùng đoàn tụ với vua.1 Truyện đề cao lòng vị tha, sự chăm chỉ và minh chứng cho câu ở hiền thì gặp lành.1
Thạch Sanh là Thái tử do Ngọc Hoàng sai xuống đầu thai làm con nhà nông nghèo.1 Chàng diệt trừ Chằn Tinh nhưng bị Lý Thông cướp công, cuối cùng được giải oan và cưới công chúa. Truyện ca ngợi người anh hùng dân gian bất khuất, dũng cảm và đề cao công lý.
Ăn khế trả vàng kể về hai anh em mồ côi chia tài sản, người anh tham lam chiếm hết chỉ để lại cho người em một cây khế. Chim thần ăn khế trả vàng cho người em bằng túi ba gang. Người anh đổi cả gia tài lấy cây khế, may túi 12 gang nhét cho đầy vàng. Túi quá nặng nên anh bị chim nghiêng cánh rơi xuống biển cùng số vàng. Bài học để lại: anh em phải biết yêu thương, đoàn kết, không nên tham lam, phải lao động mới có thành quả và biết ơn người giúp đỡ mình.
Sơn Tinh Thủy Tinh diễn ra vào đời vua Hùng Vương thứ 18. Vua ra điều kiện: ai mang lễ vật đến trước sẽ được cưới Mị Nương. Lễ vật lạ lùng, gồm một trăm ván cơm nếp, hai trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, mỗi thứ một đôi. Sơn Tinh đến trước cưới được công chúa. Thủy Tinh tức giận dâng nước đánh nhưng đuối sức phải chịu thua. Truyện lý giải trận lụt hằng năm và tôn vinh người giữ lời hẹn, làm trọn điều hứa.
Sự tích trầu cau kể vào đời vua Hùng Vương thứ 4, hai anh em Tân và Lang vì hiểu lầm mà bỏ nhà ra đi. Người anh hóa thành vôi, người em hóa thành cây cau, người vợ hóa thành cây trầu quấn quanh thân cau. Sau đó có vị vua dạy dân dùng vôi, cau, trầu làm biểu tượng tình nghĩa thắm thiết anh em, vợ chồng. Miếng trầu trên mâm cỗ người Việt đến hôm nay vẫn là dấu vết của câu chuyện ấy.
Sọ Dừa kể về đứa trẻ sinh ra từ cái sọ dừa không tay không chân, bị hai cô chị hắt hủi nhưng được cô út yêu thương. Sọ Dừa hiện nguyên hình là thanh niên tuấn tú, thi đỗ trạng nguyên, cuối cùng vợ chồng đoàn tụ. Truyện dạy người ta không nên nhìn mặt mà bắt hình dong.
Cây tre trăm đốt kể về chàng Khoai hiền lành làm thuê cho phú ông. Phú ông thách chàng tìm cây tre trăm đốt mới được cưới con gái. Nhờ Bụt giúp với tiếng hô khắc nhập, cuối cùng phú ông phải gả con gái. Người hiền lành chăm chỉ sẽ được giúp đỡ, kẻ ích kỷ toan tính nhận quả báo: truyện nói thẳng điều đó.
Cậu bé Tích Chu cũng thuộc nhóm được kể nhiều trong gia đình. Cậu bé ham chơi bỏ mặc bà bị bệnh, bà hóa thành chim bay lên trời. Tích Chu ân hận, vượt qua thử thách theo lời bà Tiên chỉ dẫn để cứu bà trở lại thành người. Truyện dạy trẻ phải quan tâm yêu thương người thân, không vì ham chơi mà bỏ mặc người khác bệnh hoạn.
Đọc thêm: Bộ truyện cổ tích Việt Nam chọn lọc nên có những truyện nào
Cổ tích sinh hoạt và loài vật
Dòng sinh hoạt không có phép màu, nhưng tiếng cười và sự thông minh của nó khiến người nghe nhớ lâu. Trong nhóm người thông minh, truyện Trí khôn của ta đây kể về bác nông dân bị cọp đòi xem trí khôn. Bác bảo để trí khôn ở nhà, rồi trói cọp vào cột và đốt rơm. Cọp bỏ chạy vào rừng và từ đó mang những vằn đen dài trên mình. Truyện dạy trẻ dùng trí khôn đúng chỗ để xử lý tình huống nguy hiểm và cảnh giác với kẻ xấu rình rập.
Cóc kiện Trời kể về chú cóc nhỏ lên Thiên Đình kiện Trời vì lâu không có mưa. Trên đường đi, các con vật hỗ trợ nhau vượt khó khăn đến gặp Ngọc Hoàng. Từ đó, theo truyện, mỗi lần Cóc nghiến răng là trời sẽ mưa. Một con vật bé nhất dám đòi công bằng từ bậc cao nhất, câu chuyện ấy đã trở thành cách người Việt nói về lòng can đảm của kẻ yếu.
Nhóm nhân vật bất hạnh của dòng sinh hoạt cũng có những truyện để đời. Hồn Trương Ba - Da Hàng Thịt kể về Trương Ba gần 60 tuổi chết oan do Nam Tào gạch bừa tên. Hồn ông được nhập vào thể xác người hàng thịt mới ngoài 30 tuổi ở làng bên, gây nhiều phiền toái. Cuối cùng Trương Ba quyết định trả lại thân xác và chấp nhận cái chết. Truyện để lại ý nghĩa nhân văn: vợ chồng phải thủy chung son sắt.
Nàng tiên ốc kể bà cụ nghèo mò cua bắt ốc bắt được con ốc đẹp đem về thả vào chum nước. Cô gái tiên bước ra từ chum giúp bà làm việc nhà. Bà đập vỡ vỏ ốc và giữ cô ở lại làm con, hai mẹ con sống hạnh phúc. Hồ Ba Bể kể hai mẹ con nông dân nghèo ở Bắc Kạn cứu giúp bà cụ ăn xin hóa giao long. Bà báo trước lụt lớn, chỉ nhà hai mẹ con thoát nạn, chỗ đất sụp xuống thành Hồ Ba Bể. Cả hai truyện đều gắn cái thiện với phần thưởng xứng đáng, và hồ nước thật ở Bắc Kạn đến nay vẫn mang tên truyện.
Ngoài nhóm thông minh và nhóm bất hạnh, dòng sinh hoạt còn có nhóm phê phán thói xấu và nhóm người ngốc nghếch.
Mỗi nhóm một tiếng cười hoặc một nỗi niềm, nhưng đều soi vào đời sống thường ngày những thói quen, tính nết mà người xưa muốn nhắc nhở.
Điều làm nên sức sống
Vì sao Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam giữ được người nghe qua bao thế hệ? Câu trả lời nằm ở ba đặc trưng của chính thể loại này.
Trước hết là yếu tố kỳ ảo. Những nhân vật như ông Bụt, phép màu hay vật thần kỳ khiến truyện cổ tích cuốn hút, nuôi dưỡng óc tưởng tượng và tâm hồn bao thế hệ người Việt. Đứa trẻ nghe chuyện cây khế biết nói, chum ốc có tiên gái sẽ lớn lên quen với thế giới hư cấu.
Tiếp theo là chức năng an ủi. Truyện cổ tích ra đời trong xã hội có phân chia giai cấp, quan tâm trước hết đến những nhân vật bất hạnh. Vì thế chức năng cơ bản của nó là an ủi, động viên, bênh vực cho những thân phận và phẩm chất của con người. Người nghèo, người mồ côi, người bị áp bức trong truyện đều gặp cái kết công bằng, và điều ấy là lời an ủi cho người nghe ngoài đời.
Cuối cùng là tính truyền miệng. Văn học dân gian có ba đặc trưng cơ bản: tính truyền miệng, tính tập thể và tính thực hành. Truyện được kể đi kể lại qua không gian và thời gian, nên có tính dị bản, tức là mỗi vùng mỗi dị bản khác nhau. Cùng một câu ca dao, bản Hà Nội hát chuông Trấn Vũ còn bản Huế hát chuông Thiên Mụ. Truyện cổ tích cũng đổi hình theo nơi truyền miệng như thế, và chính sự biến hóa ấy khiến kho truyện không bao giờ cũ.
Văn học dân gian ra đời từ thời nguyên thủy, trước khi chữ viết phổ biến, gắn với lao động và sinh hoạt cộng đồng. Tính thực hành của nó thể hiện ngay trong đời thường: hò khi chèo thuyền, hò khi đánh cá, kể chuyện cười lúc lao động. Truyện cổ tích vì thế sống trong sinh hoạt hằng ngày, chứ không phải thứ đọc một lần rồi cất vào tủ.
Ngoài ba giá trị nhận thức, giáo dục và thẩm mĩ của văn học dân gian, truyện cổ tích còn là thể loại thể hiện quan niệm đạo đức, lý tưởng và mơ ước của nhân dân về hạnh phúc và công bằng xã hội. Đó là lý do sâu xa nhất khiến nó sống lâu.
Từ trang sách lên màn ảnh
Năm 1993, Hãng phim Phương Nam mời nhà văn Nguyễn Đông Thức chuyển thể một số tác phẩm trong tuyển tập Kho tàng cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi thành loạt phim Cổ tích Việt Nam. Loạt phim đi qua nhiều định dạng: VHS giai đoạn 1993-1999, VCD và DVD giai đoạn 2000-2008, HD giai đoạn 2016-2020. Đến năm 2005 phim đạt số 19 thì ngưng hẳn.
Phim Cổ tích Việt Nam nhận Giải đặc biệt Phim truyện dành cho thiếu nhi tại Liên hoan phim Việt Nam XI, tổ chức tại Hà Nội năm 1996. Năm 2016, Hãng phim Phương Nam phối hợp Đài Phát thanh - Truyền hình Vĩnh Long làm phiên bản truyền hình Thế giới cổ tích với 50 tập, trong đó có truyện dựng lại từ bộ sách, có truyện được phát triển thêm.
Một tối cuối tuần, ba thế hệ trong nhà cùng xem băng VHS Cổ tích Việt Nam thuở trước, ông bà kể tiếp phần truyện mà băng chưa dựng. Chuyện ấy từng xảy ra ở nhiều gia đình Việt.
Truyện cổ tích nhờ vậy sống được ngoài trang giấy. Mỗi định dạng mới lại đưa kho truyện đến một lớp người nghe mới.
Sức sống ấy còn lan sang âm nhạc. Dự án Thy - Nương, được đưa tin ngày 22/04/2021, lấy cảm hứng từ văn học dân gian Việt Nam, do Quách Mai Thy, quán quân Sao Mai toàn quốc 2019 dòng nhạc dân gian, thực hiện. Hai ca khúc Chờ chàng và Ngọc Hoa tự khúc do nhạc sĩ Trần Khánh Ly sáng tác trong dự án. Khi cổ tích trở thành lời ca, những câu chuyện cũ lại có cơ hội đến với khán giả trẻ theo một con đường khác.
Đọc cổ tích cùng con
Với gia đình hôm nay, cách đơn giản nhất để đưa kho tàng truyện cổ tích này vào đời sống là đọc trước giờ ngủ. Cha mẹ nên đọc truyện cổ tích cho bé nghe trước khi đi ngủ, chọn truyện theo lứa tuổi và bài học muốn truyền.
Một buổi tối, mẹ chọn truyện Ba lưỡi rìu để kể cho con nghe. Anh tiều phu nghèo làm rơi rìu sắt xuống sông. Bụt đưa rìu vàng, rìu bạc, anh đều lắc đầu, chỉ nhận lại chiếc rìu sắt của mình. Nhờ trung thực, anh được Bụt tặng cả hai chiếc rìu quý. Kể xong, mẹ hỏi con vì sao anh tiều phu chỉ nhận lại rìu sắt; câu trả lời của trẻ chính là bài học được trẻ tự nói ra.
Ngoài sách, các bản chuyển thể hợp pháp như loạt phim Cổ tích Việt Nam hay phiên bản truyền hình Thế giới cổ tích cũng là cách đưa truyện đến trẻ theo cách sinh động. Một trang sách cũ trên kệ, một câu hỏi trước giờ ngủ: kho tàng truyện cổ tích của người Việt cứ thế được truyền tiếp.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.