Lối sống xanh là gì và những việc nhỏ áp dụng được ngay mỗi ngày

Hỏi lối sống xanh là gì, nhiều người sẽ trả lời bằng một danh sách việc: mang túi vải đi chợ, đi xe buýt, tách rác trước khi đổ. Cách trả lời ấy đúng, nhưng mới chạm đến vỏ ngoài. Năm 2016, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) gói sống xanh vào năm mảng việc: bữa ăn, di chuyển, mua sắm, dùng đồ và bỏ đồ.

Ở Việt Nam, người ta thường nói cách khác: sống xanh là giảm thiểu dấu chân carbon của con người lên Trái Đất. Hai cách nói không mâu thuẫn. Một bên chỉ ra việc cần làm, một bên chỉ ra mục tiêu môi trường của chính những việc đó.

Lối sống xanh là gì

Khung của EPA chia đời sống thành năm mảng: ăn uống, di chuyển, mua sắm, sử dụng đồ vật và thải bỏ chúng. Mỗi mảng đều có lựa chọn bền vững và lựa chọn kém bền vững. Mang túi vải đi chợ thay túi ni lông thuộc mảng mua sắm; đi làm bằng xe buýt thay xe máy thuộc mảng di chuyển; tách rác ngay từ đầu thuộc mảng thải bỏ.

Cách hiểu phổ biến ở Việt Nam lại đặt trọng tâm vào dấu chân carbon, tức tổng lượng khí nhà kính mà mỗi người gây ra qua tiêu dùng và sinh hoạt. Theo đó, sống xanh là hạn chế tối đa rác thải, tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải carbon cá nhân và hạn chế tác động tiêu cực đến hệ sinh thái.

Đặt hai cách diễn đạt cạnh nhau, rõ ràng chúng bổ sung cho nhau. EPA cho biết hành vi nằm ở đâu, còn cách hiểu về dấu chân carbon cho biết những hành vi ấy hướng đến mục tiêu gì. Một người đi chợ mang túi vải, đi làm bằng xe buýt và tách rác tại nhà vẫn đang thực hiện đúng cả khung hành vi lẫn mục tiêu giảm phát thải.

Điều quan trọng nhất là tính từ từ. Lối sống xanh không đòi hỏi thay đổi đột ngột hay cực đoan. Đó là quá trình điều chỉnh thói quen nhỏ nhưng nhất quán, để bất kỳ ai, từ sinh viên thuê trọ đến gia đình nhiều thế hệ, đều bắt đầu được. Không cần mua gì đắt tiền, không cần sống kiểu gì đặc biệt; cần nhất là chọn khác đi ở những chỗ mình làm chủ được.

Vì sao xu hướng lan rộng

Một con số của Liên Hợp Quốc cho thấy áp lực đang ở mức nào: cứ mỗi phút, thế giới tiêu thụ 1 triệu ly nhựa và chai nhựa các loại. Phần lớn trong số đó dùng một lần rồi bỏ, đổ ra bãi rác, sông và biển.

Lối sống xanh xuất phát từ chủ nghĩa môi trường, một phong trào xã hội đề cao việc bảo tồn và cải thiện môi trường, thường biểu trưng bằng màu xanh lá cây. Theo thời gian, phong trào phát triển thành nhiều luồng tư tưởng khác nhau, từ quản lý bền vững tài nguyên đến kinh tế học môi trường, và hành vi cá nhân luôn là một mắt xích trong đó.

Ở các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM, tiết kiệm điện, nước và dùng năng lượng tái tạo giúp giảm lượng khí thải từ các nhà máy điện, cải thiện chất lượng không khí. Không khí và nước là hai thứ người dân cảm nhận trực tiếp mỗi ngày, nên khi chất lượng đi xuống, nhu cầu thay đổi từ phía người tiêu dùng tăng lên.

Người trẻ đô thị là nhóm đón nhận xu hướng này sớm nhất. Họ chủ động dùng chất liệu có khả năng tái chế, tái sử dụng nhiều lần thay bao nilon, và các cửa hàng tái sử dụng bao bì trở thành điểm đến quen thuộc của nhóm này. Xu hướng vì thế đã ra khỏi khẩu hiệu trên mạng, hiện diện ở quầy hàng, ở điểm gom rác và ở thói quen mang bình nước riêng.

Doanh nghiệp cũng vào cuộc theo cách của mình. Nhãn hàng Vinamilk Green Farm ra mắt thị trường năm 2021 và tổ chức chương trình Đổi rác lấy quà, theo đó 10 vỏ chai nhựa hoặc 1 kg giấy vụn đổi được 1 lốc sữa. Chương trình kiểu này biến rác thành quà đổi được ngay, giúp người chưa quen với sống xanh có lý do để bắt đầu.

Quy mô qua các mô hình

Ở Hà Nội, nhóm Tagom, tên ghép từ hai chữ tái chế và thu gom, kêu gọi cộng đồng tách rác đúng cách.^{11 Lan tỏa lối sống xanh (nhandan.vn)} Trung bình mỗi tháng, Tagom tiếp nhận 8-10 tấn rác từ khoảng 1.000 người dân thường xuyên mang rác đến các điểm tập kết tại Hà Nội và các tỉnh lân cận.¹ Tại đây, rác được chia thành 10 nhóm, từ nhựa tái chế được, nhựa khó tái chế, nilon cứng, nilon mềm, vỏ hộp sữa giấy, đến giấy, kim loại, thủy tinh, pin và rác thải điện tử.¹

Cũng ở Hà Nội, trạm gom Kim Liên Xanh cho thấy cách làm ở quy mô nhỏ hơn. Anh Bùi Toàn, người sáng lập trạm, cho biết rác được chia thành 8 loại khác nhau và cần tách trước để tái chế được.^{11 Lan tỏa lối sống xanh (nhandan.vn)} Hai mô hình với hai cách chia khác nhau đều chỉ về cùng một nguyên tắc: rác phải được tách ngay từ nguồn thì khâu tái chế phía sau mới chạy nổi.

Ở Cần Thơ, Trường THPT chuyên Lý Tự Trọng là ví dụ rõ nhất về hiệu quả của việc tách rác từ nguồn. Trường có hơn 950 học sinh và trên 30 lớp.^{33 Khơi nguồn lối sống xanh từ môi trường học đường (dantocmiennui.baotintuc.vn)} Nhờ tách rác từ nguồn và hạn chế nhựa dùng một lần, trung bình mỗi buổi toàn trường chỉ thu lượng rác bằng một thùng 60 lít.³

Học sinh nơi này gần như loại bỏ dần hộp xốp, chai nhựa và sản phẩm nhựa dùng một lần.^{33 Khơi nguồn lối sống xanh từ môi trường học đường (dantocmiennui.baotintuc.vn)} Nhiều lớp có hơn một nửa học sinh thường xuyên dùng bình nước cá nhân, mang hộp cơm để dùng lại ngày hôm sau, theo đúng tinh thần sống không rác, tức một cuộc sống không tạo ra hoặc tạo ra rất ít rác thải.

Hai mô hình, một do người lớn tự lập, một nằm trong môi trường học đường, cho thấy lối sống xanh bền vững đã đi vào thực tế ở nhiều nơi, không dừng ở bài viết hay hội thảo.

Đọc thêm: Bảo tồn động vật hoang dã bằng ba việc không tốn tiền làm được ngay

Các góc nhìn khác nhau

Người ủng hộ coi sống xanh là cách bảo vệ sức khỏe lẫn túi tiền: ăn thực phẩm nguồn gốc rõ ràng, dùng ít hóa chất, mua ít nhưng bền hơn. Cách nhìn này nói rằng mỗi lựa chọn nhỏ, duy trì mỗi ngày, đủ tạo khác biệt.

Người làm thực hành lâu năm lại chỉ vào một điểm mà nhiều người bỏ qua. Nguyễn Thị Thùy Linh, đồng sáng lập Tagom, cho biết nhóm thu gom cả rác khó tái chế như bao nilon, vỉ thuốc, pin và rác thải điện tử.^{11 Lan tỏa lối sống xanh (nhandan.vn)} Nghĩa là sống xanh thật sự phải xử lý cả phần khó khăn nhất, chứ không phải chỉ thu những thứ dễ và đẹp như giấy, kim loại.

Trong khi đó, một số người lo ngại rằng lối sống này dễ trở thành phong trào bề mặt, nơi người ta mua thêm đồ được dán nhãn xanh mà thói quen thật sự không thay đổi. Họ cũng lưu ý chưa có nghiên cứu đo tác động cụ thể của từng hành vi riêng lẻ, nên khó nói chính xác việc nào giúp được bao nhiêu.

Ba góc nhìn ấy không loại trừ nhau. Người đi đường dài thường lấy ý của người thực hành làm chuẩn: nhìn vào phần rác khó xử lý mà mình đã giảm được, thay vì đếm số sản phẩm xanh mình đã mua.

Tác động đến tiền và sức khỏe

Sống xanh chạm thẳng vào hai thứ người đi lo lắng nhất: chi phí sinh hoạt và bệnh tật. Về sức khỏe, môi trường trong lành, ít ô nhiễm giúp giảm nguy cơ các bệnh liên quan đến không khí, nguồn nước và hóa chất độc hại. Ưu tiên thực phẩm nguồn gốc rõ ràng và vật liệu thân thiện môi trường cũng hạn chế tiếp xúc với nhựa, thuốc trừ sâu và hóa chất công nghiệp.

Về tư duy tiêu dùng, sống xanh khuyến khích chọn sản phẩm bền vững dùng lâu dài thay vì chạy theo số lượng hay xu hướng ngắn hạn, nhờ đó giảm lãng phí và tiết kiệm chi phí về lâu dài. Cách sống chậm rãi này còn giúp giảm căng thẳng, lo âu và cải thiện giấc ngủ qua việc dành thời gian cho cây cối, công viên và không gian xanh.

Riêng phần điện trong nhà, VietnamNet dẫn một nghiên cứu cho thấy mỗi gia đình lãng phí khoảng 100 USD mỗi năm cho điện ẩn, tức điện các thiết bị vẫn tiêu thụ khi không rút phích cắm. Thay bóng đèn thường bằng bóng LED tiết kiệm thêm 45 USD mỗi năm.^{55 12 mẹo tiết kiệm điện đơn giản và hiệu quả, được tất cả các chuyên gia khuyến nghị (vietnamnet.vn)} Tuy nhiên, hai con số này lấy từ nghiên cứu nước ngoài, chưa phải cho hộ gia đình Việt Nam. Phần lãng phí tương tự vẫn tồn tại trong nhiều nhà, và đó là lợi ích đo được mà không cần mua thêm bất kỳ sản phẩm nào.

Đọc thêm: Những loại rác nên tách ngay ở nhà khi phân loại rác tại nguồn

Việc nhỏ làm được ngay

Trong ăn uống, cách bắt đầu là ưu tiên thực phẩm tự nhiên có nguồn gốc rõ ràng, dùng rau củ địa phương. Cần hạn chế thực phẩm chế biến nhiều, vì sản phẩm công nghiệp chứa nhiều phụ gia, đồng thời làm gia tăng áp lực sản xuất không bền vững.

Trong tiêu dùng và di chuyển, có thể chọn bao bì phân hủy sinh học hoặc dễ tái chế như hộp bã mía, hộp giấy kraft. Đi chợ bằng túi vải, túi giấy thay túi ni lông; đi lại bằng xe buýt hoặc xe đạp khi điều kiện cho phép. Một chi tiết ít ai để ý: Starbucks giảm 10.000 đồng cho một đồ uống nếu khách mang bình nước cá nhân đến.

Với chai lọ trong nhà, mô hình cửa hàng làm đầy trở lại cho thấy cách dùng rất đơn giản. Lại Đây Refill Station ra đời tháng 5-2018, là mô hình kinh doanh làm đầy trở lại đầu tiên tại Việt Nam, và đến tháng 3-2021 đã mở 3 trạm tại TP.HCM. Khách mang chai lọ của mình đến, mua đúng số lượng sản phẩm cần dùng như dầu gội, gel tắm, bột giặt hữu cơ, rồi quay lại làm đầy mỗi khi dùng hết. Nhờ vậy, rác thải nhựa tại nhà giảm và không lãng phí khi thử nhiều sản phẩm.^{44 Lại Đây Refill Station lan tỏa lối sống xanh bền vững (tuoitre.vn)} Ngoài bán hàng, nơi này còn nhận lại chai lọ, pin, ốp lưng điện thoại, hộp mực in, cọ mascara đã qua sử dụng để tái chế, cho khách lấy hạt giống miễn phí.⁴ Một hộp mực in cũ đổi được phiếu quà tặng tương ứng 5 cây xanh.⁴ Sản phẩm ở đây đều từ nhà sản xuất Việt Nam, giúp giảm quãng đường vận chuyển xa và khí thải kèm theo.

Đồ cũ trong nhà cũng là nguồn tài nguyên. Từ chai nhựa, bìa carton, ly trà sữa, bao bì, giấy cũ đến vỏ ốc biển Nha Trang, nhiều người đã làm thành đèn ngủ, hộp nhỏ, chậu cây, sổ tay và vật dụng trang trí.^{22 Đồ tái chế lan tỏa lối sống xanh tại Khánh Hòa (vtv8.vtv.vn)} Việc dùng khẩu trang vải thay khẩu trang dùng một lần cũng giúp tránh xả rác ra môi trường.

Những việc dưới đây gom lại để dễ bắt đầu, mỗi việc đều làm được trong một ngày thường:

• Rút phích cắm thiết bị không dùng, giặt quần áo bằng nước lạnh, chạy máy giặt khi đầy.
• Mua thiết bị có dán nhãn tiết kiệm năng lượng, để bát đĩa khô tự nhiên thay chu trình sấy.
• Không để tủ lạnh quá trống hoặc quá đầy, cài bình nóng lạnh khoảng 49 độ C thay vì 60 độ C.
• Dùng vòi nước và vòi hoa sen lưu lượng thấp, thay khẩu trang vải cho khẩu trang dùng một lần.

Điều còn chưa rõ

Chưa có con số tiết kiệm điện, nước hay chi phí cụ thể cho một hộ gia đình Việt Nam khi áp dụng lối sống xanh. Hai mức 100 USD cho điện ẩn và 45 USD cho thay bóng LED mỗi năm nêu trên đều lấy từ nghiên cứu nước ngoài. Người đọc vì thế nên xem chúng như tham chiếu về bản chất vấn đề, chứ không phải dự toán cho nhà mình.

Điều cần nhớ khi đọc thông tin về chủ đề này là phân biệt hành vi có tác động đo được với lời quảng cáo tô xanh. Thử hình dung một người đọc thấy nhãn hàng rao sản phẩm xanh nhưng không nói gì về bao bì hay nguồn gốc: khi ấy chưa đủ căn cứ để tin đó là lựa chọn bền vững. Việc tách rác từ nguồn, giảm nhựa dùng một lần và tiết kiệm điện thì ngược lại, có thể tự kiểm chứng ngay ở thùng rác và hóa đơn tiền điện của từng nhà.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.