Tiền & nghề
Chu kỳ kinh tế thế giới đang ở đâu sau hai thập kỷ lạm phát thấp
Từ 2002 đến 2008, giá dầu tăng từ 22 USD lên 100 USD một thùng nhưng lạm phát các nước phát triển vẫn chỉ trên dưới 2%. Chu kỳ giá ổn định ấy đã khép lại, và câu hỏi bây giờ là kinh tế toàn cầu đang đứng ở pha nào của chu kỳ kinh tế thế giới mới.
Một thùng dầu từ 22 USD năm 2002 lần lượt vượt mốc 50 rồi 100 USD vào 2008, song lạm phát ở các nước giàu suốt thời gian ấy chỉ trên dưới 2%. Hai thập kỷ giá ổn định hiếm có đó đã khép lại.
Với người đi làm, người gửi tiết kiệm và hộ kinh doanh, câu hỏi rất cụ thể: kinh tế toàn cầu đang đứng ở đâu trong chu kỳ kinh tế thế giới mới? Vị trí ấy tác động thế nào tới túi tiền, đơn hàng, cơ hội việc làm ở Việt Nam?
Bốn pha của chu kỳ kinh tế
Nền kinh tế không đi thẳng mãi mà lên xuống theo vòng lặp bốn pha: mở rộng, đỉnh, suy thoái và đáy, đo bằng biến động của GDP thực tế.1 Keynes phát triển khái niệm này trong tác phẩm Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ công bố năm 1936.1 Đó vẫn là khung nhìn phổ biến nhất để đọc nhịp điệu của kinh tế toàn cầu.
Pha mở rộng, hay còn gọi là phục hồi, đánh dấu sự trở lại của sản xuất: lợi nhuận doanh nghiệp cải thiện, thất nghiệp giảm dần, GDP bắt đầu tăng và có lúc vượt cả mức đỉnh của chu kỳ trước. Ai từng bán hàng online cũng nhận ra ngay: đơn hàng dồn về, xưởng chạy ba ca, doanh số nhích lên đều.
Đến pha đỉnh, GDP đạt mức cao nhưng đà tăng chậm lại, lạm phát bắt đầu tăng nhanh. Chính lúc này nền kinh tế chuẩn bị bước vào suy thoái.3 Dấu hiệu thường thấy là giá cả leo thang, ngân hàng siết cho vay, còn doanh nghiệp chậm đặt hàng dù doanh số vẫn đẹp trên giấy.
Suy thoái là pha khó khăn nhất: GDP tăng âm, thất nghiệp tăng, tiêu dùng co lại và nợ xấu tăng lên.1 Ở giai đoạn đáy, chính phủ thường can thiệp bằng cách bơm tiền vào nền kinh tế, giảm lãi suất và trợ giá để làm giảm đà suy thoái. Sau cú hích ấy, vòng quay lại bắt đầu từ pha mở rộng.
Một hộ kinh doanh nhỏ sẽ đi hết vòng này ngay trong cửa hàng của mình.
Đơn hàng dồn dập, chủ thuê thêm người, nhập thêm hàng. Rồi khách sụt giảm, hàng tồn kho chất cao, và chủ mới nhận ra pha mở rộng đã qua đỉnh từ lâu. Theo dõi GDP, lãi suất, thất nghiệp và lạm phát giúp nhận diện đúng vị trí hiện tại trong chu kỳ, thay vì chỉ dựa vào cảm giác ở quầy hàng.
Chu kỳ lạm phát thấp đã khép lại
Hai thập kỷ trước, thế giới hưởng lợi từ một công thức ổn định giá: chính sách tiền tệ chặt chẽ, tin học hóa và chuyển dịch sản xuất sang các nước có nhân công thấp. Nhờ vậy, dù giá nguyên liệu đầu vào tăng liên tục sáu năm trước 2007 do nhu cầu cao từ các nền kinh tế mới nổi, lạm phát ở các nước giàu vẫn nằm yên quanh mức 2%. Khi dầu đắt gấp gần năm lần mà giá tiêu dùng không nhúc nhích, người ta dễ quên rằng giá cả cũng có mùa.
Mùa ấy kết thúc.
Ngân hàng trung ương các nước lớn phải tăng lãi suất để ngăn lạm phát, đồng thời hỗ trợ thị trường tín dụng sau khủng hoảng địa ốc Mỹ. Ngân hàng Thế giới đánh giá kinh tế toàn cầu đang giảm tốc mạnh nhất kể từ năm 1970, và niềm tin người tiêu dùng giảm mạnh hơn cả ở các giai đoạn tiền suy thoái trước đây.4
Trong kịch bản năm 2023, WB chỉ ra ba nền kinh tế lớn nhất thế giới là Mỹ, Trung Quốc và khu vực đồng euro đã cùng giảm tốc mạnh.4 Chỉ cần một tác động vừa đủ là kinh tế toàn cầu rơi vào suy thoái trong năm đó.4 Dự báo tăng trưởng GDP toàn cầu giảm xuống 0,5%, mức được coi là suy thoái kỹ thuật.4
Năm ấy mang đầy đủ đặc điểm của một cuộc khủng hoảng: ngân hàng trung ương tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát khiến hoạt động kinh tế chậm lại, kèm sự sụp đổ liên tiếp của các ngân hàng lớn ở Mỹ từ tháng 3 và làn sóng doanh nghiệp cắt giảm nhân sự.
Nhưng chu kỳ kinh tế Mỹ lần này khác các chu kỳ trước ở một điểm: yếu tố cung, gồm đứt gãy lao động và gián đoạn sản xuất sau đại dịch, tác động mạnh không kém cầu. Fed ghi nhận thiếu hụt khoảng 3,5 triệu lao động so với thời trước đại dịch trong quý 4/2022.
Chu kỳ kinh tế thế giới bước vào pha muộn
Vậy kinh tế thế giới đã qua đỉnh chưa?
Khảo sát các nhà quản lý quỹ của ngân hàng Merrill Lynch (Mỹ) vào tháng 3/2022 cho thấy phần lớn đồng tình rằng đỉnh tăng trưởng toàn cầu đã qua, và chu kỳ kinh tế thế giới đang bước vào pha muộn.6 Ít có nhận định nào rõ ràng hơn về vị trí của nền kinh tế toàn cầu trong chu kỳ hiện tại.
Pha muộn thay đổi cách tiền chảy trên thế giới. Dòng tiền toàn cầu dịch chuyển từ cổ phiếu tăng trưởng sang cổ phiếu giá trị hưởng lợi từ lãi suất cao như ngân hàng và năng lượng.6
Số liệu tháng 2/2022 cho thấy tốc độ dịch chuyển đó rõ đến mức nào. Vốn ròng vào cổ phiếu thế giới chỉ còn 49,9 tỷ USD, giảm 52,8% so với tháng 1, trong khi trái phiếu thế giới bị bán ròng 36,2 tỷ USD dưới áp lực thắt chặt tiền tệ của Fed.
Tỷ trọng tiền mặt trong danh mục quỹ đạt mức cao nhất kể từ tháng 5/2020 theo khảo sát của ngân hàng Merrill Lynch (Mỹ).6 Thị trường mới nổi vẫn giữ được sức hút riêng với 12,9 tỷ USD mua ròng trong tháng 2/2022, chủ yếu từ Trung Quốc với 4,1 tỷ USD. Xung đột Nga-Ukraine khiến dòng vốn chuyển hướng sang các nước xuất khẩu nguyên vật liệu thô như Indonesia và Malaysia.6
Đọc thêm: Kinh tế Việt Nam chưa năm nào tăng 10% và con số ấy chạm đến lương
Việt Nam trong chu kỳ kinh tế thế giới
Nếu thế giới ở pha muộn, Việt Nam thì sao? Bà Nguyễn Thị Bích Thảo, Giám đốc đầu tư cổ phiếu của Manulife Investment Management tại Việt Nam, đánh giá rằng kinh tế nước nhà mới bước vào đầu pha phục hồi, sau khi tạo đáy trong giai đoạn 2020-2023.2
Dữ liệu vĩ mô củng cố nhận định ấy. GDP quý 3/2024 tăng 7,4% so với cùng kỳ, cao nhất kể từ quý 3/2022. UOB nâng dự báo tăng trưởng cả năm lên 6,4% và giữ dự báo cho năm sau ở mức 6,6%.5 Lợi nhuận doanh nghiệp niêm yết tạo đáy trong quý III/2022, thu hẹp đà giảm trong năm 2023, rồi tăng trưởng trở lại từ cuối năm 2023.2 Sang năm sau, lợi nhuận tăng hai con số và cao dần qua các quý.2
Sản xuất cũng khởi sắc: chế biến, chế tạo tăng 13,1% trong tháng 9, còn chỉ số PMI sản xuất duy trì trên 50 điểm từ đầu năm, trừ tháng 9 do bão Yagi.
Xuất khẩu mở ra khi nhu cầu từ các nền kinh tế lớn hồi phục và hàng tồn kho giảm đáng kể: xuất khẩu 10 tháng đầu năm đạt gần 336 tỷ USD, tăng 15% so với cùng kỳ.2 Vốn FDI đăng ký đạt 27,26 tỷ USD trong 10 tháng, tăng 2%, còn vốn thực hiện ước đạt 19,58 tỷ USD, tăng 8,8%.2
Một chi tiết quan trọng nằm ở lãi suất. Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nguyễn Thị Hồng cho biết lạm phát thế giới đang giảm dần về mức mục tiêu, các ngân hàng trung ương bắt đầu nới lỏng chính sách tiền tệ, đặc biệt Fed đã giảm lãi suất 0,5%.5 Khi áp lực tỷ giá hạ nhiệt và lạm phát trong nước được kiểm soát dưới mục tiêu 4-4,5% của Quốc hội, Ngân hàng Nhà nước có đủ cơ sở nới lỏng chính sách tiền tệ chủ động hơn.7 Giảm mặt bằng lãi suất cho vay sẽ kích thích tổng cầu.7
Siêu chu kỳ mới phía trước
Ông Peter Oppenheimer, giám đốc nghiên cứu vĩ mô châu Âu của Goldman Sachs, nhận định ngày 8/1/2024 trên CNBC rằng nền kinh tế thế giới sắp bước vào một siêu chu kỳ mới. Trí tuệ nhân tạo và quá trình phi carbon hóa là hai nhân tố thúc đẩy chính. Nếu nhận định này thành hiện thực, làn sóng đầu tư vào công nghệ và năng lượng sạch sẽ định hình nhịp tăng trưởng của cả thập kỷ.
Nhưng nhận định ấy đi kèm một điều kiện không dễ chịu: nền kinh tế có thể không chứng kiến xu hướng lãi suất giảm mạnh trong thập kỷ tới, kèm làn sóng toàn cầu hóa thu hẹp và căng thẳng địa chính trị leo thang.
Thế giới có thể vẫn tăng trưởng, nhưng trong môi trường tiền tệ chặt hơn thời lạm phát thấp hai mươi năm trước. Ai muốn theo dõi thêm các chủ đề tài chính cá nhân cùng mảng này có thể tìm đến chuyên mục Tiền & nghề.
Đọc thêm: Tòa án Anh phong tỏa tài sản toàn cầu của Vietjet, nợ 250 triệu USD
Câu hỏi nên tự đặt
Không ai định vị được chính xác từng pha của chu kỳ kinh tế thế giới trong thời gian thực, nhưng người đi làm vẫn có thể chuẩn bị bằng vài câu hỏi cụ thể trước khi quyết định chi tiêu hay gửi tiết kiệm.
Thứ nhất, quỹ khẩn cấp đã đủ chưa? Để chuẩn bị cho suy thoái, nhà tư vấn tài chính Catherine Valega gợi ý người lao động nên tiết kiệm quỹ khẩn cấp đủ cho 12-24 tháng chi phí sinh hoạt, cao hơn mức 3-6 tháng thường khuyên trong thời kỳ ổn định.3 Một người đi làm thử tự hỏi: nếu mất việc trong suy thoái kinh tế, tiền mặt hiện có nuôi được cuộc sống bao lâu?
Thứ hai, nợ lãi cao đã xử lý chưa? Bà Ann Kaplan, iFinance, khuyên giảm thiểu nợ lãi cao bằng cách đàm phán lãi suất thẻ tín dụng, chuyển nợ sang thẻ lãi suất thấp hơn, hoặc hợp nhất các khoản nợ để giảm thanh toán hàng tháng. Trong suy thoái, khi lãi suất tăng, ngân hàng xem xét kỹ điểm tín dụng nên việc vay khó hơn.3 Thanh toán đúng hạn và duy trì điểm tín dụng tốt cần làm trước khi suy thoái xảy ra.3
Thứ ba, nên theo dõi chỉ số nào? GDP, lãi suất, thất nghiệp và lạm phát giúp nhận diện vị trí trong chu kỳ. Trong suy thoái, dòng tiền đầu tư thường chuyển sang vàng hoặc trái phiếu; giai đoạn phục hồi là thời điểm nắm giữ cổ phiếu tăng trưởng; còn giai đoạn đỉnh dễ xuất hiện bong bóng tài sản.
Nhận diện được pha nào đang diễn ra, người đọc sẽ biết mình nên siết chi, giữ tiền mặt hay chuẩn bị kế hoạch dài hạn, thay vì chạy theo tin tức từng ngày.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Chu kỳ kinh tế (ub.edu.vn) ↩a ↩b ↩c
- Định hướng đầu tư trong chu kỳ kinh tế mới (tinnhanhchungkhoan.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Triệu phú tự thân Mỹ chia sẻ những quy tắc tiền bạc để có thể đối mặt với suy thoái kinh tế (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Nguy cơ suy thoái kinh tế toàn cầu (sggp.org.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- UOB nâng dự báo tăng trưởng kinh tế Việt Nam (tuoitre.vn) ↩a ↩b
- Kinh tế thế giới chuyển sang "chu kỳ muộn", vốn ngoại sẽ sớm quay lại Việt Nam (tapchikinhtetaichinh.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Việt Nam hưởng lợi gì khi Fed hạ lãi suất? (vietstock.vn) ↩a ↩b
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.