Sự kiện nổi bật ngành ngân hàng và điều người gửi tiền cần biết

Những sự kiện định hình ngành ngân hàng giai đoạn trước

Mỗi lần ngành ngân hàng có biến động lớn, lãi suất tiết kiệm trong tay bạn cũng thay đổi theo. Vì thế, hiểu đúng các sự kiện nổi bật của ngành gần nhất là cách bảo vệ đồng tiền của chính mình: biết vì sao lãi suất tiền gửi lên xuống, vì sao ngân hàng tăng vốn, phát hành trái phiếu hay đẩy mạnh giao dịch qua điện thoại.

Những diễn biến ấy không bắt đầu từ hôm qua. Từ năm 2018, hàng loạt mốc quan trọng đã lần lượt xảy ra: lãi suất huy động chạm trần, các ngân hàng tư nhân lần đầu niêm yết với giá cổ phiếu cao kỷ lục, Chính phủ phê duyệt kế hoạch chuyển đổi số toàn ngành, và những ngân hàng đầu tiên đạt chuẩn an toàn quốc tế. Nhìn lại chuỗi sự kiện này sẽ thấy ngành ngân hàng hôm nay không phải tự nhiên mà có.

Lãi suất và tín dụng năm 2018 lên đỉnh rồi chững lại

Năm 2018 là năm người có tiết kiệm nhớ nhất giai đoạn đó, vì lãi suất huy động đi lên gần như suốt nửa cuối năm. Từ tháng 8/2018, lãi suất liên ngân hàng qua đêm thường nằm trên 4,5%/năm, còn kỳ hạn dài dao động trên dưới 6%/năm. Tiền trên thị trường liên ngân hàng đắt lên, các ngân hàng buộc phải trả giá cao hơn để hút tiền gửi từ người dân.

Đến cuối tháng 12/2018, lãi suất kỳ hạn dưới 6 tháng chạm trần 5,5%/năm theo quy định hiện hành. Kỳ hạn 6 đến dưới 12 tháng phổ biến ở mức trên 6%/năm, một số nơi lên tới 7,2–7,5%/năm.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)} So với mặt bằng vài năm trước đó, đây là mức mà người gửi kỳ hạn dài hiếm khi được hưởng.

Trong khi đó, tín dụng toàn ngành năm 2018 chỉ tăng khoảng 14%, mức thấp nhất trong bốn năm.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)} Tiền vay chảy vào nền kinh tế chậm lại, một phần vì nợ xấu còn nặng. Theo Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia, tỷ lệ nợ xấu toàn ngành cuối tháng 12/2018 chiếm 2,4% tổng dư nợ. Việc xử lý nợ xấu phần lớn đi qua VAMC, tức Công ty quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam, nơi mua lại nợ xấu để giúp bảng cân đối của các ngân hàng sạch hơn.

Một biến động khác cùng năm nằm ở tỷ giá. Tỷ giá trung tâm năm 2018 tăng 1,8%, giá USD tại các ngân hàng tăng hơn 2,3%.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)} Tỷ giá trung tâm từng lập kỷ lục trên 22.800 đồng/USD, giá USD trong ngân hàng có lúc lên 23.800 đồng. Đồng USD mạnh khiến chi phí nhập khẩu và trả nợ nước ngoài tăng, gián tiếp cộng thêm áp lực lên mặt bằng lãi suất.

Ngân hàng niêm yết, tăng vốn và phát hành trái phiếu để mở rộng

Năm 2018 đánh dấu đợt lên sàn dày đặc nhất của các ngân hàng tư nhân. Techcombank niêm yết đầu tháng 6/2018 với giá khởi điểm 128.000 đồng/cổ phiếu, cao nhất toàn hệ thống ngân hàng thời điểm đó. Trước đó, LienVietPostBank đã chào sàn với giá trên 12.000 đồng/cổ phiếu, tương đương khoảng 500 triệu USD. ACB khi lên sàn có vốn hóa trên 57.000 tỷ đồng và sau đó vượt mốc 60.000 tỷ đồng.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)}

Việc niêm yết chỉ là bước đầu. Sau khi lên sàn, các ngân hàng tiếp tục chia cổ phiếu thưởng để tăng vốn điều lệ. Techcombank chia cổ phiếu thưởng tỷ lệ 1:2, nâng vốn điều lệ lên hơn 33.000 tỷ đồng, mức cao nhất trong nhóm ngân hàng tư nhân.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)} Vốn điều lệ càng lớn, hạn mức cho vay của ngân hàng càng rộng, và đợt tăng vốn này mở đường cho các thương vụ tín dụng quy mô lớn những năm sau.

Nhóm ngân hàng có vốn Nhà nước chi phối cũng được mở đường tăng vốn.^{1010 Có nên gửi tiết kiệm kỳ hạn dài ngày khi lãi suất tăng? (fica.dantri.com.vn)} Ngày 9/10/2020, Chính phủ ban hành Nghị định 121/2020/NĐ-CP, mở rộng cơ chế tăng vốn cho các ngân hàng do Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ. Trên nền quy định này, VietinBank phát hành cổ phiếu trả cổ tức tỷ lệ 28,8%, tối đa hơn 1 tỷ cổ phiếu, đưa vốn điều lệ từ 37.234 tỷ đồng lên gần 48.000 tỷ đồng.

Song song với tăng vốn, các ngân hàng còn huy động qua trái phiếu.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)} Riêng năm 2018, BIDV phát hành hơn 5.000 tỷ đồng, VietinBank gần 3.000 tỷ, HDBank gần 6.000 tỷ, VIB 6.000 tỷ, ACB 4.400 tỷ và MB hơn 1.500 tỷ đồng. Trái phiếu ngân hàng thường có kỳ hạn dài, ngắn nhất 2 năm, với lãi suất cao hơn lãi suất tiền gửi 12 tháng tại bốn ngân hàng lớn. Ai có tiền nhàn rỗi dài hạn thời điểm đó đều từng đặt kênh này cạnh sổ tiết kiệm để so sánh.

Mảng kinh doanh cũng mở rộng ra ngoài cho vay truyền thống. ACB ký hợp đồng phân phối độc quyền sản phẩm bảo hiểm nhân thọ của Sun Life Việt Nam trong 15 năm từ 1/1/2021, với phí trả trước 370 triệu USD, khoảng 8,5 nghìn tỷ đồng. FE Credit khi ấy dẫn đầu thị trường tài chính tiêu dùng với khoảng 50% thị phần, mạng lưới 20.000 điểm giới thiệu và trên 13.000 nhân viên. Còn ở cấp tập đoàn, SMBC của Nhật Bản là hình mẫu mà nhiều ngân hàng Việt hướng tới khi tìm vốn và kinh nghiệm quản trị. Tập đoàn này có tổng tài sản trên 2.100 tỷ USD tại thời điểm 31/12/2020 và hơn 900 chi nhánh tại Nhật.

Tuy vậy, tăng vốn qua cổ phiếu hay trái phiếu đều có cái giá riêng. Cổ phiếu thưởng làm số lượng cổ phiếu tăng, giá mỗi cổ phần bị pha loãng; trái phiếu thì tạo nghĩa vụ trả lãi định kỳ nhiều năm. Cách ngân hàng cân bằng ba kênh huy động này phần nào cho thấy chiến lược và sức khỏe của từng nơi, điều đáng đọc hơn cả con số vốn điều lệ khi xem tin tức ngân hàng.

Chuyển đổi số ngành ngân hàng được phê duyệt và triển khai

Nếu lãi suất là chuyện của sổ tiết kiệm thì chuyển đổi số là chuyện của chính cách bạn giao dịch. Ngày 11/5/2021, quyết định về chuyển đổi số ngành ngân hàng có hiệu lực thi hành. Nó đặt mục tiêu đến 2025 có 100% dịch vụ công của Ngân hàng Nhà nước đủ điều kiện nâng lên mức độ 4, và 100% dịch vụ mức độ 4 tích hợp trên Cổng dịch vụ công quốc gia. Chiến lược cũng yêu cầu tối thiểu 60% tổ chức tín dụng có doanh thu từ kênh số trên 30%.

Trước kế hoạch ấy, một mốc đã thay đổi thói quen của hàng triệu người. Ngày 4/12/2020, Ngân hàng Nhà nước ban hành Thông tư 16/2020/TT-NHNN, bổ sung quy định về mở tài khoản thanh toán điện tử với cơ chế e-KYC, tức cách xác minh danh tính khách hàng trực tuyến khi mở tài khoản mà không cần đến quầy.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)} Từ đó, mở tài khoản ngân hàng chỉ còn là vài thao tác trên điện thoại, chụp ảnh giấy tờ và khuôn mặt là xong.

Cùng dòng chảy đó là việc chuyển thẻ từ sang thẻ chip. Theo Thông tư 41 năm 2018, hạn chót 31/12/2021, 100% thẻ nội địa phát hành phải là thẻ chip. Tuy vậy, Ngân hàng Nhà nước sau đó có văn bản 8458/NHNN-TT xác nhận sau hạn chót này vẫn có thể dùng thẻ từ tại máy ATM, máy POS, Internet Banking, Mobile Banking và quầy giao dịch, tức người dùng không bị cắt đột ngột.

Việc mở thẻ cũng được đưa lên mạng. Thông tư 17/2021/TT-NHNN ngày 16/11/2021, có hiệu lực từ 1/1/2022, cho phép phát hành thẻ ngân hàng bằng phương thức điện tử. Quy trình gồm các bước: thu thập thông tin, kiểm tra đối chiếu xác minh, cảnh báo hành vi bị cấm, rồi cung cấp và giao kết hợp đồng. Đổi lại sự thuận tiện là giới hạn an toàn: tổng hạn mức giao dịch của thẻ mở online không vượt 100 triệu đồng/tháng, và thẻ này không dùng rút ngoại tệ tiền mặt ở nước ngoài.

Sau chuyển đổi số, theo dõi lãi suất, mở sổ online và tất toán sớm đều làm được tại nhà. Nhưng nó cũng đi kèm rủi ro lừa đảo qua điện thoại và tin nhắn giả mạo ngân hàng, điều mà bất kỳ ai giữ tiền trong hệ thống đều cần nhớ bên cạnh việc săn lãi suất cao.

Nhóm ngân hàng đầu tiên đạt chuẩn Basel II

Basel II là bộ chuẩn mực quốc tế về vốn và an toàn hoạt động ngân hàng do Ủy ban Basel ban hành, đặt yêu cầu ngân hàng phải đủ vốn để chống đỡ rủi ro. Cuối tháng 11/2018, Vietcombank và VIB được Ngân hàng Nhà nước trao quyết định đạt chuẩn này, sớm một năm so với kế hoạch chung của toàn ngành.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)}

Trước mốc đó, 10 ngân hàng được chọn thí điểm gồm BIDV, VietinBank, VPBank, Maritime Bank, Sacombank, MB, ACB, Techcombank, Vietcombank và VIB.^{22 10 sự kiện nổi bật nhất ngành ngân hàng 2018 (cafef.vn)} Chuẩn an toàn quốc tế nghe xa vời, nhưng ý nghĩa rất gần với người gửi tiền: ngân hàng đạt Basel II phải đo lường rủi ro theo quy tắc chung, chừa đủ vốn cho tình huống xấu nhất thay vì cho vay hết khả năng. Cách quản trị chặt hơn ấy chính là nền để các quy định về vốn sau này áp dụng cho toàn ngành.

Giai đoạn 2020 đến 2023: hỗ trợ dịch bệnh, giảm lãi suất

Chuẩn an toàn vốn ấy chưa kịp áp rộng khắp ngành thì năm 2020, dịch Covid-19 quét qua và buộc toàn hệ thống ngân hàng phải hạ lãi suất liên tục để đỡ doanh nghiệp.

Những gì diễn ra trong bốn năm này ảnh hưởng phần lớn đến mặt bằng lãi suất tiền gửi hôm nay, và cũng lý giải vì sao khung an toàn cho người đi gửi được siết chặt về sau.

Gói hỗ trợ Covid-19 và ba đợt hạ lãi suất năm 2020

Lãi suất điều hành là mức lãi suất Ngân hàng Nhà nước áp dụng khi cho các ngân hàng vay hoặc hút tiền, và mọi thay đổi của nó đều lan xuống mặt bằng lãi suất gửi và vay trên thị trường. Năm 2020, khi dịch Covid-19 bùng phát, Ngân hàng Nhà nước đã điều chỉnh lãi suất điều hành ba đợt, một nhịp độ hiếm thấy trong nhiều năm trước đó.

Đợt điều chỉnh đầu tiên đến ngay khi dịch vừa xuất hiện. Ngày 13/3/2020, Ngân hàng Nhà nước ban hành Thông tư 01/2020/TT-NHNN, cho phép các tổ chức tín dụng cơ cấu lại thời hạn trả nợ, miễn, giảm lãi vay cho khách hàng bị ảnh hưởng bởi dịch bệnh.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)} Đây là một gói hỗ trợ được ban hành bằng văn bản riêng, áp dụng cho toàn hệ thống.

Cùng dòng thời gian đó, các ngân hàng thương mại triển khai cho vay mới với lãi suất ưu đãi. Doanh số lũy kế cho vay mới lãi suất ưu đãi tính từ ngày 23/1 đạt 2.017.761 tỷ đồng cho 356.385 khách hàng.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)} Con số cho thấy nhu cầu hỗ trợ thực tế rất lớn, trải từ doanh nghiệp nhỏ đến hộ kinh doanh.

Đến ngày 1/10/2020, Ngân hàng Nhà nước tiếp tục hạ các mức lãi suất điều hành. Mức tái cấp vốn từ 4,5%/năm được hạ xuống 4%/năm. Tái chiết khấu giảm từ 3%/năm xuống 2,5%/năm.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)} Cho vay qua đêm trên thị trường liên ngân hàng hạ từ 5,5%/năm còn 5%/năm, còn mức chào mua giấy tờ có giá qua thị trường mở giảm từ 3,0%/năm xuống 2,5%/năm.

Ở mối quan hệ với người đi gửi tiền, đợt hạ tháng 10/2020 chạm tới trần lãi suất tiền gửi. Mức trần áp dụng cho kỳ hạn từ 1 tháng đến dưới 6 tháng giảm từ 4,25%/năm xuống 4%/năm. Sau đó, cả năm 2020, trần lãi suất tiền gửi kỳ hạn 1 đến 6 tháng đã đi từ 5%/năm đầu năm xuống còn 4%/năm. Trần lãi suất cho vay ngắn hạn theo Thông tư 39 cũng giảm từ 6% xuống 4,5%/năm.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)}

Nói cách khác, ai gửi tiền kỳ hạn ngắn trong năm 2020 đã thấy lãi suất thực nhận giảm khoảng một phần năm chỉ sau vài tháng. Sự giảm này đến từ chính sách nới lỏng để nền kinh tế vượt dịch, chứ không do ngân hàng muốn trả ít hơn.

Bốn đợt giảm lãi suất và áp lực tỷ giá năm 2023

Năm 2023 là năm ngược chiều. Fed và nhiều ngân hàng trung ương lớn tiếp tục tăng lãi suất, gây áp lực trực tiếp lên điều hành chính sách tiền tệ của Việt Nam, trong khi trong nước lãi suất lại đi xuống liên tục.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)}

Ngân hàng Nhà nước giảm lãi suất điều hành bốn lần liên tiếp vào các ngày 15/3, 3/4, 25/5 và 19/6 năm 2023. Các mức lãi suất này giảm từ 0,5% đến 2%/năm, trong đó tái cấp vốn còn 4,5%/năm, tái chiết khấu còn 3%/năm. Trần lãi suất huy động tiền gửi kỳ hạn 1 tháng đến dưới 6 tháng cũng được hạ xuống còn 4,75%/năm.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)}

Diễn biến ở mặt bằng thực tế còn rõ hơn. Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng từng ở mức 9-10%/năm đầu năm 2023, nhưng chỉ sau vài tháng đã giảm còn khoảng 5%/năm. Người có tiết kiệm kỳ hạn dài, vốn quen với mức lãi hai chữ số từ giai đoạn trước, phải chấp nhận thu nhập từ tiền gửi giảm gần một nửa chỉ trong một năm.

Trong khi đó, tỷ giá chịu áp lực từ phía ngoài. Chỉ số DXY chạm mức 107 vào đầu quý 4/2023 sau cuộc họp chính sách tháng 9 của Fed. Cuối tháng 11/2023, giá USD tại nhiều ngân hàng chạm 24.750 đồng chiều bán ra, tăng 4,3% so với đầu năm. Để cân bằng dòng tiền, Ngân hàng Nhà nước mở lại kênh hút tiền qua tín phiếu ngày 21/9/2023, sau hơn sáu tháng tạm ngưng, đồng thời điều chỉnh room tín dụng cuối tháng 11, nới lỏng cho các ngân hàng tăng trưởng tốt.

Dù vậy, đến ngày 29/12/2023, đồng Việt Nam đã lên giá khoảng 1,3% so với USD từ mức thấp cuối tháng 10. Những tháng cuối năm cho thấy cơ chế điều hành linh hoạt của Ngân hàng Nhà nước phát huy tác dụng: vừa giữ tỷ giá, vừa duy trì mặt bằng lãi suất thấp để hỗ trợ tăng trưởng.

Bên cạnh đó, năm 2023 là thời điểm lãi suất huy động giảm xuống mức thấp đáng kể so với đầu năm. Nhiều gia đình chuyển sang kỳ hạn ngắn để chờ cơ hội, hoặc cân nhắc lại tỷ trọng giữa tiền gửi và các kênh khác. Thói quen ấy đến nay vẫn ảnh hưởng đến cách nhiều người phân bổ tiền nhàn rỗi.

Việt Nam được Mỹ kết luận không thao túng tiền tệ

Một diễn biến ít được ai để ý nhưng ảnh hưởng đến tỷ giá và thương mại: Việt Nam được Mỹ kết luận không thao túng tiền tệ. Bộ Tài chính Mỹ dùng các tiêu chí gồm thặng dư thương mại với Mỹ từ 20 tỷ USD và thặng dư cán cân vãng lai từ 2% GDP để cân nhắc việc dán nhãn thao túng tiền tệ.

Ngày 16/4/2021, Bộ Tài chính Mỹ kết luận không đủ bằng chứng cho thấy Việt Nam thao túng tiền tệ. Kết luận này giảm rủi ro bị áp thuế hay hạn chế từ phía Mỹ, giúp dòng thương mại và đầu tư giữa hai nước ổn định hơn. Ai giữ tiết kiệm trong giai đoạn đó có thể không nhận ra, nhưng môi trường thương mại thuận lợi đồng nghĩa tỷ giá ít chịu cú sốc chính sách từ bên ngoài, một yếu tố gián tiếp trong bức tranh những năm này.

Chia cổ tức và huy động vốn dài hạn của các ngân hàng

Một mảng tin tức ngân hàng ít được người đi gửi chú ý, nhưng liên quan trực tiếp đến tỷ lệ an toàn của tiền gửi, là cách các ngân hàng bổ sung vốn. Ngân hàng cần vốn chủ sở hữu dày để hấp thụ rủi ro; càng nhiều vốn, khả năng chịu tổn thất càng tốt.

Năm 2023, sáu ngân hàng chia cổ tức tiền mặt: TPBank với tỷ lệ 25%, VIB 15%, VPBank 10%, HDBank 10%, ACB 10% và MB 5%. Tổng số tiền sáu ngân hàng này chi trả ước hơn 23.000 tỷ đồng.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)} Việc chi cổ tức tiền mặt giảm bớt nguồn vốn giữ lại, nên các ngân hàng phải bù đắp bằng cách khác.

Cách phổ biến là chia cổ tức bằng cổ phiếu.^{1111 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2020 (doanhnghieptiepthi.vn)} Ngày 24/12/2021, BIDV chốt danh sách chia cổ tức tiền mặt 2% và cổ phiếu 25,77%. Vietcombank chốt danh sách ngày 23/12/2021, trả cổ tức tiền mặt 12% và cổ phiếu 27,6%. Tháng 7/2021, VietinBank phát hành hơn 1,08 tỷ cổ phiếu trả cổ tức tỷ lệ 29%, trong khi Agribank tăng vốn khoảng 3.500 tỷ đồng trong sáu tháng đầu 2021.

Một số ngân hàng tư nhân chọn nhịp mạnh hơn.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)} MSB phát hành thêm 352,5 triệu cổ phiếu, tương ứng cổ tức 30%, đưa vốn điều lệ dự kiến tăng tối đa lên 15.275 tỷ đồng. VPBank phát hành 1,53 tỷ cổ phiếu với tỷ lệ cổ tức 62,15%, cùng hơn 440 triệu cổ phiếu từ vốn chủ sở hữu với tỷ lệ 17,85%.

Sau đó, với các quy định mới về an toàn vốn, các ngân hàng sẽ phải tăng huy động dài hạn qua phát hành trái phiếu hoặc tìm nguồn vốn nước ngoài.^{11 10 sự kiện nổi bật ngành ngân hàng năm 2023 (antt.nguoiduatin.vn)} Cách một ngân hàng nuôi vốn trong giai đoạn này cho biết phần nào sức khỏe của nó. Bạn có thể đọc các thông báo chia cổ tức, phát hành cổ phiếu hay trái phiếu như một chỉ báo về quản trị, bên cạnh lãi suất và uy tín thương hiệu.

Tiền gửi của bạn được bảo vệ đến đâu

Lớp bảo vệ đầu tiên ấy vẫn chưa đủ để người gửi tiền yên tâm. Một câu hỏi nhỏ nhưng sống còn mà ít khi được giải thích rõ: nếu ngân hàng gặp sự cố thì ai trả tiền, trả bao nhiêu. Câu trả lời nằm ở ba lớp bảo vệ gồm quy định về vốn, bảo hiểm tiền gửi và khung pháp lý xử lý ngân hàng yếu kém.

Ba lớp này liên quan trực tiếp đến tiền tiết kiệm của mỗi gia đình, chứ không phải chuyện nội bộ riêng của giới ngân hàng.

Quy định mới về tỷ lệ an toàn vốn từ tháng 9

Tỷ lệ an toàn vốn (CAR) là chỉ số đo mức vốn chủ sở hữu của ngân hàng so với tài sản có rủi ro, phản ánh khả năng chịu đựng tổn thất. Ngân hàng Nhà nước đã ban hành Thông tư 14/2025/TT-NHNN, đặt ra chuẩn vốn tối thiểu cho ngân hàng thương mại trong nước lẫn chi nhánh ngân hàng nước ngoài, áp dụng từ ngày 15/9/2025.^{77 Từ 15/9, các ngân hàng phải duy trì tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu 8% (baotintuc.vn)} Theo đó, mỗi ngân hàng phải giữ vốn lõi cấp 1 tối thiểu 4,5%, vốn cấp 1 tối thiểu 6%, còn tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu là 8%.

Điểm mới là bộ đệm bảo toàn vốn (CCB) được bổ sung, tăng dần từ 0,625% năm đầu tiên lên 2,5% từ năm thứ tư. Nhờ vậy, chuẩn tỷ lệ an toàn vốn hợp nhất bao gồm cả CCB được nâng từ 8,625% lên 10,5%. Thông tư 14 cũng siết điều kiện chia cổ tức: muốn chia lợi nhuận bằng tiền mặt, ngân hàng phải bảo đảm đủ các tỷ lệ vốn theo chuẩn mới. Quy định này giải thích vì sao sau các sự kiện nổi bật ngành ngân hàng, chuyện trả cổ tức bằng tiền mặt của nhiều ngân hàng thận trọng hơn hẳn.

Trước Thông tư 14, khung tỷ lệ này nằm tại Thông tư 41/2016/TT-NHNN, áp dụng cho các ngân hàng thương mại từ 01/01/2020, với CAR tối thiểu 8%, trong đó vốn cấp 1 tối thiểu 6%, theo chuẩn mực Basel II. Mức chuẩn mới thực chất đưa ngành ngân hàng tiến gần hơn tới Basel III, dòng tiếp nối của việc một nhóm ngân hàng đầu tiên đạt chuẩn Basel II từ giai đoạn trước.

Để hình dung mức vốn này trong thực tế, Đề án của Chính phủ về cơ cấu lại hệ thống tổ chức tín dụng giai đoạn 2021-2025 đặt mục tiêu CAR của các ngân hàng thương mại đạt tối thiểu 10-11% vào năm 2023 và 11-12% vào năm 2025. Kết quả kinh doanh 9 tháng đầu năm 2022 cho thấy một số ngân hàng đã vượt xa mức tối thiểu: Techcombank đạt 15,7%, HDBank 15,3%, VPBank xấp xỉ 15%, ACB và MSB cùng 12,5%, VIB 12,4%, TPBank 12,25% theo Basel III. Bức tường vốn càng dày, ngân hàng càng có khả năng tự gánh tổn thất mà không cần phải bán tài sản gấp hay xin hỗ trợ từ bên ngoài.

Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam bảo vệ người gửi tiền như thế nào

Bảo hiểm tiền gửi là cơ chế do nhà nước tổ chức để chi trả tiền cho người gửi tiền khi tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm không thể trả. Tại Việt Nam, cơ quan đảm nhiệm vai trò này là Bảo hiểm tiền gửi Việt Nam, một tổ chức tài chính nhà nước ra đời năm 1999 theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ, với hai mục tiêu rõ ràng: bảo vệ người gửi tiền và giữ cho hệ thống tổ chức tín dụng ổn định.

Quy mô của cơ chế này lớn hơn nhiều người tưởng. Tổ chức này đang bảo vệ hơn 4 triệu tỷ đồng tiền gửi tại 1.275 tổ chức tham gia bảo hiểm. Danh sách trải rộng: 93 ngân hàng thương mại, một ngân hàng hợp tác xã, 1.177 quỹ tín dụng nhân dân và 4 tổ chức tài chính vi mô. Từ khi ra đời đến nay đã có 39 quỹ tín dụng nhân dân được chi trả tiền bảo hiểm, chủ yếu là những quỹ nhỏ ở địa phương gặp sự cố. Phần lớn tiền gửi tại các ngân hàng thương mại vì vậy chưa từng phải động đến chi trả bảo hiểm, dù cơ chế luôn sẵn sàng.

Cách chi trả cũng được thiết kế để khách hàng nhận tiền nhanh nhất có thể. Theo Nghị định quy định về hoạt động của cơ quan bảo hiểm này, tổ chức được ủy quyền cho chính tổ chức tham gia bảo hiểm chi trả tiền cho người gửi thông qua hợp đồng ủy quyền. Người đi gửi vẫn nhận tiền tại quầy nơi mình đã gửi chứ không phải làm thủ tục ở một cơ quan xa lạ. Thêm vào đó, cơ chế bảo hiểm còn tham gia kiểm soát đặc biệt, cho vay đặc biệt đối với tổ chức tín dụng được kiểm soát đặc biệt, mua trái phiếu dài hạn và tham gia quản lý, thanh lý tài sản.

Về mức chi trả, một người tại một tổ chức tham gia bảo hiểm được nhận tối đa 350.000.000 đồng, gồm cả tiền gốc và lãi, theo Thông tư số 05/2026/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước, áp dụng từ ngày 13/7/2026. Trước đó, mức này là 125 triệu đồng theo Quyết định số 32/2021/QĐ-TTg ngày 20/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ, tức mỗi người có tiết kiệm được thêm 225 triệu đồng. Ngân hàng Nhà nước cho biết so với mức cũ, tỷ lệ hạn mức trên GDP bình quân đầu người chỉ đạt 1 lần, thấp hơn thông lệ quốc tế nên cần điều chỉnh tăng. Với bạn có khoản tiết kiệm lớn, con số 350 triệu đồng là ranh giới cần nhớ: phần vượt quá mức này không nằm trong gói bảo hiểm, nên cách phân bổ tiền gửi giữa nhiều ngân hàng là một lựa chọn nhiều người cân nhắc.

Bài học từ vụ Silicon Valley Bank sụp đổ

Tháng 3/2023, ngân hàng Silicon Valley Bank (SVB) của Mỹ sụp đổ, được coi là vụ sập ngân hàng lớn thứ hai trong lịch sử nước Mỹ, gây lo ngại lan rộng về hệ thống tài chính. Chỉ trong chưa đến một ngày, cả SVB và Signature Bank đều sụp đổ, khiến nhiều tỷ USD tiền gửi không được bảo hiểm của khách hàng đứng trước rủi ro mất trắng.

Trong vụ SVB phá sản, người gửi tiền được chi trả bảo hiểm ở mức tiền nhất định, tức phần nằm trong giới hạn chi trả của Mỹ. Ngày 27/3/2023, thương vụ mua lại SVB của First Citizens được thông qua: First Citizens chính thức mua lại tiền gửi và khoản cho vay của SVB, giúp phần lớn khách hàng tiếp cận lại được tài khoản của mình. Vụ SVB cho thấy giới hạn của lớp bảo vệ cuối cùng, nên khi đọc tin ngân hàng nước ngoài, người gửi tiền Việt Nam vẫn có lý do để chú ý.

Khung pháp lý về xử lý ngân hàng yếu kém

Kiểm soát đặc biệt là biện pháp can thiệp của cơ quan quản lý đối với tổ chức tín dụng mất khả năng thanh toán hoặc vi phạm nghiêm trọng. Khi một ngân hàng lâm vào tình trạng này, Luật sửa đổi bổ sung Luật các tổ chức tín dụng, được Quốc hội thông qua và áp dụng từ 15/01/2018, quy định năm phương án tái cơ cấu: phục hồi; sáp nhập, hợp nhất, chuyển nhượng toàn bộ cổ phần, phần vốn góp; giải thể; chuyển giao bắt buộc; và phá sản.

Danh sách này cho thấy phá sản ngân hàng là phương án cuối cùng, chỉ dùng khi các cách khác không khả thi. Trong thực tế xử lý các tổ chức tín dụng yếu kém thời gian qua, hướng được chọn thường là sáp nhập hoặc chuyển giao bắt buộc, nhờ vậy tiền gửi của dân được chuyển sang một ngân hàng khác tiếp quản thay vì phải chờ thanh lý tài sản. Đối với người có tiết kiệm, ngay cả khi nghe tin tức ngân hàng xấu đi, cơ chế pháp lý đã có sẵn lối thoát cho khoản tiết kiệm trong giới hạn chi trả, và năm phương án trên chính là bản đồ của lối thoát đó.

Đọc thêm: Lãi suất là gì và vì sao Ngân hàng Nhà nước buộc các ngân hàng giảm

Cập nhật gần đây và cách điều chỉnh việc gửi tiết kiệm

Có bản đồ bảo vệ như vậy rồi, việc gửi tiết kiệm vẫn cần điều chỉnh theo thời cuộc. Lãi suất huy động đang hạ nhiệt từ đầu năm, trong khi tín dụng toàn hệ thống lại tăng hơn hai chữ số. Hai đường đi ngược chiều ấy quyết định trực tiếp đến đồng tiền nhàn rỗi của mỗi gia đình, và cũng là lý do người gửi tiết kiệm cần nhìn lại cách chọn kỳ hạn, thay vì giữ thói quen cũ.

Diễn biến mới nhất của thị trường gợi ý ba việc đáng làm ngay.

Lãi suất có xu hướng giảm nhẹ

Tin tức ngân hàng nửa cuối năm 2025 xoay quanh một yêu cầu rõ ràng từ Ngân hàng Nhà nước: các tổ chức tín dụng phải ổn định và phấn đấu giảm lãi suất huy động. Ngành này còn muốn lãi suất cho vay hạ thêm 1,5-2%/năm cho lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và các lĩnh vực ưu tiên. Yêu cầu được triển khai từ tháng 7/2025, và thị trường đã phản ứng đúng hướng.

Đến cuối tháng 8/2025, kỳ hạn 12 tháng của nhóm ngân hàng tư nhân giảm còn 4,89%/năm; nhóm quốc doanh giữ nguyên mức 4,7%. Lãi suất cho vay bình quân toàn hệ thống giảm 0,56 điểm % so với cuối 2024, xuống còn 6,38%/năm. Chứng khoán MB dự báo nhóm tư nhân có thể giảm nhẹ về 4,7% vào cuối năm. UOB cũng kỳ vọng Ngân hàng Nhà nước giữ lãi suất tái cấp vốn ở mức 4,5% đến hết năm 2027.

Trong khi tiền gửi rẻ đi, tín dụng lại chạy nhanh. Tính đến 29/8/2025, dư nợ toàn hệ thống tăng 11,8% so với cuối 2024, và cao hơn 20,6% so với cùng kỳ. Áp lực tỷ giá vẫn hiện diện. Ngân hàng Nhà nước đã bán ra khoảng 1,5 tỷ USD trong hai ngày 25-26/8/2025 qua hợp đồng kỳ hạn 180 ngày với giá 26.550 đồng/đô la Mỹ để giữ thị trường ổn định.

Ba diễn biến này ghép lại thành bức tranh nhất quán. Ngân hàng huy động rẻ để cho vay mạnh, hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng sản xuất. Với ai đang có khoản tiền nhàn rỗi, nó đồng nghĩa với việc tiền lãi từ sổ tiết kiệm sẽ mỏng dần nếu giữ nguyên cách gửi cũ.

Chọn kỳ hạn gửi tiết kiệm theo kế hoạch dùng tiền

Khi lãi suất có xu hướng giảm, việc chọn kỳ hạn nào để gửi tiền trở nên quan trọng hơn thường lệ. Giới phân tích đưa ra cách phân biệt khá đơn giản. Người xem tiết kiệm là khoản tích góp dài hạn, không có kế hoạch dùng sớm, nên chọn kỳ hạn từ 12 tháng trở lên để khóa mức lãi cao trước khi nó giảm tiếp. Người có kế hoạch đầu tư khác, hoặc dự kiến cần vốn trong năm, nên chọn kỳ hạn ngắn như 6 tháng trở xuống để rút tiền mà không mất lãi.

Chẳng hạn, một người đang để dành tiền trả trước nhà trong hai năm tới sẽ khác với người chỉ gom tiền chờ cơ hội mua sắm cuối năm. Cùng một số tiền, cùng một ngân hàng, nhưng kỳ hạn phù hợp của hai người đó không giống nhau.

Có điều đáng nhớ: khuyến nghị này đảo chiều theo chu kỳ. Đầu năm 2023, khi mặt bằng đang lên cao, gửi kỳ hạn dài được xem là có lợi vì khóa được mức lãi tốt. Khi dự báo hạ nhiệt như hiện nay, các nhà phân tích khuyên cân nhắc lại, vì chứng khoán có thể hấp dẫn hơn với người chấp nhận rủi ro. Với người chỉ muốn an toàn, giữ tiền trong ngân hàng vẫn là lựa chọn ổn, chỉ cần khớp kỳ hạn với kế hoạch chi tiêu của mình.

Sức khỏe lợi nhuận của các ngân hàng lớn nửa đầu

Ít người gửi tiết kiệm để ý đến kết quả kinh doanh của các ngân hàng, nhưng những con số này lại nói nhiều về độ an toàn của hệ thống. Các ngân hàng dẫn đầu vừa công bố kết quả khá tốt sáu tháng đầu năm. ACB đạt lợi nhuận trước thuế 6.100 tỷ đồng trong quý II/2025, tăng 33% so với quý trước; lũy kế nửa năm đạt 10.700 tỷ đồng, ROE trên 20%.

VPBank cũng có nửa năm đáng ghi nhận: lợi nhuận trước thuế hơn 11.200 tỷ đồng, tăng 30% so với cùng kỳ; tổng tài sản hợp nhất vượt 1,1 triệu tỷ đồng, dư nợ tín dụng đạt 842.000 tỷ đồng. Ngân hàng này duy trì tỷ lệ CAR gần 14%, cao hơn nhiều so với mức quy định. Tiền gửi không kỳ hạn tăng gần 40%, nghĩa là nhiều khách hàng đã sẵn sàng để tiền nằm không kỳ hạn vì tin tưởng vào chất lượng dịch vụ.

Những con số này không phải chỉ là chuyện của cổ đông. Lợi nhuận tốt và vốn an toàn cao nghĩa là ngân hàng có đệm hấp thụ rủi ro, không bị ép tăng lãi suất huy động một cách bất thường để cứu vốn. Với khách hàng gửi tiền, đây là tín hiệu rằng tiền nằm trong các ngân hàng lớn đang được quản lý tích cực, và việc lãi giảm là chủ đích của chính sách chứ không phải dấu hiệu khó khăn của từng ngân hàng.

Kết hợp với diễn biến ở phần trước, bức tranh dành cho bạn nửa cuối năm 2025 khá rõ: lãi sẽ giảm dần, hệ thống vẫn vững, và kỳ hạn gửi cần khớp với kế hoạch dùng tiền của mỗi gia đình.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.