Chọn đúng sách kinh tế vĩ mô để hiểu GDP, lạm phát và tin tức buổi tối

Kinh tế vĩ mô là nhánh của kinh tế học nghiên cứu cấu trúc, hoạt động và hành vi của cả nền kinh tế ở cấp độ tổng thể.^{22 Kinh tế học vĩ mô (lic.haui.edu.vn)} Môn học xoay quanh ba chỉ số hay xuất hiện trên báo: lạm phát, thất nghiệp và tăng trưởng. Nghe tin lãi suất giảm, thấy giá nhập hàng tăng, lo tiền thuê mặt bằng: ai cũng đang sống trong những con số mà môn học này lý giải. Vì thế sách về mảng này dành cho cả sinh viên lẫn bất kỳ ai muốn hiểu vì sao túi tiền mình lên xuống theo tin tức.

Nhu cầu tìm sách đến từ nhiều phía. Người ngồi ghế giảng đường cần giáo trình để qua môn, người đi làm muốn đọc hiểu bản tin kinh tế buổi tối, hộ kinh doanh nhỏ muốn đoán hướng đi của lãi vay. Mỗi nhóm hợp với một cuốn khác nhau.

Chọn sai sách là con đường ngắn nhất để bỏ cuộc giữa chừng. Gắn với chuyên mục Tiền & nghề, phần dưới so sánh ba lựa chọn phổ biến và gợi ý cách học kinh tế vĩ mô cho từng mục tiêu.

Kinh tế vĩ mô ra đời từ một cuộc khủng hoảng

Nền móng của môn học hiện đại nằm ở công trình John Maynard Keynes, đặc biệt là cuốn “Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ” xuất bản năm 1936. Trước Keynes, kinh tế học chủ yếu dừng ở cấp độ vi mô. Cuộc Đại Suy thoái những năm 1930 đã vạch ra điểm yếu của lý thuyết cổ điển khi thất nghiệp kéo dài mà không có lời giải, và Keynes đáp lại bằng khuôn khổ mới nhìn nền kinh tế như một tổng thể.

Môn học này theo đuổi ba đích lớn: tăng trưởng đi đều trong dài hạn, ít người mất việc và giá cả giữ yên, ba đích hợp thành “tam giác ma thuật” trong chính sách kinh tế. Để chạm tới các đích đó, người điều hành chỉ cầm trong tay hai công cụ. Một là chính sách tài khóa, tức việc chính phủ quản chi tiêu và thuế. Hai là chính sách tiền tệ, tức việc ngân hàng trung ương kiểm soát cung tiền và lãi suất.

Hai công cụ vận hành ngược chiều nhau tùy tình huống. Nền kinh tế chững lại thì nhà nước hạ thuế, chi nhiều hơn để đẩy nhu cầu lên. Ngược lại, khi tăng trưởng chạy quá nóng, thuế tăng và chi giảm sẽ kéo giá bớt nóng. Theo đó, chính sách tài khóa thường có tác động dài hạn hơn chính sách tiền tệ, nhưng cả hai đều phục vụ việc ổn định nền kinh tế.

Sách vĩ mô đáng học còn vì nó dạy cách dùng mô hình. Mô hình là công cụ phân tích mô tả hoạt động kinh tế của một quốc gia hoặc khu vực, dưới dạng logic, toán học hoặc tính toán.^{33 Mô hình kinh tế vĩ mô (Wikipedia)} Nó giúp minh họa và kiểm tra lý thuyết, tạo kịch bản “nếu như” và dự báo kinh tế.³ Cả chính phủ lẫn tập đoàn lớn đều dựa vào các mô hình ấy để xây dựng, đánh giá chính sách và chiến lược quản trị.

Lịch sử của công cụ này có những cái tên đáng nhớ. Nhà kinh tế học người Hà Lan Jan Tinbergen phát triển mô hình quốc gia toàn diện đầu tiên cho Hà Lan năm 1936.^{33 Mô hình kinh tế vĩ mô (Wikipedia)} Sau đó, Lawrence Klein khởi xướng mô hình vĩ mô toàn cầu đầu tiên qua dự án LINK và giành giải Nobel năm 1980.³

Ở Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan ban hành chỉ thị định hướng chính sách tiền tệ, như chỉ thị đầu tiên được phát hành năm 2020. Hầu hết các ngân hàng trung ương theo đuổi mục tiêu lạm phát khoảng 2% mỗi năm. Lạm phát thấp 2-3% mỗi năm được xem là dấu hiệu tốt, thể hiện nền kinh tế đang tăng trưởng. Con số ấy lý giải vì sao báo chí hay nói “kiềm chế lạm phát” thay vì “đưa lạm phát về 0”.

Một điều dễ nhầm cần nhớ: toàn dụng lao động vẫn để tỷ lệ thất nghiệp dừng ở mức “tự nhiên”, gồm thất nghiệp tạm thời và thất nghiệp cơ cấu. Người ta vẫn đổi việc, doanh nghiệp vẫn chuyển hướng, nên luôn có một tỷ lệ thất nghiệp nền. Kiến thức như vậy giúp người đọc soi lại tin tức chính xác hơn.

Thành tựu qua các con số

Đọc sách vĩ mô xong, người học sẽ nhận ra tin tức kinh tế thường xoay quanh ba chỉ số “sức khỏe”: GDP, chỉ số giá tiêu dùng và tỷ lệ thất nghiệp. GDP cộng lại giá trị thị trường của toàn bộ hàng hóa, dịch vụ cuối cùng một quốc gia sản xuất trong một khoảng thời gian nhất định, thường một quý hoặc một năm.

GDP có thể đo bằng ba phương pháp. Phương pháp chi tiêu tính theo công thức GDP = C + I + G + NX. Phương pháp chi phí và thu nhập cộng lương, lãi, tiền thuê, lợi nhuận, khấu hao và thuế gián thu. Phương pháp sản xuất tính tổng giá trị gia tăng của các ngành.

Về tăng trưởng, theo quan điểm của Samuelson, tăng trưởng kinh tế thể hiện ở sự gia tăng của sản lượng tiềm năng. Tuy nhiên, thực tế người ta đánh giá theo mức sản lượng thực như GDP thực hoặc GDP bình quân đầu người. GDP bình quân đầu người cũng là thước đo phổ biến để so sánh mức độ phát triển giữa các quốc gia. Báo chí hễ so Việt Nam với các nước trong khu vực là dẫn số liệu GDP bình quân, chứ ít khi dẫn tổng GDP.

Thực tiễn Việt Nam có những kết quả đáng ghi nhận. Lạm phát năm 2012 được kiềm chế ở mức 6,81%, kết quả đáng ghi nhận sau giai đoạn giá cả biến động mạnh. Khảo sát 12 ngân hàng thương mại cổ phần tại TP HCM cho tỷ lệ nợ xấu chỉ 2,45%, dưới mục tiêu 3% của năm 2015. Cùng giai đoạn ấy, lãi suất giảm bình quân 1,5%; mức 7% cho 5 nhóm ưu tiên được xem là chấp nhận được.

Ba con số cùng một hướng: bài toán kiềm chế giá và làm sạch bảng cân đối ngân hàng hoàn toàn giải được.

Chính phủ cũng nhanh chóng ban hành Nghị quyết 01 với giải pháp toàn diện và Nghị quyết 19 lần thứ hai về cải thiện môi trường kinh doanh. Về nợ công, TS. Trần Du Lịch cho rằng vấn đề này không thể giải quyết một sớm một chiều, nhưng đã có lộ trình đưa tỷ lệ về mức cho phép đến 2020. Kinh nghiệm ứng phó ấy, đặt cạnh các văn bản điều hành nêu trên, là điểm tựa đáng nhớ trước khi bàn tới những việc còn vướng.

Thách thức và mục tiêu kép

Không phải mục tiêu nào cũng dễ đạt. Mục tiêu kép năm 2013 “tăng trưởng cao hơn và lạm phát thấp hơn 2012” đã gây băn khoăn cho chuyên gia tại hội thảo giá cả ngày 27/12 tại Hà Nội. Muốn tăng trưởng nhanh thường phải nới chi tiêu, nới tín dụng, mà hai việc này lại đẩy giá lên; muốn giữ giá thấp thì phải siết lại, tự nhiên giảm tốc. Bài toán đánh đổi kinh điển ấy, cuốn sách vĩ mô nào cũng dạy.

Ông Thỏa khuyên cả chính sách tiền tệ và tài khóa năm 2013 vẫn cần điều hành thận trọng và linh hoạt. Ông Phú nêu bốn yếu tố cần cải thiện để giải bài toán lạm phát: năng suất lao động, dự trữ quốc gia, chống buôn lậu, gây dựng niềm tin của doanh nghiệp và người dân. Danh sách ấy lý giải vì sao lạm phát gắn với cả tiền tệ, năng suất lẫn niềm tin.

Lịch sử thế giới cũng từng chứng kiến cạm bẫy tương tự. Năm 1968, Milton Friedman và Edmund Phelps lập luận rằng quan hệ đánh đổi giữa lạm phát và thất nghiệp theo đường cong Phillips chỉ là ảo tưởng.^{33 Mô hình kinh tế vĩ mô (Wikipedia)} Suy thoái những năm 1970 đã khẳng định dự đoán của họ.³ Bài học cho người đọc: một chỉ số đẹp chưa nói lên toàn cảnh, phải nhìn cả ba đỉnh của “tam giác ma thuật” cùng lúc.

Với nền kinh tế mở, chương về tổng thể nền kinh tế không thể bỏ qua. Đồng nhất thức (T - G) ≡ (I - S) + (X - IM) nói lên rằng trạng thái của từng khu vực, từ chính phủ, tư nhân đến ngoại thương, ảnh hưởng đến các khu vực còn lại. Trong nền kinh tế giản đơn, đồng nhất thức tiết kiệm - đầu tư I ≡ S nói rằng thông qua ngân hàng, tiền tiết kiệm có thể chuyển thành đầu tư. Doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam vì thế vừa bán hàng, vừa góp phần định hình tỷ giá và cung tiền trong nước.

Đọc thêm: 10 cuốn sách văn học kinh điển tuổi teen nên đọc một lần

So sánh ba cuốn sách

Phần mà người tìm sách mong đợi nhất: ba lựa chọn phổ biến trên thị trường khác nhau rõ rệt về cấu trúc, độ khó và đối tượng phù hợp. Muốn có cách học kinh tế vĩ mô hiệu quả, việc đầu tiên là chọn đúng cuốn cho đúng mục tiêu, thay vì mua theo tên quen thuộc rồi bỏ xó vì quá khó hoặc quá dễ.

Cuốn “Kinh tế học vĩ mô” của N. Gregory Mankiw, giáo sư kinh tế Đại học Harvard, được NXB Hồng Đức phát hành bản tiếng Việt năm 2020, do Khoa Kinh tế Trường ĐH Kinh tế TP HCM dịch.^{22 Kinh tế học vĩ mô (lic.haui.edu.vn)} Bộ sách gồm 16 phần: dữ liệu vĩ mô, nền kinh tế thực trong dài hạn, tiền và giá cả trong dài hạn, kinh tế của nền kinh tế mở, biến động ngắn hạn.² Mankiw là tác giả giáo trình trình độ trung cấp bán chạy nhất do Nhà xuất bản Worth ấn hành, sách của ông được nhiều trường đại học trên thế giới sử dụng.² Bản tiếng Việt tái bản 2023 và 2024 đang được bán trên FAHASA; bản textbook gốc do Cengage Learning (Singapore) ấn hành.

Trong khi đó, “Kinh tế vĩ mô I” của PGS.TS. Nguyễn Văn Dần và TS. Đỗ Thị Thục do NXB Tài chính xuất bản năm 2018, dày 291 trang, ISBN 9786047917716, thuộc Bộ Tài chính - Học viện Tài chính. Học phần Kinh tế vĩ mô 1 tại Học viện Tài chính dùng đúng giáo trình này.^{44 Giáo trình Kinh tế vĩ mô I (dlib.hvtc.edu.vn)} Nội dung cuốn sách đi từ những vấn đề cơ bản của kinh tế học, qua lý thuyết cầu - cung, độ co giãn, hành vi người tiêu dùng và doanh nghiệp, cấu trúc thị trường, đến vai trò của Chính phủ trong kinh tế thị trường.⁴ Thư viện số của Học viện lưu trữ bản điện tử và yêu cầu dùng ứng dụng DRM AOF để đọc.

Còn Book365 là trang tổng hợp nhiều đầu sách để tham khảo, hợp với người chưa biết bắt đầu từ cuốn nào và muốn nhìn qua danh mục trước. Ba lựa chọn đặt cạnh nhau sẽ rõ như bảng dưới.

Cách học kinh tế vĩ mô và ôn thi

Cách học kinh tế vĩ mô không thể chỉ là đọc, vì phần lớn nội dung thi nằm ở bài tập tính. Học xong, người học cần nắm các mô hình cơ bản như mô hình tổng cầu - tổng cung và mô hình cân bằng thị trường hàng hóa với thị trường tiền tệ. Hai mô hình này gắn liền với vai trò của hai chủ thể điều hành: ngân hàng trung ương cầm chính sách tiền tệ, chính phủ cầm chính sách tài khóa.^{11 Tải miễn phí giáo trình Kinh tế Vi Mô & Vĩ Mô (weset.edu.vn)} Ngoài ra, hai môn vi mô và vĩ mô còn là nền tảng cho các chuyên ngành như tài chính, ngân hàng, quản trị kinh doanh, thương mại quốc tế.¹

Với người thi, đề thi kinh tế vi mô của Đại học Kinh tế gồm 50 câu trắc nghiệm dạng bài tập tính toán. Các câu tập trung vào độ co giãn của cầu theo giá, tối đa hóa doanh thu và lợi nhuận của doanh nghiệp độc quyền, hàm sản xuất Cobb-Douglas, chi phí cận biên và điểm hòa vốn. Muốn làm được dạng này, cách duy nhất là luyện giải bài tập nhiều, không phải đọc lại lý thuyết.

Môn vĩ mô cũng có tài liệu luyện riêng. Có bộ đề thi trắc nghiệm 41 trang đăng tải miễn phí. Một câu hỏi ví dụ trong bộ đề: tính tỷ lệ tăng trưởng sản lượng thực tế khi GDP bình quân thực tế năm 2000 là 18.073 USD và năm 2001 là 18.635 USD, đáp án 3,1%. Trường Đại học Ngân hàng từng công khai hướng dẫn lối giải đề thi môn Kinh tế vĩ mô mã ECO01A kỳ thi ngày 03/06/2023 tại Bắc Ninh. Đây cũng là thói quen chung: các trường thường công bố đáp án sau kỳ thi.

Người đi làm không thi cử thì nên đọc từng phần gắn với tin tức: chương lạm phát khi báo nhắc CPI, chương việc làm khi có tin tuyển dụng.

Đề cương môn Kinh tế vĩ mô của Trường Đại học Luật Hà Nội, biên soạn năm 2017, quy định môn học gồm 3 tín chỉ, bắt buộc, có môn tiên quyết là Kinh tế học vi mô. Nội dung trải trên 7 vấn đề. Ba vấn đề đầu là khái quát về kinh tế học vĩ mô, tổng sản phẩm và thu nhập quốc dân, rồi tổng cầu, sản lượng cân bằng và chính sách tài khóa. Bốn vấn đề còn lại gồm tiền tệ, ngân hàng và chính sách tiền tệ; tổng cầu, tổng cung và chu kỳ kinh doanh; thất nghiệp và lạm phát; kinh tế vĩ mô của nền kinh tế mở.

Cấu trúc ấy cũng là lộ trình tự học hợp lý cho người ngoài trường. Đi từ vi mô sang vĩ mô, từ khái niệm sang mô hình, cách học kinh tế vĩ mô như vậy sẽ không bỏ sót nền móng nào. Đề cương còn ghi môn học trang bị khả năng vận dụng mô hình AD-AS để khái quát thực trạng nền kinh tế Việt Nam và nghiên cứu các môn chuyên ngành như luật thương mại, luật tài chính, luật ngân hàng.

Hỏi nhanh cho người chọn sách

Người đi làm nên bắt đầu từ đâu? Nếu chỉ muốn đọc hiểu tin tức, mở cuốn Mankiw và đối chiếu từng chương với bản tin buổi tối là đủ; nếu cần nền tảng khái niệm nhanh, cuốn của Học viện Tài chính mỏng hơn và viết theo chương trình học phần.

Sách vĩ mô có dùng được để ôn vi mô không? Hai môn chia sẻ khái niệm cung cầu, độ co giãn và hành vi doanh nghiệp, nhưng đề thi vi mô xoay quanh tính toán doanh thu, chi phí, nên cần bộ bài tập riêng cho phần này.

Còn giá bán thì sao? Trên Shopee, gian hàng Books City Store bán bản textbook “Kinh tế học Vĩ mô” của Mankiw với giá 654.150 đồng, giảm từ giá gốc 735.000 đồng, tức 11%. Giá chỉ là chi tiết cuối; điều đáng nhớ hơn là cuốn sách 16 phần ấy đã dạy nhiều thế hệ người học cách đặt câu hỏi đúng về nền kinh tế, trước khi họ kịp nghĩ mình nên tin con số nào trên báo.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Tải miễn phí giáo trình Kinh tế Vi Mô & Vĩ Mô (weset.edu.vn) ↩^a ↩^b
• Kinh tế học vĩ mô (lic.haui.edu.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d
• Mô hình kinh tế vĩ mô (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f
• Giáo trình Kinh tế vĩ mô I (dlib.hvtc.edu.vn) ↩^a ↩^b
• Khả quan kinh tế vĩ mô (dttc.sggp.org.vn)
• Lo ngại “mục tiêu kép” của kinh tế vĩ mô (vneconomy.vn)
• Kinh tế vĩ mô (nhipsonghomnay.vn)
• Kinh tế Việt Nam (Wikipedia)

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.