Đồng hồ, lê, ô, dao kéo và những quà Tết kiêng kỵ khi đến nhà người Hoa

Tết âm lịch không phải dịp riêng của Việt Nam.^{11 Tết Nguyên Đán (Wikipedia)} Cả vùng văn hóa Á Đông - Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Mông Cổ cùng nhiều nơi khác, đều lấy ngày đầu năm âm lịch làm lễ lớn.¹ Ở Sài Gòn, ở Chợ Lớn, hay ở Singapore, Malaysia, nhiều người Việt có bạn bè, đối tác, hàng xóm gốc Hoa, nên chuyện xách giỏ quà sang nhà họ chúc Tết là cảnh quen thuộc mỗi mùa xuân.

Cái giá không quyết định giá trị món quà ở đây. Người Trung Quốc kiêng tặng đồng hồ dịp đầu năm vì trong tiếng Hán, chữ chỉ đồng hồ đọc y hệt chữ chỉ sự kết thúc, nghe mà liên tưởng đến cái chết, đến chấm dứt một đời người. Một chiếc đồng hồ đắt tiền vì thế thành món quà Tết kiêng kỵ rõ nhất trong nhà.

Bài này điểm lại từng nhóm món nên tránh, giải thích vì sao người ta kiêng, rồi gợi ý cách chọn và gói quà cho an toàn. Có nhóm kiêng từ cách đọc tên món trong tiếng Hán, có nhóm từ nếp nghĩ của người Việt, và hai hệ ấy không hoàn toàn giống nhau.

Đồng hồ, lê và ô

Phần lớn món kiêng của người Trung Quốc dịp đầu năm không nằm ở bản thân món đồ, mà ở cách đọc tên của nó trong tiếng Hán. Hai chữ đọc gần nhau thôi, món đồ vô hại bỗng thành điềm xui. Hiểu cơ chế này thì nhớ món kiêng dễ hơn học thuộc một danh sách dài.

Đồng hồ là ví dụ điển hình: chữ chỉ đồng hồ đọc y hệt chữ chỉ sự kết thúc, nên tặng đồng hồ dễ bị coi như chúc người kia đời mình sắp khép lại. Nhiều tài liệu phong tục cũng xếp đồng hồ vào nhóm kiêng bậc nhất khi biếu quà đầu năm.

Ô cũng vậy: chữ chỉ chiếc ô đọc gần chữ «tách», nghe như báo trước cuộc chia ly, tan tác. Lê bị kiêng vì tên quả lê đọc gần chữ «chia lìa», gợi sự xa cách vĩnh viễn giữa gia đình, bạn bè, chẳng hợp với không khí lễ hội. Giày nằm trong danh sách vì tên nó đồng âm với chữ «ác».

Bên nhóm đồng âm còn có những món ít nơi nhắc tới. Gương dễ vỡ, mà gương vỡ vẫn bị coi là điềm báo mối quan hệ tan vỡ. Ví tượng trưng cho sự giàu có, nên tặng ví bị coi như để tài lộc của chính mình đi xa. Mũ trắng bị kiêng vì người ta đội mũ trắng khi thành viên lớn tuổi trong nhà qua đời; mũ xanh lá cây lại châm biếm người đàn ông có vợ không chung thủy.

Con số cũng theo luật đồng âm ấy. Số 4 trong tiếng Hán đọc gần chữ «tử», nên người Trung Quốc kiêng con số này; một số tòa nhà ở Trung Quốc thậm chí không có tầng 4. Biếu quà cho người Hoa, thà đừng gộp quà thành bộ đúng bốn món.

Bảng dưới đây gom các món kiêng theo cơ chế đồng âm, kèm nghĩa khiến người ta ngại:

Dao kéo và vật sắc nhọn: quà Tết kiêng kỵ ở cả hai nền văn hóa

Dao, kéo, kiếm và mọi vật sắc nhọn bị kiêng ở cả hai nền văn hóa mà bài này nói tới. Người Việt xưa cho rằng dao kéo tượng trưng cho sự cắt đứt mối quan hệ, cho bất hòa, xung khắc giữa người tặng và người nhận. Bên Trung Quốc, người ta cũng ngại tặng dao, kiếm, kéo dịp Tết Nguyên đán vì hàm ý mối quan hệ sẽ bị cắt đứt.

Nghĩa là một bộ dao bếp tốt, một chiếc kéo cắt vải xịn, dù thực dụng đến đâu, cũng đừng gói lại làm quà đầu năm cho nhà người Hoa; biếu nhà người Việt giàu nếp cũ thì cũng nên cân nhắc. Muốn tặng đồ dùng nhà bếp, chọn nồi, chén, hộp đựng thức ăn, những món không lưỡi, không mũi nhọn.

Cùng tinh thần tránh «cắt đứt», quà Tết kiêng kỵ còn gắn với cả lời nói khi trao. Một món quà ngon mà kèm lời đùa về chia tay, ly hôn, cắt quan hệ cũng làm gia chủ mất vui. Lời chúc đầu năm nên hướng về sum vầy, sức khỏe, làm ăn phát đạt.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Khăn tay và giày dép

Khăn tay và khăn mặt bị kiêng vì khăn vốn dùng để lau nước mắt, dễ gợi nỗi buồn, mất mát, chia ly. Tặng khăn đầu năm vì thế như gửi người nhận một điều buồn. Nhiều người Việt lớn tuổi cũng ngại nhận khăn làm quà, không riêng gì nhà người Hoa.

Giày dép đứng trong danh sách kiêng vì hai lý do khác nhau, nên tách ra cho rõ. Lý do thứ nhất thuộc nếp nghĩ người Việt: giày dép gắn với việc di chuyển, ra đi, dễ bị hiểu là tiễn biệt, không gắn bó lâu dài. Một đôi giày đẹp trao tay đầu năm vì thế mang nghĩa tiễn người đi hơn là giữ người ở lại.

Lý do thứ hai thuộc tiếng Hán: chữ chỉ giày đồng âm với chữ «ác», nên đôi giày còn thêm một tầng nghĩa xui. Kiêng giày dịp đầu năm là nếp của người Trung Quốc, không phải quan niệm riêng của người Việt. Cùng một đôi giày mà hai nền văn hóa đều ngại, mỗi bên ngại một lẽ.

Khăn và giày đều dễ mua, dễ gói, nên hay rơi vào giỏ quà khi người tặng hết ý. Định tặng đồ dùng cá nhân cho bạn người Hoa đầu năm, thì áo, tất màu đỏ là những lựa chọn ít vướng; mũ thì tránh mũ trắng như đã nói ở trên.

Hoa cúc và màu tang

Hoa cúc, nhất là cúc vàng và cúc trắng, bị người Trung Quốc kiêng tặng dịp đầu năm vì loài hoa này gắn với đám tang, với lễ tang cho người đã khuất. Đồ màu trắng hoặc đen cũng vậy: đó là hai màu chính trong tang lễ của người Hoa.

Quy tắc màu còn mở rộng sang giấy gói. Giấy gói quà hay vật dụng màu tối như đen, tím đậm, xanh thẳm bị ngại vì dễ gợi điềm gở, tang thương. Cà phê, với màu đen đặc trưng, cũng nằm trong nhóm món nhiều người ngại nhận làm quà đầu năm.

Điểm cần phân biệt là hai hệ quy chiếu. Đồng hồ, ô, lê, hoa cúc, giày là nhóm kiêng được ghi nhận của người Trung Quốc riêng cho dịp đầu năm. Còn mực, chuối, hạt tiêu hay cà phê là những món kiêng theo nếp dân gian Việt Nam, nhiều nhà tin, nhiều nhà không để ý. Biếu quà bạn gốc Hoa, lấy hệ thứ nhất làm chuẩn; đừng lấy nếp nhà mình áp sang, vì một chậu cúc đẹp theo mắt người Việt có thể làm gia chủ gốc Hoa khó xử.

Cũng nên biết chuyện nhà có tang. Nhà người Hoa vừa có tang thì không ăn Tết: không dán câu đối, không đốt pháo, không treo đèn lồng đỏ, không đi chúc Tết (theo một số tài liệu). Nhà Việt có tang cũng không đi chúc Tết nhà khác, còn họ hàng, hàng xóm thì đến thăm hỏi nhà ấy (theo một số tài liệu). Biết trước để chọn cách đến thăm cho phải phép, chứ không phải để kiêng dè.

Mèo, mực và chuối

Vật nuôi cũng nằm trong vùng kiêng. Mèo bị ngại vì tiếng kêu «meo» nghe như chữ «nghèo». Một con mèo con xinh xắn trong mắt người tặng, qua tai người nhận lại mang tiếng than nghèo, nên thà chọn món khác. Kiểu kiêng theo âm thanh này cùng logic với chuyện người Hoa kiêng đồng hồ vì cách đọc tên.

Mực, khô mực hay con mực, bị ngại vì nhiều người tin mực đem lại sự đen đủi. Chuối bị kiêng vì chuối trơn tuột, sợ đem đi hết vận may của gia chủ. Cả hai đều là món ngon, dễ mua, nhưng nên tránh khi chưa rõ nếp nhà người nhận.

Người gốc Hoa ở miền Nam Việt Nam còn rất kiêng tặng hoặc nhận hạt tiêu vào ngày Tết, vì chữ «tiêu» gợi đến tiêu tán, tiêu tan, tiêu tùng. Những món quà Tết kiêng kỵ này đều là niềm tin dân gian, không phải lệnh cấm. Nhưng khi chưa rõ gia chủ, chọn món khác an toàn hơn là thử sự kiên nhẫn của họ.

Đọc thêm: Hoa Tết các nước và chuyện hoa cúc bị người Hoa kiêng tặng đầu năm

Gói quà màu đỏ

Sau khi tránh các món kiêng, việc còn lại là chọn và gói. Về màu, ưu tiên đỏ và vàng, hai màu tươi vui, may mắn của người Hoa; tránh giấy gói và vật dụng màu đen, tím đậm, xanh thẳm. Về số lượng, đếm lại số món trong giỏ, đừng gộp đúng bốn món vì số 4 đọc gần chữ «tử».

Về món, hoa quả, bánh, kẹo gói giấy đỏ hoặc vàng là nhóm quà hay mang nhất khi đi chúc Tết người Hoa (theo một số tài liệu). Các món ấy ăn chung được trong nhà, không vướng chuyện đồng âm hay tang lễ, lại dễ chia cho cả nhà. Định kèm phong bao đỏ thì cũng tránh số tiền có chữ số 4, cùng một lẽ.

Người Việt mừng tuổi hay lì xì kèm lời chúc ngày đầu năm, nên một phong bao đỏ cùng Lời chúc Tết đúng nhà là đủ ấm áp, không cần quà lớn. Một tấm thiệp tự làm cũng là cách nói tấm lòng mà không sợ vướng vùng kiêng; cách Làm thiệp Tết có ngay trên nền tảng.

Mẹo cuối, và cũng là điều đáng làm nhất: khi không chắc nếp nhà bạn, hỏi thẳng trước khi mua. Một câu «nhà ông có kiêng món gì dịp đầu năm không» vừa tránh quà Tết kiêng kỵ, vừa cho thấy người tặng thật sự để tâm. Giữ tình mà không cần tốn thêm đồng nào. Đang chọn ngày biếu, xem thêm bài Nên biếu quà Tết vào ngày nào; muốn thêm ý tưởng món quà, bài Quà Tết ý nghĩa có gợi ý.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.