Những bộ phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản nên xem theo trình tự

Người mới thích anime thường gõ cụm từ này lên mạng và nhận về hàng chục bảng xếp hạng, mỗi trang một danh sách. Không bảng nào nói rõ mình chọn theo tiêu chí gì. Có trang thậm chí tự ghi rằng danh sách do trí tuệ nhân tạo tạo ra. Người xem bối rối là điều dễ hiểu.

Sự thật là chưa có một danh sách những bộ phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản nào mang tính chính thức duy nhất cho toàn bộ nền điện ảnh này. Những cái tên có thẩm quyền như Viện Điện ảnh Anh Quốc, tờ New York Times hay tạp chí Empire chỉ bình chọn cho từng phim riêng lẻ. Vì thế, cách chọn đáng tin nhất là đi theo trình tự: bắt đầu từ phim đoạt giải, mở rộng sang Studio Ghibli, thử các đạo diễn ngoài Ghibli, rồi chọn theo tâm trạng của mình.

Bước 1: Chọn phim hoạt hình Nhật đoạt giải

Giải thưởng từ cơ quan điện ảnh có thẩm quyền là dấu hiệu đáng tin nhất, vì những danh sách này công khai tiêu chí và người bình chọn. Trong lịch sử giải Oscar, mới chỉ có đúng một phim hoạt hình Nhật Bản giành tượng vàng hạng mục Phim hoạt hình xuất sắc nhất: Spirited Away của Hayao Miyazaki, tại lễ trao giải lần thứ 75 năm 2003. Phim cũng là tác phẩm vẽ tay và dùng ngôn ngữ không phải tiếng Anh đầu tiên đạt danh hiệu này, và đến nay vẫn là phim duy nhất.

Spirited Away ra mắt năm 2001, do Miyazaki đạo diễn cùng hãng Ghibli. Câu chuyện theo cô bé Chihiro 10 tuổi cùng cha mẹ lạc vào thế giới linh hồn khi chuyển nhà; cha mẹ bị lời nguyền biến thành heo, còn Chihiro phải ở lại làm việc để cứu họ. Phim cài vào đó những bài học về ô nhiễm môi trường, lòng hiếu thảo và thế giới thần đạo Nhật Bản.

Thành tích của phim không dừng ở Oscar. Spirited Away giành giải Gấu Vàng tại liên hoan phim Berlin năm 2002, đồng thời được xếp nhất trong danh sách 20 phim hoạt hình hay nhất thế kỷ 21. Theo đó, phim còn lọt danh sách 10 phim nên xem ở tuổi 14 do Viện Điện ảnh Anh Quốc bình chọn. Năm 2016, các nhà phê bình điện ảnh trên khắp thế giới bầu phim đứng thứ tư trong danh sách phim hay nhất của thế kỷ 21. Một năm sau, tờ báo Mỹ này xếp phim ở vị trí thứ hai. Ít tác phẩm điện ảnh nào, hoạt hình hay không, có hồ sơ dày như vậy.

Phía sau những con số là những chi tiết thú vị về cách phim ra đời. Nhân vật Chihiro được Miyazaki lấy cảm hứng từ một bé gái có thật, con của bạn ông, đang sắp đến tuổi dậy thì; ông quyết định làm phim cho các cô bé 10 tuổi. Cảnh phố và phòng tắm trong phim lấy cảm hứng từ một khu phố ở Đài Loan.^{11 Spirited Away và 8 thông tin thú vị xung quanh bộ phim hoạt hình Nhật Bản duy nhất đoạt giải Oscar (cafebiz.vn)} Đáng ngạc nhiên hơn, phim không có kịch bản hoàn chỉnh sẵn: Miyazaki từng kể rằng ông viết câu chuyện dần theo từng bản phân cảnh khi vẽ.

Thành công đó mở đường cho anime ra thị trường quốc tế. Nhà sản xuất Toshio Suzuki chấp nhận thỏa thuận với Disney: hãng này mua lại các phim của Ghibli và cam kết không cắt sửa.

Trong danh sách những bộ phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản, nếu chỉ chọn một phim để xem đầu tiên trong đời, Spirited Away là lựa chọn an toàn nhất cả về chất lượng lẫn giá trị văn hóa.

Bước 2: Mở rộng sang kho phim Ghibli

Sau Spirited Away, con đường tự nhiên nhất là xem tiếp các tác phẩm khác của Studio Ghibli, hãng phim mà giới điện ảnh gọi là tượng đài không bao giờ sụp đổ. Lý do rất đơn giản: nhiều phim hoạt hình Nhật Bản hay nhất đều ra từ hãng này, được cả giải thưởng lẫn phòng vé xác nhận, và chất lượng sản xuất giữ đều qua hàng chục năm.

Hàng xóm của tôi là Totoro ra đời năm 1988, được vẽ hoàn toàn bằng tay, thời lượng 86 phút. Phim kể hai chị em Satsuki và Mei chuyển về nông thôn và gặp thần rừng hiện thân thành con thú bụng to tên Totoro. Năm 2010, tạp chí Empire xếp phim thứ 41 trong danh sách 100 phim quốc tế hay nhất. Nhân vật Totoro từng đứng vị trí 18 trong danh sách 50 nhân vật hoạt hình nổi tiếng nhất, và nay là biểu tượng của Ghibli.

Cùng năm 1988, đạo diễn Isao Takahata ra mắt Mộ đom đóm, thời lượng 89 phút, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của Nosaka Akiyuki. Phim theo hai anh em mồ côi Seita và Setsuko mất mẹ trong cuộc ném bom cuối Chiến tranh thế giới thứ 2, và em gái cuối cùng chết vì đói. Giới phê bình nhận đây là câu chuyện ngụ ngôn về lòng tự trọng và tinh thần phản chiến của người Nhật.

Tác phẩm nặng nề, nên cân nhắc xem khi tâm trạng đã sẵn sàng.

Lâu đài di động của pháp sư Howl ra mắt năm 2004, chuyển thể từ tiểu thuyết của Diana Wynne Jones. Cô thợ làm mũ 18 tuổi Sophie bị mụ phù thủy biến thành bà lão 90 tuổi, rồi đến ở trong tòa lâu đài di động của pháp sư Howl. Phim thu về 231,7 triệu USD toàn cầu và được đề cử Oscar phim hoạt hình hay nhất.

Còn Gió nổi công chiếu năm 2013, dài 126 phút, kể về Jiro Horikoshi, người mơ làm phi công nhưng vì thị lực yếu trở thành kỹ sư chế tạo máy bay chiến đấu Mitsubishi. Miyazaki chuyển thể phim từ chính bộ manga cùng tên mà ông vẽ và đăng từ năm 2009. Phim đạt doanh thu cao nhất Nhật trong năm đầu công chiếu và được Viện Hàn lâm Nhật Bản trao danh hiệu phim hoạt hình anime hay nhất.

Ngoài bốn tựa trên, kho phim Ghibli còn nhiều lựa chọn đáng xem. Công chúa Mononoke năm 1997 từng là phim giả tưởng có doanh thu cao nhất thị trường Nhật với 150 triệu USD ở thời điểm phát hành, kể cuộc chiến giữa con người và thiên nhiên. Trong khi đó, Thế giới bí mật của Arrietty năm 2010 của Hiromasa Yonebayashi chuyển thể từ tác phẩm Anh của Mary Norton, kể người tí hon sống dưới hầm nhà.

Từ phía đồi hoa anh túc năm 2011 do Goro Miyazaki đạo diễn, chuyển thể từ manga của Takahashi Chizuru và Sayama Tetsuro. Phim kể về cô bé Umi mỗi ngày kéo cờ hiệu chờ cha mất tích trong chiến tranh trở về, kết bạn với nam sinh Shun, và hai người nghi ngờ mình có quan hệ huyết thống. Bộ phim nhận giải Phim hoạt hình của năm tại lễ trao giải của Viện Hàn lâm Nhật Bản lần thứ 35.

Bước 3: Phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản ngoài Ghibli

Khi đã quen với nhịp phim Ghibli, đã đến lúc thử hai cái tên đứng ngoài hãng: Mamoru Hosoda và Makoto Shinkai. Trong hai người, Shinkai có tác phẩm vượt qua kỷ lục doanh thu mà chính Spirited Away từng nắm giữ.

Tên cậu là gì công chiếu năm 2016, kể chuyện hoán đổi thân xác giữa nữ sinh Mitsuha và nam sinh Tokyo tên Taki. Phim đạt doanh thu 358,9 triệu USD, vượt mốc 331,4 triệu USD mà Spirited Away giữ suốt 16 năm trước đó.^{11 Spirited Away và 8 thông tin thú vị xung quanh bộ phim hoạt hình Nhật Bản duy nhất đoạt giải Oscar (cafebiz.vn)} Với khán giả thích cảm xúc tuổi mới lớn xen yếu tố siêu nhiên, đây là lựa chọn phù hợp.

Makoto Shinkai có mặt trong danh sách từ sớm hơn với 5 Centimet trên giây, công chiếu tháng 3 năm 2007, thời lượng chỉ 63 phút. Phim gồm ba chương mang tên Hoa anh đào, Cosmonaut và 5 cm/s, theo chuyện tình của Takaki Tono ở Nhật thập niên 90, với thông điệp về tình yêu bị không gian và thời gian ngăn cách. Bộ phim giành giải Phim hoạt hình xuất sắc nhất tại lễ trao giải điện ảnh châu Á Thái Bình Dương.

Mamoru Hosoda cũng đáng theo dõi. Cô gái vượt thời gian năm 2006 kể nhân vật chính có khả năng điều khiển thời gian để cải thiện học tập và cứu tình bạn, nhưng lạm dụng quá mức dẫn đến thảm họa. Sau đó, Những đứa con của sói năm 2012 theo hai chị em Yuki và Ame, con của người sói, khi mẹ đưa hai con về thôn quê sống sau khi cha qua đời.

Đọc thêm: Phim thần thoại Nhật Bản từ Âm Dương Sư 0 đến những yokai

Chọn phim hoạt hình Nhật theo tâm trạng

Những bộ phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản không nằm cùng một tông màu cảm xúc, nên chọn theo tâm trạng và độ tuổi người xem sẽ giúp buổi xem không trở thành áp lực. Một buổi chiều muốn nhẹ nhàng thì bộ phim năm 2002 của Hiroyuki Morita hợp hơn cả. Nội dung xoay quanh cô gái Haru cứu một chú mèo là hoàng tử xứ sở mèo, sau đó bị mời đến xứ mèo thực chất là bắt cóc, và chú mèo Baron tìm cách cứu cô. Phim liên kết với một tác phẩm khác của Ghibli qua hai nhân vật mèo Muta và Baron.

Muốn xem điều gì đó sâu lắng và trưởng thành hơn, Tokyo Godfathers năm 2003 của Satoshi Kon là một lựa chọn ít người nhắc đến. Phim dài 93 phút, chuyển thể từ tiểu thuyết của Peter B. Kyne, kể ba người vô gia cư tìm thấy một đứa trẻ sơ sinh bị bỏ lại trong đêm Giáng sinh và đi tìm cha mẹ đứa bé khắp Tokyo. Ba nhân vật chính rất khác nhau: một cô gái bỏ nhà đi, một người đồng tính và một kẻ nghiện rượu. Cách dựng chuyện như vậy dành cho khán giả đã trưởng thành, không phải lựa chọn cho buổi xem chung với trẻ nhỏ.

Với gia đình có trẻ nhỏ, Lá thư gửi Momo năm 2011 của Hiroyuki Okiura, thời lượng 120 phút, phù hợp hơn. Cô bé 11 tuổi Momo chuyển đến nơi ở mới cùng mẹ sau khi cha qua đời, và được ba yokai giúp thích nghi. Chi tiết mở đầu rất đời thường: cha Momo để lại bức thư chỉ có vỏn vẹn hai chữ, và Momo dần nhận ra bức thư liên quan đến ba yokai xuất hiện bên cô. Bộ phim được giới chuyên môn ghi nhận qua nhiều giải thưởng, trong đó có Tokyo Anime Award, giải của Viện Hàn lâm Điện ảnh Nhật Bản, Asia Pacific Screen Awards và Annie Awards. Người quan tâm đến các linh thể trong văn hóa Nhật có thể đọc thêm về phim thần thoại Nhật Bản trước khi xem.

Mộ đom đóm nên để dành cho người xem đã trưởng thành, vì nội dung chiến tranh và cảnh em gái Setsuko chết vì đói không phù hợp với buổi xem chung cả nhà.

• Cảm xúc tuổi mới lớn: phim của Shinkai và Hosoda.
• Sâu lắng, cần bình tĩnh: Mộ đom đóm, Tokyo Godfathers.

Vì sao doanh thu có nhiều con số

Người mới tra cứu sẽ thấy doanh thu Spirited Away được ghi rất khác nhau: có nguồn ghi 274 triệu USD, có nguồn ghi 289 triệu USD, có nguồn ghi 331,4 triệu USD. Bài của VOV dẫn số liệu cho tổng 395,5 triệu USD toàn thế giới. Tất cả đều đúng, vì mỗi con số phản ánh một mốc thống kê khác nhau.

Lý do là phim nhiều lần đổi ngôi vương phòng vé. Spirited Away thu về 30,8 tỷ yên tại Nhật, vượt Titanic để trở thành phim có doanh thu cao nhất lịch sử phòng vé nước này tại thời điểm đó. Kỷ lục anime toàn cầu 331,4 triệu USD của phim sau đó bị phim của Shinkai vượt.^{11 Spirited Away và 8 thông tin thú vị xung quanh bộ phim hoạt hình Nhật Bản duy nhất đoạt giải Oscar (cafebiz.vn)} Tuy nhiên, nhờ đợt phát hành lại tại Trung Quốc, Spirited Away quay lại ngôi đầu với 395,5 triệu USD, rồi bị Demon Slayer: Mugen Train vượt với 456,1 triệu USD. Còn mốc 274 đến 289 triệu USD ở nhiều nguồn cũ chính là doanh thu trước đợt phát hành lại tại Trung Quốc. Khi đọc bất kỳ bảng xếp hạng những bộ phim hoạt hình hay nhất của Nhật Bản nào, việc nhìn vào mốc thời gian của con số sẽ tránh được tranh cãi vô ích.

Đi xa hơn khi đã quen

Sau khi xem hết các tựa nổi bật, cách đi xa nhất là theo đuổi từng đạo diễn. Miyazaki có cả một thế giới riêng; Isao Takahata để lại Mộ đom đóm; Satoshi Kon có Tokyo Godfathers. Bộ phim này nhận Giải thưởng Xuất sắc tại Japan Media Arts Festival năm 2003 và giải Phim hoạt hình xuất sắc tại Mainichi Film Awards lần thứ 58. Xem theo đạo diễn giúp nhận ra phong cách, thay vì chỉ nhớ từng câu chuyện rời rạc.

Hiểu lịch sử ngành cũng làm các bộ phim cũ có ý nghĩa hơn. Hoạt hình Nhật xuất hiện từ năm 1917, định hình phong cách đặc trưng từ thập niên 1960 qua các tác phẩm của Tezuka Osamu. Đến giữa thập niên 2010, anime chiếm 60% sản lượng phim hoạt hình truyền hình trên toàn thế giới. Nhật khi đó có khoảng 662 xưởng phim hoạt hình, trong đó có những tên tuổi như Kyoto Animation, Ghibli, Toei Animation và A-1 Pictures.^{33 Anime (Wikipedia)} Biết nền tảng ấy, người xem sẽ hiểu vì sao những phim hoạt hình Nhật đáng xem nhất kể trên đều là kết quả của một ngành công nghiệp hơn trăm năm tuổi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Spirited Away và 8 thông tin thú vị xung quanh bộ phim hoạt hình Nhật Bản duy nhất đoạt giải Oscar (cafebiz.vn) ↩^a ↩^b ↩^c
• Studio Ghibli: Tượng đài không bao giờ sụp đổ (vtv.vn)
• Anime (Wikipedia) ↩
• The Wind Rises (Wikipedia)