Phong tục
Chọn tuổi xông nhà hợp gia chủ qua Tam hợp, Lục hợp và can chi
Vì sao người Việt kỹ tính đến mức tin rằng may rủi cả năm nằm ở người đầu tiên bước qua cửa sau giao thừa? Cách chọn tuổi xông nhà hợp gia chủ dựa trên tuổi Tam hợp, Lục hợp, Thiên can và mệnh Ngũ hành, kèm những người nên tránh và cách sắp đặt giờ giấc.
Thử hình dung một đôi vợ chồng trẻ, chồng người Bắc, vợ người Nam, lần đầu tự lo chuyện xông nhà cho tổ ấm mới. Chồng nhớ ngày xưa ông nội dặn phải chọn người phúc hậu, hợp tuổi; vợ kể nhà ngoại quê mình ít quan tâm tuổi tác, chỉ cần khách đầu năm vui vẻ là cả nhà mừng.
Hai nếp nhà ấy đặt ra cùng một câu hỏi mà nhiều gia đình trẻ mỗi dịp Tết đều gặp: chọn người xông nhà thế nào cho đúng, hợp tuổi đến đâu, ai được xông, ai nên tránh. Câu trả lời đi từ nguồn gốc tục lệ đến cách tra tuổi, can chi và cách làm gọn cho nhà phố, chung cư.
Người mở hàng đầu năm
Xông đất, còn gọi là xông nhà hay đạp đất, là tục lệ lâu đời của người Việt dịp Tết Nguyên đán: người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa, hoặc sáng sớm mùng một, được tin sẽ mang may mắn, tài lộc cho gia chủ suốt cả năm.2 Tục này gắn với quan niệm dân gian rằng những gì xảy ra ngay đầu năm sẽ báo hiệu cho cả năm. Vì thế, việc ai là người mở cửa nhà đầu tiên được coi trọng không kém mâm cỗ tất niên.
Không ai nhớ tục xông nhà bắt nguồn từ khi nào.10 Chỉ biết từ rất lâu, ông bà ta đã xem đây là một nghi thức không thể thiếu mỗi dịp Tết cổ truyền, và khi đã bước qua thời khắc giao thừa là có thể xông đất.10 Sách “Việt Nam phong tục” của Phan Kế Bính ghi lại: sáng mồng một Tết, nhiều nhà nhờ trước một người phúc hậu, dễ tính đến xông đất để cả năm được bán đắt, buôn may.2 Nguyễn Văn Huyên trong “Hội hè lễ Tết người Việt” kể một cách làm khác của người xưa: đi lễ đền chùa trước giao thừa rồi tự mở đất nhà mình, mang về nén hương đốt sẵn cắm lên bàn thờ tổ tiên.
Nguồn gốc xa hơn của tục này gắn với quan niệm mỗi năm có một vị Hành khiển coi việc nhân gian, hết năm thần cũ bàn giao cho thần mới, nên có lễ cúng giao thừa để tiễn ông cũ, đón ông mới. Việc chọn người mở đất đầu năm cũng nằm trong tinh thần cẩn trọng ấy: người xưa tin mọi việc mở đầu năm đều ảnh hưởng suốt năm.
Xưa kia, người được hẹn xông nhà thường là đàn ông nhanh nhẹn, tính tình cởi mở, hợp tuổi với gia chủ, và thường xách theo một lọ nước với ngụ ý tiền vào như nước.6 Ngày nay, người được mời thường mang theo món quà nhỏ như bánh kẹo, trái cây, trà hay bao lì xì đỏ.9
Điều ít ai để ý là tục xông nhà không gói kín trong ba ngày Tết. Nhiều gia đình còn áp dụng khi về nhà mới tân gia, khi chuyển đến nơi ở mới, khi muốn xông nhà xả xui sau một năm bất thuận, hoặc để thanh tẩy không khí, mong vượng khí ngôi nhà được tốt hơn.10
Ý nghĩa cốt lõi vẫn thế: mở cửa bằng một người mang điều lành.
Chọn tuổi xông nhà hợp gia chủ
Trong nhiều cách chọn tuổi xông nhà, cách phổ biến và dễ làm nhất là lấy tuổi người định mời so với tuổi gia chủ: ưu tiên người mang địa chi Tam hợp hoặc Lục hợp, tránh người phạm Tứ hành xung, Tương hại, Tương phá. Đây cũng là cách chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà nêu khi hướng dẫn chọn người xông đất.1
Bốn nhóm Tam hợp địa chi gồm Thân - Tý - Thìn, Hợi - Mão - Mùi, Dần - Ngọ - Tuất và Tỵ - Dậu - Sửu.7 Gia chủ tuổi Tý, ví dụ, hợp với người tuổi Thân, Thìn, Sửu.
Tuy nhiên, khi tra danh sách tuổi hợp cho từng con giáp, người đọc sẽ thấy các nguồn không thống nhất: cùng gia chủ tuổi Tý, có nơi khuyên chọn người tuổi Hợi, Sửu, Thìn, Tuất, có nơi lại khuyên Thân, Thìn, Sửu.
Sự lệch nhau này là thật. Nên gia chủ hãy coi danh sách dưới đây là điểm khởi đầu, rồi đối chiếu với tuổi của những người thân quen quanh mình.
| Tuổi gia chủ | Tuổi người xông nhà nên chọn |
|---|---|
| Tý | Thân, Thìn, Sửu |
| Sửu | Tỵ, Dậu, Tý |
| Dần | Ngọ, Tuất, Hợi |
| Mão | Mùi, Tuất, Hợi |
| Thìn | Tý, Thân, Dậu |
| Tỵ | Sửu, Thân, Dậu |
| Ngọ | Dần, Tuất, Mùi |
| Mùi | Mão, Hợi, Ngọ |
| Thân | Tý, Thìn, Tỵ |
| Dậu | Sửu, Tỵ, Thìn |
| Tuất | Ngọ, Mão, Dần |
| Hợi | Mão, Mùi, Dần |
Can, Chi và mệnh Ngũ hành
Nguyên tắc tổng quát đằng sau mọi cách chọn là: Thiên can, Địa chi và Ngũ hành của người xông nhà phải hợp với gia chủ, đồng thời phải tương sinh với năm xông nhà.3 Muốn chọn kỹ hơn, gia chủ có thể so từng lớp một.
Lớp thứ nhất là Thiên can. Chữ số cuối của năm sinh âm lịch cho biết ngay Can của người ấy: kết thúc bằng 0 ứng với Canh, 1 với Tân, 2 với Nhâm, 3 với Quý, rồi lần lượt 4 với Giáp, 5 với Ất, 6 với Bính, 7 với Đinh, 8 với Mậu, 9 với Kỷ.7 Người sinh năm 1990, số cuối là 0, vậy mang Can Canh.
Về quan hệ hợp, mỗi Can đi với hai Can khác: Giáp hợp Kỷ hoặc Ất; Ất hợp Canh hoặc Giáp; Bính hợp Tân hoặc Đinh; Đinh hợp Nhâm hoặc Bính; Mậu hợp Quý hoặc Kỷ; Kỷ hợp Giáp hoặc Mậu; Canh hợp Ất hoặc Tân; Tân hợp Bính hoặc Canh; Nhâm hợp Đinh hoặc Quý; Quý hợp Mậu hoặc Nhâm.5 Can phá là xấu. Theo nhiều hướng dẫn, việc hợp Can được coi là quan trọng hơn cả việc hợp Chi.5
Một lớp chọn nữa là mệnh Ngũ hành.1 Gia chủ mệnh Kim nên chọn người mệnh Thủy, Thổ hoặc Kim; mệnh Mộc chọn người mệnh Thủy, Mộc, Hỏa; mệnh Thủy chọn mệnh Kim, Thủy, Mộc; mệnh Hỏa chọn mệnh Thổ, Hỏa, Mộc; mệnh Thổ chọn mệnh Kim, Hỏa, Thổ.1 Quy luật tương sinh đằng sau cách ghép này là Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc, Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim.
Ngoài tuổi tác, nhiều người còn để ý tên gọi của khách đầu năm, ưa những tên có nghĩa lành như Phúc, Lộc, Thọ, Tấn Phước, Cát Tường, Như Ý, An. Chi tiết nhỏ, nhưng đúng với tinh thần của tục lệ: mọi việc mở đầu năm đều được mong là lành.
Những tuổi nên tránh
Đối chiếu ngược lại, sáu cặp địa chi chính xung cần né khi chọn tuổi xông nhà là Tý - Ngọ, Sửu - Mùi, Dần - Thân, Mão - Dậu, Thìn - Tuất, Tỵ - Hợi.1 Gia chủ tuổi Thìn, chẳng hạn, sẽ không mời người tuổi Tuất làm khách đầu năm.2
Riêng theo từng năm, người ta còn tránh người mang Thiên can bị Can của năm ấy xung phá. Năm Giáp Thìn, theo chuyên gia Nguyễn Song Hà, không nên nhờ người sinh các năm 1938, 1948, 1958, 1968, 1978, 1988, 1998, 2008, vì những người này mang Can Mậu bị Can Giáp của năm xung phá; đồng thời tránh cả người tuổi Thìn vì phạm Thái Tuế, Tam Tai.1 Năm Canh Tý cũng có quy tắc tương tự: không nhờ người sinh các năm âm lịch 1934, 1944, 1954, 1964, 1974, 1984, 1994, 2004 vì mang Can Giáp, cũng như người tuổi Tý, Ngọ.8
Chưa có nguồn nào khẳng định quy tắc kiêng người phạm Thái Tuế đúng với bất kỳ năm nào và mọi gia chủ. Các hướng dẫn ấy chỉ nêu riêng cho từng năm cụ thể, nên gia chủ nên tra theo năm mình xông nhà.
Trừ chuyện tuổi tác, quan niệm dân gian còn khuyên tránh người khó tính, keo kiệt, hay cau có, đang gặp khó khăn hay làm ăn thất bại; người có đạo đức xấu, gia đình không êm ấm, vừa gặp chuyện không vui; người đang có tang sự hoặc sức khỏe không ổn định; và người có mâu thuẫn, thù oán với gia chủ.
Lý do rất đời: khách đầu năm là người mở hàng, gia chủ muốn mở bằng niềm vui và sự thuận hòa.
Một nhóm người được dân gian nhắc riêng: không để phụ nữ mang thai hay người góa chồng xông đất đầu năm, và người có thân nhân mới qua đời cũng nên kiêng. Với phụ nữ mang thai, người xưa cho rằng bà bầu xông đất không đem lại may mắn; quan điểm hiện đại thì đơn giản hơn: đề phòng người ấy bị mệt, không thực hiện được kế hoạch ban đầu, khiến cả hai bên không vui.
Giờ giấc và cách sắp đặt
Thời điểm xông đất tính từ thời khắc giao thừa đến sáng ngày mùng một Tết.9 Nhiều nhà chọn giờ hoàng đạo để người xông đất đến, thường là ngay sau giao thừa hoặc sáng sớm mùng một.9 Gia chủ nên hẹn trước với khách về giờ và địa điểm, để ngày Tết không xảy ra hiểu lầm giữa hai bên.
Người xông đất thường chỉ đến chúc Tết, mừng lì xì, trò chuyện khoảng 5–10 phút rồi ra về, với ngụ ý mọi việc trong năm được trôi chảy, không vướng víu.4 Khách đến thường mang theo quà nhỏ tượng trưng cho may mắn như bánh kẹo, trái cây, trà hay bao lì xì đỏ.9
Về trang phục, quan niệm phổ biến là khách đầu năm nên mặc lịch sự, tươm tất, màu sắc tươi sáng như đỏ, vàng, xanh lá; tránh màu đen hoặc trắng vì hai màu này bị cho là gắn với điều không may.9 Nếu hai vợ chồng cùng đến xông nhà, người chồng nên bước vào trước.
Người xông nhà theo quan niệm dân gian nên là người đạo đức tốt, tính tình vui vẻ, phóng khoáng, mạnh khỏe, hạnh phúc, thành đạt, đang ăn nên làm ra. Một điều nên nhớ: kiêng thuê người xông đất.
Hai nếp nhà, một mâm lễ
Chuyện nam hay nữ xông đất là chỗ các nguồn thật sự lệch nhau. Có nơi khuyên phụ nữ kiêng xông nhà đầu năm vì cho rằng phụ nữ thuộc âm, mà xông đất cần nhiều dương khí; nơi khác lại cho phép chọn bất kỳ ai, nam hay nữ, già hay trẻ, miễn tuổi tốt. Cuốn “Tìm hiểu Văn hóa Phương Đông Âm dương đối lịch” (NXB Thanh Hóa) của Trần Đình Tuấn cho rằng việc chọn nam hay nữ cần tùy tuổi của gia chủ. Một số trang, như VTC News, đã lập hẳn danh sách tuổi nữ xông đất cho từng con giáp gia chủ.
Ví dụ cụ thể cho thấy cách làm ấy: năm Ất Tỵ 2025, gia chủ tuổi Tý muốn chọn nữ xông nhà thì nên chọn người sinh các năm 1946, 1956, 1958, 1961, 1968, 1971, 1976, 1986, 1988, 1991. Danh sách kiểu này thay đổi theo từng năm, nên mỗi dịp Tết gia chủ cần tra lại.
Trước hai nếp khác nhau, cách làm của nhiều gia đình trẻ là hỏi thẳng người lớn hai bên ngay trước Tết: nhà mình coi trọng tuổi, hay chỉ cần người vui vẻ, phúc hậu; ai trong họ hàng năm nay được nhờ. Thống nhất sớm giúp cả hai bên đều thấy được tôn trọng, và khách được hẹn cũng khỏi lúng túng.
Còn nếu tìm mãi không được người hợp tuổi, hoặc gia chủ không coi trọng chuyện này, thì hoàn toàn có thể tự xông nhà mình: ra khỏi nhà trước giờ giao thừa, rồi trở về khi đã qua giao thừa, mang theo cành lộc đầu xuân với ý nghĩa may mắn. Gia chủ hợp tuổi với năm mới cũng có thể tự làm khách đầu năm cho tổ ấm của mình theo cách này.
Chọn tuổi xông nhà, xét đến cùng, là một cách người Việt gửi mong ước vào điều đầu tiên của năm. Người hợp tuổi thì tốt, người vui vẻ phúc hậu cũng tốt; phần cốt lõi nên giữ là niềm vui của hai bên khi cánh cửa năm mới được mở.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Cách chọn tuổi xông đất, xông nhà đón may mắn, tài lộc tết Nguyên đán 2024 (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Tục xông đất đầu năm của người Việt và những tuổi xông nhà đẹp nhất năm Giáp Thìn 2024 (cafef.vn) ↩a ↩b ↩c
- Tuổi nào xông nhà, xông đất năm Tân Sửu 2021 tốt nhất? (tienphong.vn) ↩
- Tiêu chí chọn người xông nhà giúp tăng khí tài, may mắn cho gia chủ (dansinh.dantri.com.vn) ↩
- Chọn tuổi xông đất năm Nhâm Thìn (ngoisao.vnexpress.net) ↩a ↩b
- Những tục lệ đầu năm của người Việt (dansinh.dantri.com.vn) ↩
- Những lưu ý khi chọn tuổi xông nhà, công ty năm 2019 (vietnamnet.vn) ↩a ↩b
- Chọn tuổi xông nhà tốt nhất cho năm Canh Tý 2020 (hoahoctro.tienphong.vn) ↩
- Cách chọn tuổi xông đất Tết Ất Tỵ 2025 hợp với gia chủ (vtcnews.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- NGUỒN GỐC VÀ Ý NGHĨA TỤC XÔNG ĐẤT ĐẦU NĂM (saigonact.edu.vn) ↩a ↩b ↩c