Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Nghệ sĩ ưu tú là gì, điều kiện và quy trình xét tặng ra sao

Sáng 6/3/2024, lễ trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân và Nghệ sĩ ưu tú lần thứ 10 diễn ra tại Nhà hát Lớn Hà Nội, tôn vinh gần 400 nghệ sĩ thuộc nhiều lĩnh vực. Sự kiện cho thấy danh hiệu này vẫn được giới nghệ thuật Việt coi trọng bậc nhất.

13 phút đọc

Sáng 6/3/2024, Nhà hát Lớn Hà Nội chật kín nghệ sĩ từ miền Bắc tới miền Nam. Họ dự lễ đón danh hiệu do Chủ tịch nước ký quyết định.5 Đợt ấy tôn vinh gần 400 người, trải đều từ sân khấu, điện ảnh đến âm nhạc, múa.

Với khán giả, hai chữ trước tên nghệ sĩ nghe quen tai. Nhưng ít ai trả lời được chính xác: Nghệ sĩ ưu tú là gì, ai có quyền phong, phải đạt chuẩn gì mới được xét. Bài dưới đây lần lượt làm rõ từng câu hỏi ấy theo quy định đang hiệu lực.

Danh hiệu do Nhà nước phong

Nghệ sĩ ưu tú là gì? Theo văn bản hiện hành, đây là danh hiệu Nhà nước trao tặng cho người có nhiều đóng góp, cống hiến cho nghệ thuật. Danh hiệu này đứng ngay dưới Nghệ sĩ nhân dân. Cả hai được xét và trao cùng lúc, dành cho người hoạt động biểu diễn nghệ thuật. Từ khi Luật Thi đua, khen thưởng sửa đổi bổ sung, đối tượng xét tặng còn mở ra cho cả người sáng tạo tác phẩm văn học nghệ thuật.7

Nhiều đại biểu Quốc hội từng đề xuất mở rộng thêm sang nhiếp ảnh, kiến trúc.

Mô hình danh hiệu này phổ biến ở Liên Xô và Đông Âu thời trước. Hiện vẫn được trao tại Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam.11 Ở nước ta, đợt phong đầu tiên diễn ra năm 1984 theo Quyết định số 44/CT của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng. Đợt đó trao cho 149 nghệ sĩ thuộc bốn lĩnh vực âm nhạc, múa, điện ảnh và sân khấu.

Tính đến nay đã có 10 đợt trao tặng vào các năm 1984, 1988, 1993, 1997, 2001, 2007, 2011, 2015, 2019 và 2023. Tổng cộng 2.176 nghệ sĩ được trao hoặc truy tặng.12 Về tần suất, Nghị định 89/2014 quy định danh hiệu được xét và công bố ba năm một lần, vào dịp kỷ niệm ngày Quốc khánh 2/9.

Tuổi phong không cố định. Diễn viên Thanh Bình, gắn bó Nhà hát Tuổi trẻ hơn 29 năm, được phong ở đợt gần đây. Bậc danh hiệu cao hơn đòi hỏi trung thành Tổ quốc, đạo đức tốt, tài năng tiêu biểu xuất sắc và uy tín nghề nghiệp. Hai bộ tiêu chuẩn khác nhau chỗ nào sẽ thấy rõ qua các mục dưới.

Điều kiện danh hiệu nghệ sĩ ưu tú theo Nghị định 61/2024

Người muốn được xét trước hết phải có phẩm chất đạo đức tốt, gương mẫu trong cuộc sống, tận tụy với nghề. Bên cạnh đó là tài năng nghệ thuật xuất sắc trong loại hình, ngành, nghề được tôn vinh.4 Ứng viên còn cần uy tín nghề nghiệp, tinh thần phục vụ nhân dân, được đồng nghiệp cùng công chúng ghi nhận, mến mộ.

Về thâm niên, ứng viên phải làm nghề liên tục hoặc cộng dồn đủ 15 năm trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật chuyên nghiệp.4 Riêng hai loại hình xiếc và múa, con số này hạ xuống 10 năm, bởi đặc thù nghề đòi hỏi người nghệ sĩ bắt đầu từ độ tuổi rất nhỏ.

Khó nhất là phần thành tích.

Ứng viên phải đạt một trong các chuẩn sau. Hoặc có từ hai giải Vàng quốc gia trở lên, trong đó một giải Vàng của cá nhân.13 Hoặc có một giải Vàng quốc gia cùng hai giải Bạc quốc gia, với giải Vàng phải là giải cá nhân. Nếu không có giải Vàng cá nhân thì cần ba giải Vàng quốc gia quy đổi cho cá nhân trở lên. Người có tác phẩm âm nhạc hoặc nhiếp ảnh được xét theo hướng riêng: hai giải Vàng cấp quốc gia, tính quy đổi theo phụ lục của Nghị định.

Một nhánh xét tặng ít người biết dành cho người cầm phấn. Giáo viên, giảng viên đào tạo trực tiếp từ ba học sinh, sinh viên cũng thuộc diện được xét, với điều kiện ít nhất hai đạt giải Vàng và một đạt giải Bạc cấp quốc gia hoặc quốc tế.4 Người ấy có thể chưa từng đứng trên sân khấu thi tài mà vẫn đủ hồ sơ.

Có trường hợp đặc biệt mà quy định vẫn mở cửa. Người cao tuổi, hoặc người có thêm 10 năm hoạt động chuyên nghiệp so với mức yêu cầu, nếu chưa đáp ứng đủ tiêu chí giải thưởng, vẫn có thể được Hội đồng các cấp thảo luận. Từ đó hồ sơ được trình Thủ tướng Chính phủ xem xét, quyết định.4 Nghệ sĩ truyền nghề ở các đoàn hát phía Nam từng gặp bất lợi khi thời gian hoạt động bị tính từ ngày tốt nghiệp trường chuyên nghiệp. Cửa đặc biệt này chính là chỗ để điều chỉnh cho những người như vậy.

Thử hình dung một diễn viên kịch tốt nghiệp trường sân khấu năm 2009, liên tục gắn bó với đoàn và có hai giải Vàng quốc gia trong đó một giải cá nhân. Sau 15 năm, người này vừa đủ thâm niên, đơn vị có thể lập hồ sơ đề nghị xét.15 Một giải Vàng cá nhân đơn lẻ chưa đủ; cần thêm một giải Vàng nữa hoặc hai giải Bạc. Đó là cách các điều kiện trên vận hành trong thực tế.

Toàn bộ trình tự, thủ tục xét tặng nằm ở các Điều 13, 14, 15 và 16 của Nghị định số 61/2024. Văn bản có hiệu lực thi hành từ ngày 22/7/2024 và là cơ sở áp dụng cho mọi hồ sơ xét danh hiệu nghệ sĩ ưu tú từ thời điểm đó.15

Một người phụ nữ trung niên ngồi quay lưng trước bàn trang điểm với gương tròn, tay đưa lên tai
Ảnh minh họa

Bốn cấp hội đồng xét tặng

Hồ sơ không do nghệ sĩ tự nộp rồi chờ kết quả, mà đi qua hệ thống hội đồng nhiều tầng. Nghệ sĩ thuộc đơn vị nghệ thuật Nhà nước đăng ký xét tại chính đơn vị đang công tác.13 Người làm nghề ngoài đơn vị chuyên nghiệp thì nộp hồ sơ với Sở Văn hóa nơi thường trú. Người đã mất vẫn được xét truy tặng.

Theo trình tự hiện hành, hồ sơ lần lượt qua bốn cấp: cấp đơn vị công tác; cấp Sở Văn hóa hoặc hội đồng cục chuyên ngành; cấp tỉnh, thành và các bộ ngành cùng hai đài truyền thanh, truyền hình quốc gia; rồi cấp quốc gia. Ở cấp quốc gia, hội đồng chuyên ngành do Bộ trưởng Bộ Văn hóa thành lập theo từng lĩnh vực, với 11 đến 13 thành viên, phải xét gần 20 môn nghệ thuật khác nhau. Phiên họp chỉ hợp lệ khi có mặt ít nhất 75% thành viên, trong đó có Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch được ủy quyền. Hội đồng làm việc dân chủ, công khai và bỏ phiếu kín; người đang được xét không được ngồi vào hội đồng.

Các mốc thời gian được quy định khá chặt. Trong 10 ngày kể từ khi kết thúc thời hạn nhận hồ sơ của hội đồng cơ sở, danh sách người đề nghị xét tặng phải được công khai trên cổng thông tin điện tử hoặc trên báo của bộ, ngành, địa phương.15 Mục đích là để lấy ý kiến nhân dân. Sau đó, việc tiếp nhận và xử lý kiến nghị kéo dài 15 ngày. Việc xem xét, đánh giá từng hồ sơ tiến hành trong 10 ngày kể từ khi cơ quan thường trực hội đồng báo cáo xin ý kiến các thành viên.

Toàn bộ công việc tại hội đồng cấp bộ hoặc cấp tỉnh không được vượt quá 85 ngày. Khi có kết quả, trong 10 ngày cơ quan thường trực phải thông báo về hội đồng cơ sở.15 Chỉ 5 ngày sau nữa, người được đề nghị nhận được văn bản thông báo.

Ngưỡng phiếu bầu là chướng ngại mà nhiều hồ sơ vấp phải.

Sau khi kết thúc xử lý kiến nghị, hồ sơ chỉ được chuyển lên hội đồng cấp Nhà nước nếu số thành viên có mặt tại cuộc họp đồng ý đạt tỉ lệ 80% trở lên. Từ đợt 8 năm 2015, khi áp dụng Nghị định 89, ứng viên cần được 90% thành viên hội đồng xét tặng bỏ phiếu tán thành. Chỉ hai người không đồng ý trong hội đồng 15 người là hồ sơ bị gác lại.8

Đợt xét gần đây cho thấy quy mô công việc. Hội đồng cấp Nhà nước nhận hồ sơ từ 46 hội đồng các cấp liên quan, và Chủ tịch nước có hai lần ký quyết định sau hai đợt họp, khác với mọi năm chỉ nhận một đợt hồ sơ.14 Hồ sơ đề nghị danh hiệu nghệ sĩ ưu tú của diễn viên Việt Anh đạt 100% số phiếu đồng ý từ hội đồng 57 thành viên của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội trong phiên họp đầu tháng 7. Đó là bước trước khi hồ sơ lên cấp quốc gia. Rồi hội đồng quốc gia triển khai xét vào cuối tháng 11 và hoàn thiện trình Chủ tịch nước vào cuối tháng 12.

Nghệ sĩ nhân dân khác gì

Nghệ sĩ nhân dân là danh hiệu cao nhất Nhà nước trao cho người hoạt động biểu diễn nghệ thuật, đứng trên danh hiệu ưu tú.13 Muốn lên bậc này, cá nhân phải đã được tặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú và có thời gian hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp từ 20 năm trở lên, hoặc 15 năm với xiếc và múa. Đồng thời phải đạt thêm giải Vàng quốc gia hoặc giải thưởng quốc tế được quy đổi, như hai giải Vàng cấp quốc gia trong đó một giải của cá nhân.

Hai danh hiệu còn khác nhau ngay trên chiếc huy hiệu. Thiết kế gần giống nhau, nhưng cuống huy hiệu của danh hiệu cao hơn có nền trong màu đỏ, trong khi của danh hiệu ưu tú có nền trong màu vàng.

Đường lên danh hiệu cao nhất không phải lúc nào cũng suôn sẻ, kể cả với người có tên tuổi lớn. Nghệ sĩ cải lương Minh Vương từng ba lần trượt xét vì không đủ số phiếu đồng thuận trong hội đồng, trước khi được phong ở đợt 2019. Câu chuyện ấy cho thấy danh hiệu không phong theo tiếng tăm, mà theo phiếu bầu của hội đồng và thành tích ghi trong hồ sơ.

Sân khấu rộng với tấm rèm đỏ hé mở, ánh nắng chiều chiếu xuống sàn gỗ, phía trước là những hàng ghế nhung đỏ trống không
Ảnh minh họa

Huy hiệu, bằng và tiền thưởng

Người được phong danh hiệu nghệ sĩ ưu tú hay nghệ sĩ nhân dân đều nhận ba thứ: huy hiệu, bằng chứng nhận và tiền thưởng theo quy định của Chính phủ. Cả huy hiệu lẫn bằng đều mang chữ ký và dấu của Chủ tịch nước, người duy nhất có thẩm quyền ký quyết định phong tặng. Mỗi quyết định mang số và ngày cụ thể, ví dụ quyết định số 1433/QĐ-CTN ký ngày 28/11/2023 phong danh hiệu này cho nghệ sĩ Như Huỳnh.5

Mẫu huy hiệu được mô tả chi tiết trong Nghị định số 50/2006 ngày 19/5/2006. Thân huy hiệu chạm hình ngôi sao tám cánh cách điệu, chính giữa ghép mặt nạ cùng đóa hoa sen cũng cách điệu. Phía trên ghi dòng chữ tên danh hiệu màu đỏ, phía dưới là dải lụa vàng mang dòng chữ Việt Nam. Chiếc huy hiệu đường kính 35mm, làm bằng đồng đỏ mạ vàng hợp kim dày 3 micron.13

Bằng chứng nhận in trên giấy định lượng 150 gam mỗi mét vuông, kích thước 455mm nhân 355mm.1

Về tiền thưởng, theo mức quy định tại thời điểm năm 2016, người nhận danh hiệu ưu tú được thưởng trên 10 triệu đồng, tương đương 9 lần mức lương tối thiểu chung, còn danh hiệu nhân dân trên 14 triệu đồng, tính theo 12,5 lần mức lương tối thiểu chung. Kinh phí thưởng do các bộ, ngành và địa phương trích. Cùng năm ấy, một số nghệ sĩ của Nhà hát nghệ thuật Truyền thống cung đình Huế và Nhà hát nghệ thuật ca kịch Huế được phong tại Hà Nội phải chờ tiền thưởng vì vướng quy trình trích kinh phí tỉnh.

Khi nào danh hiệu bị tước

Danh hiệu không phải tấm khiên miễn trừ trách nhiệm pháp lý, nhưng việc tước cũng không diễn ra tùy tiện. Theo quy định, danh hiệu chỉ bị tước khi cá nhân vi phạm pháp luật bị tòa án kết án tù, với bản án có hiệu lực pháp luật và hình phạt thuộc trường hợp luật định, thực hiện theo đúng trình tự, thẩm quyền.2

Thực tế có hai hướng đối lập để hiểu ranh giới này.

Mạnh Linh, nghệ sĩ kịch nói, bị tước danh hiệu năm 1996 do bản án tù.14 Ngược lại, nghệ sĩ ưu tú Kiều Thanh bị Cảnh sát điều tra Công an TP Hà Nội khởi tố về tội Mua bán trái phép chất ma túy ngày 25/8/2026 và bị bắt tạm giam, nhưng vẫn chưa bị tước danh hiệu, bởi giai đoạn khởi tố chưa có bản án có hiệu lực pháp luật.

Phân biệt rõ hai tình huống ấy giúp người đọc hiểu đúng cách các báo dùng hai chữ trước tên nghệ sĩ: đó vừa là vinh dự Nhà nước trao, vừa là trách nhiệm người mang nó phải giữ trọn đời.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com