Tiềm năng 513.000 MW của năng lượng tái tạo Việt Nam và những rào cản thật

Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý khó giấu. Tiềm năng năng lượng tái tạo thuộc nhóm đầu khu vực, cam kết chính trị vào chuyển đổi xanh thuộc hàng cao nhất Đông Nam Á, thế nhưng dòng vốn vào hạ tầng xanh lại có dấu hiệu chậm lại.^{33 Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: Giải mã cơn khát vốn và rào cản từ "vùng xám" chính sách (vtv.vn)} Cơ chế giá FIT hết hiệu lực, thị trường rơi vào “khoảng trống” chính sách. Khoảng trống ấy đang được các văn bản mới lấp dần.

FiinRatings ước tính Việt Nam cần khoảng 135 tỷ USD trong 10 năm cho phát triển năng lượng tái tạo, tương đương 13,5 tỷ USD mỗi năm. Trong khi đó, dư nợ cho cả mảng này trong toàn hệ thống mới chỉ khoảng 10 tỷ USD. Độ chênh ấy cho thấy cơ hội còn bỏ ngỏ lớn đến mức nào. Chỉ cần nhìn một hồ sơ là đủ: dự án điện gió ngoài khơi Thăng Long ở Bình Thuận, vốn khoảng 11,9 tỷ USD và công suất khoảng 3.400 MW.

Tiềm năng gió, nắng và giá đồng

Năng lượng tái tạo là năng lượng lấy từ những nguồn gần như vô hạn theo chuẩn mực con người, như mặt trời, gió, nước, sinh khối và địa nhiệt. Ở Việt Nam, bốn nguồn chính đang được khai thác là thủy điện, điện gió, điện mặt trời và sinh khối. Tính đến cuối năm 2023, tổng công suất nguồn điện lắp đặt khoảng 80.555 MW. Trong đó nhiệt điện than chiếm 33,2%, thủy điện 28,4%, khí đốt 8,9%, còn nhóm tái tạo biến đổi gồm gió và mặt trời đã lên tới 26,9%. Tỷ trọng gần 27% đủ nói lên vị thế: nguồn tái tạo không còn là mảng phụ.

Tiềm năng tự nhiên là phần dễ hiểu nhất. Việt Nam có bờ biển dài trên 3.260 km, số giờ nắng bình quân 2.500-3.000 giờ mỗi năm, bức xạ mặt trời 3-5 kWh/m2/ngày. Theo ông Nguyễn Văn Vy, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, điện gió trên đất liền có thể tạo ra khoảng 40-50 nghìn MW. Tính thêm ngoài khơi, con số có thể vượt 100 nghìn MW. Khảo sát của Ngân hàng Thế giới còn chỉ ra 8,6% diện tích đất liền thuận lợi lắp tua-bin gió lớn, tổng tiềm năng ước hơn 513.000 MW. Nền tảng ấy vẽ nên xu hướng điện gió Việt Nam những năm tới. Về sinh khối, nguồn năng lượng này năm 2015 đạt khoảng 58 triệu TOE. Dự kiến năm 2030 đạt khoảng 70 triệu TOE và năm 2050 đạt khoảng 88 triệu TOE.

Trên nền tiềm năng ấy, Quy hoạch điện VIII vạch đích cụ thể. Đến năm 2030, điện mặt trời đạt 46.459-73.416 MW, điện gió ngoài khơi 6.000 MW và tăng lên 17.032 MW vào năm 2035. Đến năm 2050, điện mặt trời 293.088-295.646 MW, điện gió 70.000-91.500 MW, còn nhiệt điện than về 0 MW. Kèm theo đó là bài toán lưu trữ, với mục tiêu năm 2030 đạt 10.000-16.300 MW pin lưu trữ BESS và 2.400-6.000 MW thủy điện tích năng. Những dải số này chính là bản đồ cho điện gió và điện mặt trời Việt Nam trong gần ba thập kỷ tới.

Bối cảnh toàn cầu cũng đang thuận hơn. Theo báo cáo của Ember, năm 2025 đánh dấu cột mốc năng lượng tái tạo vượt than đá về sản lượng điện trên toàn thế giới.^{11 năng lượng tái tạo.: Tin tức, hình ảnh, video mới nhất năng lượng tái tạo. (vtv8.vtv.vn)} Ở Mỹ và châu Âu, làn sóng trí tuệ nhân tạo cùng cơn khát điện của các trung tâm dữ liệu khiến các tập đoàn lớn tiếp tục rót tiền vào mảng này. Trong nước, từ ngày 22/4/2026, Bộ Công Thương áp dụng Quyết định số 963 điều chỉnh khung giờ sử dụng điện trong ngày.¹ Cách điều chỉnh này phản ánh vận hành hệ thống điện trước sự phát triển mạnh của nguồn tái tạo, đồng thời mở cơ hội cho doanh nghiệp sản xuất tối ưu chi phí.¹

Ít ai để ý tới kim loại đỏ. Một trang trại gió ngoài khơi sử dụng khoảng 5 tấn đồng cho mỗi MW, gấp 5 lần nhà máy điện thông thường. Còn cơ sở năng lượng mặt trời dùng 2,3 tấn đồng/MW, gấp đôi. Giá đồng trên Sở COMEX đã giảm 0,83% còn 8.056,78 USD/tấn, mức thấp nhất kể từ tháng 11/2022. Mức giá ấy tạo cơ hội cho doanh nghiệp xây lắp điện giảm áp lực chi phí đầu vào. Ngược lại, ngành xe điện chiếm 55% nhu cầu đồng cho năng lượng xanh trong hai thập kỷ tới. Ô tô điện cần lượng đồng gấp 2,5 lần phương tiện đốt trong. Thị trường đồng toàn cầu có thể thâm hụt 1,5-9,9 triệu tấn vào năm 2035, tùy khả năng mở rộng công suất. Việt Nam nhập khẩu 399.048 tấn đồng năm 2022; đến 15/5/2023 đã nhập 173.693 tấn, tăng 22% cùng kỳ. Ai tính chi phí dự án mà bỏ qua giá đồng thì phép tính sẽ lệch sớm.

Hồ sơ Thăng Long hé lộ cả quy mô lẫn sự thận trọng cần thiết. Enterprize Energy của Anh làm chủ đầu tư, dự án được chấp thuận khảo sát, nghiên cứu và đầu tư xây dựng ngày 12/6/2019. Vốn khoảng 11,9 tỷ USD chưa tính chi phí kết nối lưới quốc gia; sản lượng dự kiến khoảng 25.000.000 MWh mỗi năm truyền vào miền Nam. Giai đoạn 1 hòa lưới cuối năm 2022 với công suất 600 MW mỗi giai đoạn, giai đoạn cuối 400 MW. Cách làm của chủ đầu tư cũng đáng học: khoảng cách giữa các trụ tua-bin được thiết kế 1 km để tàu thuyền đánh bắt đi qua bình thường. Ông Ian Hatton, Chủ tịch Enterprize Energy, cho biết gần 400 ngư dân Bình Thuận đã trao đổi với nhà đầu tư.

Rào cản năng lượng tái tạo Việt Nam

Rào cản đầu tiên nằm ở chính sách. TS. Nguyễn Hùng Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Dầu khí Việt Nam, chỉ ra 4 điểm nghẽn: chính sách chưa đồng bộ; thị trường chưa phát triển đầy đủ; nguồn điện đi trước hạ tầng truyền tải; ngành năng lượng mới chưa có chính sách riêng.^{22 4 điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng Việt Nam (amp.baodautu.vn)} Ông đề xuất ba nhóm giải pháp. Thứ nhất, thể chế cần hoàn thiện đồng bộ, ổn định và dự báo được.² Thứ hai, thị trường năng lượng phải cạnh tranh nhưng vẫn có Nhà nước điều tiết. Thứ ba, các cơ chế còn thiếu như giá điện, mua bán khí và LNG, hợp đồng dài hạn, tín chỉ carbon cùng công cụ tài chính xanh cần được hoàn thiện sớm.²

Bà Trần Thị Quỳnh Nga, Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành thuộc Bộ Tài chính, nêu 3 nhóm rào cản hệ thống: pháp lý - thể chế chưa đồng bộ; rủi ro thị trường và tài chính; hạ tầng lưới điện chưa đáp ứng kịp tốc độ phát triển của nguồn tái tạo.^{33 Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: Giải mã cơn khát vốn và rào cản từ "vùng xám" chính sách (vtv.vn)} Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg đã ban hành Danh mục phân loại xanh.³ Tuy nhiên, theo bà Nga, khung pháp lý vẫn thiếu hướng dẫn xác nhận dự án xanh và tiêu chuẩn ESG để thực thi các ưu đãi, như nghị định hỗ trợ 2% lãi suất sắp ban hành.³ Thủ tục xác nhận dự án xanh là rào cản mà cả điện mặt trời lẫn điện gió phải vượt qua, trước cả khâu xây dựng.

Chi phí vốn là nút thắt mà các con số nói thay. Riêng giai đoạn 2026-2030, Quy hoạch Điện VIII cần hơn 100 tỷ USD.^{33 Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: Giải mã cơn khát vốn và rào cản từ "vùng xám" chính sách (vtv.vn)} Phần phát triển nguồn và lưới cùng giai đoạn ước tính 136,3 tỷ USD, vượt khả năng ngân sách nhà nước. Theo FiinRatings, có tới 40% nhà phát triển điện gió có mức Nợ vay/EBITDA trên 8 lần. Trong khi đó, nguồn vốn dài hạn trên 10 năm của toàn hệ thống để tài trợ mảng này còn khá hạn chế. PGS.TS. Phạm Thế Anh của Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng thách thức lớn nhất chính là chi phí vốn: các dự án xanh như điện gió ngoài khơi hay hydro xanh đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, thời gian hoàn vốn dài. Ông đề xuất áp dụng mạnh mô hình tài chính hỗn hợp, với vốn ưu đãi làm lớp đệm giảm rủi ro.³

Lưới điện là rào cản đã từng thành thiệt hại thật. Năm 2020, 364 GWh điện mặt trời bị cắt giảm do tắc nghẽn lưới, gây thiệt hại tài chính đáng kể và làm đình trệ triển khai các dự án quy mô lớn mới. Đại diện EVN nêu thêm ba vướng mắc: quy hoạch chưa xác định địa điểm cụ thể gây khó khăn phát triển đồng bộ lưới; công suất phát không ổn định cần nguồn dự phòng; hệ thống tiêu chuẩn chuyên ngành còn thiếu, chưa đồng bộ. Về thiết bị, ông Bùi Văn Thịnh, Chủ tịch Hiệp hội Điện gió và Điện mặt trời Bình Thuận, chỉ ra thách thức mà điện mặt trời Việt Nam và điện gió cùng gánh: tỷ lệ nội địa hóa thấp khiến chi phí lắp đặt, vận hành, thiết bị, phụ kiện và chuyên gia đều gặp khó. Vì vậy, mức phát triển chưa tương xứng với tiềm năng.

Các văn bản mới đang mở đường. Nghị quyết số 253/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030 được thông qua ngày 11/12/2025.^{55 Nghị định 272/2026/NĐ-CP quy định chi tiết Nghị quyết 253/2025/QH15 về phát triển năng lượng (luatvietnam.vn)} Chính phủ ban hành Nghị định 272/2026/NĐ-CP ngày 04/07/2026, có hiệu lực từ ngày ban hành đến hết ngày 31/12/2030, quy định chi tiết Nghị quyết 253/2025/QH15. Tuy vậy, theo TS. Nguyễn Hùng Dũng, điện gió ngoài khơi vẫn thiếu cơ chế nền tảng như phương pháp xác định giá điện, hợp đồng mua bán điện, cơ chế chia sẻ rủi ro và bảo lãnh thanh toán.^{22 4 điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng Việt Nam (amp.baodautu.vn)} Thiếu những yếu tố ấy, tổ chức tín dụng quốc tế khó gật đầu tài trợ vốn.² GS.TS. Trần Thọ Đạt nhấn mạnh thí điểm sàn giao dịch carbon, mục tiêu Bộ Tài chính đang thúc đẩy, sẽ tạo ra loại tài sản mới, buộc doanh nghiệp phát thải cao chuyển đổi và tạo nguồn thu tái đầu tư vào công nghệ xanh.^{33 Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: Giải mã cơn khát vốn và rào cản từ "vùng xám" chính sách (vtv.vn)}

Đọc thêm: Đầu tư là gì: tính lợi nhuận và chọn kênh theo túi tiền

Cơ hội đầu tư và câu hỏi tự đặt

Với những ai cân nhắc cơ hội đầu tư năng lượng xanh, điểm tham chiếu dễ dùng nhất là khung giá trần phát điện cho dự án chuyển tiếp, do Quyết định số 21/QĐ-BCT ngày 07/01/2023 của Bộ Công Thương ban hành, chưa gồm VAT. Cụ thể: điện mặt trời mặt đất 1.184,90 đồng/kWh, điện mặt trời nổi 1.508,27 đồng/kWh, điện gió trong đất liền 1.587,12 đồng/kWh, điện gió trên biển 1.815,95 đồng/kWh.^{44 Quyết định 21/QĐ-BCT 2023 Khung giá phát điện nhà máy điện mặt trời, điện gió chuyển tiếp (luatvietnam.vn)} EVN và đơn vị phát điện thỏa thuận giá trong khung này.⁴ Con số này cho phép ước tính doanh thu trước khi bàn tới chi phí.

Dòng vốn ngoài cũng đang mở, thêm một cánh cửa cho nhà đầu tư năng lượng tái tạo Việt Nam. Tại COP28 diễn ra từ 30/11 đến 12/12/2023, Thủ tướng Việt Nam công bố Kế hoạch huy động nguồn lực thực hiện quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng JETP, với cam kết trị giá 15,5 tỷ USD từ Nhóm các Đối tác quốc tế. Lũy kế đến tháng 11/2023, đã có 21 nhà máy hoặc phần nhà máy năng lượng tái tạo chuyển tiếp với tổng công suất 1.201,4 MW hoàn thành thủ tục COD và phát điện thương mại lên lưới. Thị trường trái phiếu xanh tuy còn non trẻ nhưng đã có mẫu: năm 2023, Việt Nam chỉ có một lô trái phiếu xanh do BIDV phát hành trị giá 2.500 tỷ đồng, cũng là lô đầu tiên do một ngân hàng xây dựng theo Nguyên tắc Trái phiếu Xanh của ICMA.

Còn với điện gió ngoài khơi, Nghị định 272/2026/NĐ-CP đặt điều kiện vốn rõ ràng.^{22 4 điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng Việt Nam (amp.baodautu.vn)} Theo Điều 8, doanh nghiệp xin chấp thuận chủ trương đầu tư phải tự có vốn chủ tối thiểu 20% tổng vốn đầu tư dự án, phần còn lại phải có cam kết cho vay.^{55 Nghị định 272/2026/NĐ-CP quy định chi tiết Nghị quyết 253/2025/QH15 về phát triển năng lượng (luatvietnam.vn)} Thử hình dung một dự án có tổng vốn đầu tư 10.000 tỷ đồng: vốn chủ tối thiểu 20% tương ứng 2.000 tỷ đồng, phần 8.000 tỷ đồng còn lại phải có cam kết cho vay. Con số trên chỉ để minh họa, văn bản không quy định mức vốn cố định. Về khâu khảo sát, đơn vị phải có vốn chủ sở hữu tối thiểu 1 tỷ đồng cho mỗi MW công suất khảo sát, kèm lời cam kết không đòi Nhà nước hoàn lại chi phí, trừ doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ.⁵ Theo Điều 13, mỗi dự án chỉ được giao cho một đơn vị khảo sát. Khu vực biển đã có người được giao khảo sát thì hồ sơ mới sẽ không được xét, kể cả khi chỉ chồng lấn một phần với khu vực ấy; vì vậy quyền khảo sát nhiều khả năng trở thành tài sản có giá trị thương mại. Nghị định thiết lập hai lộ trình: dự án vận hành giai đoạn 2025-2030 nộp hồ sơ trên cơ sở số liệu nghiên cứu hiện có, còn dự án giai đoạn 2031-2035 phải được giao khu vực biển khảo sát và chỉ nộp hồ sơ sau khi có kết quả thực địa.

Trước khi ký bất kỳ cam kết nào, nhà đầu tư năng lượng tái tạo nên tự trả lời mấy câu dưới đây, bởi mỗi câu đều có thể đổi phép tính về đầu tư năng lượng tái tạo lợi nhuận:

• Dự án nằm trong quy hoạch và có địa điểm cụ thể chưa, hay vẫn ở vùng quy hoạch chung?

• Giá điện bán cho EVN xác định bằng cơ chế nào, và hợp đồng mua bán điện có bảo lãnh thanh toán không?

• Vốn chủ sở hữu 20% và phần cam kết cho vay lấy từ đâu, kỳ hạn có đủ dài cho thời gian hoàn vốn?

• Chi phí đầu vào, nhất là giá đồng và thiết bị nhập khẩu, đã được kịch bản tăng giá chưa?

• Quyền khảo sát khu vực biển đã có chủ chưa, có chồng lấn với dự án khác không?

Trước khi chốt bất kỳ hồ sơ nào, nên ghi nhớ khuyến nghị của các chuyên gia Tạp chí Năng lượng Việt Nam: áp dụng các chỉ số VALCOE, SLCOE, LCOS thay cho LCOE để đánh giá đầy đủ chi phí hệ thống và giá trị cung cấp của các công nghệ điện trong giai đoạn hậu FIT. Khi tính đầu tư năng lượng tái tạo, lợi nhuận không nằm trọn trong giá mỗi kWh; phần còn lại nằm ở lưới, lưu trữ và thời điểm phát điện. Dự án nào giải được cả ba lớp ấy, như cách Enterprize Energy thiết kế khoảng cách trụ tua-bin 1 km cho ngư dân đi lại, mới đáng để đặt vốn chủ vào bàn đàm phán.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• năng lượng tái tạo.: Tin tức, hình ảnh, video mới nhất năng lượng tái tạo. (vtv8.vtv.vn) ↩^a ↩^b ↩^c
• 4 điểm nghẽn chính sách đang cản trở phát triển ngành năng lượng Việt Nam (amp.baodautu.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f
• Chuyển dịch năng lượng Việt Nam: Giải mã cơn khát vốn và rào cản từ "vùng xám" chính sách (vtv.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f ↩^g
• Quyết định 21/QĐ-BCT 2023 Khung giá phát điện nhà máy điện mặt trời, điện gió chuyển tiếp (luatvietnam.vn) ↩^a ↩^b
• Nghị định 272/2026/NĐ-CP quy định chi tiết Nghị quyết 253/2025/QH15 về phát triển năng lượng (luatvietnam.vn) ↩^a ↩^b ↩^c
• Cơ chế nào cho năng lượng tái tạo Việt Nam? (nangluongvietnam.vn)
• Nội địa hóa chuỗi cung ứng năng lượng tái tạo - Bước đi chiến lược trên con đường chuyển dịch xanh (nhandan.vn)
• Kỳ vọng đột phá cho năng lượng tái tạo Việt Nam (congthuong.vn)
• Gỡ “nút thắt” công nghệ cho ngành năng lượng tái tạo Việt Nam (bnews.vn)
• Chính phủ Việt Nam (Wikipedia)
• Mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương 2026 (Wikipedia)
• Việt Nam cần 135 tỷ USD đầu tư vào năng lượng tái tạo (vietnamfinance.vn)

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.