Tiền & nghề
Chu kỳ kinh tế 10 năm và nhịp hưng phấn đám đông của giới đầu tư
Chu kỳ kinh tế 10 năm là cách gọi hiện tượng nền kinh tế cứ khoảng một thập kỷ lại đi qua một vòng suy thoái, khủng hoảng, phục hồi rồi hưng thịnh. Giới đầu tư nhắc đến nó vì biết nền kinh tế đang ở pha nào sẽ quyết định họ giữ tiền mặt, cổ phiếu hay bất động sản.
Người ta hay nói vui rằng khủng hoảng kinh tế là một chiếc đồng hồ định sẵn: cứ mười năm lên gió một lần, chỉ cần xem lịch là biết năm nào nên né. Thực tế phức tạp hơn nhiều. Chu kỳ kinh tế 10 năm là cách gọi cho hiện tượng nền kinh tế lặp lại các pha lên xuống trong khoảng một thập kỷ, không có lời hẹn trước nào cả.
Nhà kinh tế học John Maynard Keynes là người phát triển khái niệm này, trong cuốn Lý thuyết tổng quát về việc làm, lãi suất và tiền tệ xuất bản năm 1936.1 Tại Việt Nam, theo một số phân tích, khủng hoảng kinh tế hay được nhắc đến theo nhịp 10 năm một lần, với suy thoái thường rơi vào những năm cuối của mỗi thập niên.2
Con số mười năm ở đây chỉ mang tính tương đối. Chính sự mơ hồ ấy khiến câu hỏi quy luật hay ngẫu nhiên đến nay vẫn chưa ngừng tranh cãi.
Bốn pha của một vòng quay
Chu kỳ kinh tế là sự biến động lặp đi lặp lại của nền kinh tế, đo bằng GDP thực tế, qua bốn giai đoạn nối tiếp nhau.1 Suy thoái đến trước: sản xuất giảm, doanh nghiệp cắt giảm nhân sự, thất nghiệp tăng.2 Ở Mỹ và Nhật Bản, một nền kinh tế chính thức rơi vào suy thoái khi tăng trưởng GDP âm trong hai quý liên tiếp. Đó là tiêu chí khá rõ để tự đối chiếu, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận.
Sau suy thoái là pha đáy, khi kinh tế suy giảm nghiêm trọng và chính phủ phải can thiệp: bơm tiền, giảm lãi suất, trợ giá để ngăn cú ngã trở nên sâu hơn. Từ đáy, nền kinh tế bước vào pha phục hồi.3 Sản xuất khởi động lại, lợi nhuận doanh nghiệp tăng, người lao động dần có việc, niềm tin quay về từng chút một.
Pha cuối cùng là hưng thịnh: GDP đạt mức cao, dòng tiền đổ dồn vào tài sản, nhưng tăng trưởng chậm dần và lạm phát bắt đầu tăng nhanh, gieo mầm cho một vòng suy thoái mới. Ở pha đỉnh, áp lực lạm phát khiến ngân hàng trung ương nâng lãi suất.2 Vay vốn đắt đi, nền kinh tế chùng xuống.
Vòng quay ấy không phải lý thuyết suông. Với Việt Nam, tăng trưởng đạt 6,2% năm 2011, lên đỉnh 6,7% trong giai đoạn 2015-2017, rồi chậm lại còn 5,95% năm 2019, trước khi đại dịch COVID-19 tác động mạnh vào năm 2020.1 Chu kỳ gần nhất có đáy rơi vào khoảng 2019-2021 với mức suy giảm mạnh.2 Đến năm 2022, nền kinh tế bước vào giai đoạn phục hồi, GDP tăng trở lại và lạm phát được kiểm soát tốt.2 Một vòng đi đủ cả bốn pha, đúng trình tự sách vở mô tả.
Còn về độ dài, cái tên chu kỳ Juglar hay được nhắc đến. Đây là chu kỳ đầu tư cố định kéo dài khoảng 7 đến 11 năm, do nhà kinh tế học người Pháp Clément Juglar nhận dạng từ năm 1862, và các nghiên cứu sau này vẫn xác nhận dấu vết của nó trong biến động GDP thế giới.7 Khoảng 7-11 năm này ôm trọn con số 10, nên người ta quen gọi gọn là chu kỳ kinh tế 10 năm. Dù vậy, chính Juglar cũng thận trọng, không khẳng định các vòng quay đều đặn cứng nhắc như kim đồng hồ.
Vì sao chu kỳ kinh tế 10 năm lặp lại
Câu hỏi khó nhất không phải đếm xem chu kỳ có mấy pha. Khó là giải thích vì sao nó cứ lặp lại. Một lời giải đến từ cấu trúc đầu tư: doanh nghiệp sau khủng hoảng dè chừng, vài năm sau mới mạnh dạn vay vốn, mua máy móc, xây nhà xưởng. Những khoản đầu tư cố định ấy cần thời gian dài mới đơm trái, nên nhịp thịnh suy của cả nền kinh tế cũng dài theo.
TS Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, đưa ra lời giải khác, nằm ở đầu người: chu kỳ của sự hưng phấn và tâm lý đám đông. Theo ông, sau khủng hoảng, trong khoảng 5 năm đầu các nhà đầu tư còn e sợ, đến năm thứ 6 thì bắt đầu bớt sợ.4 Sau đó ký ức về tổn thất mờ dần và hưng phấn trở lại.4 Ông dẫn chứng bằng thị trường chứng khoán và bất động sản tăng mạnh trong 2-3 năm trước 2018, rồi bước vào thời kỳ điều chỉnh.
Thử hình dung một người từng thiệt hại nặng trong khủng hoảng năm 2008. Gần một thập kỷ sau, anh thấy hàng xóm mua đất rồi bán lại lời gấp đôi, tin tức khắp nơi đều kể chuyện người này người kia làm ăn phát đạt. Ký ức về lần cháy túi xưa đã mờ nhạt, anh vay tiền theo phong trào, và đó thường là lúc bong bóng phình to nhất.
Không ai hẹn trước, nhưng hàng triệu người cùng hành động như thế trong cùng một giai đoạn, và nhịp mười năm tự hình thành.
Các trường phái kinh tế học còn đưa thêm vài lời giải. Theo quan điểm của Sismondi, chu kỳ kinh tế là kết quả tự nhiên của sự mất cân đối cung - cầu: khi sản xuất dư thừa nhưng tiêu dùng thấp, doanh nghiệp cắt giảm sản xuất và nhân sự, thu nhập giảm kéo theo chi tiêu giảm, suy thoái đến và vòng mới bắt đầu. Trường phái tiền tệ lại cho rằng nguồn gốc chính nằm ở sự thay đổi của cung tiền, và đề xuất nguyên tắc Friedman là tăng cung tiền theo đúng tốc độ tăng trưởng.
Ngắn hơn nữa còn có chu kỳ Kitchin, dài khoảng 40 tháng, tức ba năm bốn tháng, do Joseph Kitchin phát hiện trong thập niên 1920, thường được giải thích bằng độ trễ của thông tin trong các quyết định của doanh nghiệp.6
Những mốc khủng hoảng thế giới
Nhịp mười năm nghe có vẻ thuyết phục vì lịch sử hiện đại có nhiều mốc trông như thế. Khủng hoảng tín dụng Mỹ năm 1987 bắt nguồn từ cú sụp đổ của thị trường chứng khoán. Mười năm sau, khủng hoảng tiền tệ châu Á 1997 bùng phát, khởi điểm là cú sụp đổ của đồng Baht Thái Lan. Rồi khủng hoảng bất động sản Mỹ giai đoạn 2007-2008 lan rộng thành khủng hoảng kinh tế toàn cầu.
Ba mốc, ba lần mười năm, đủ để người ta tin vào một vòng lặp.
Tại Việt Nam, nhiều bài phân tích đếm được bốn cú sốc lớn trong bốn thập kỷ: các năm 1979, 1989, 1999 và 2009, nên năm 2019 được cho là đúng nhịp đã kéo dài suốt năm thập kỷ. Hai cuộc khủng hoảng tác động trực tiếp nhất là khủng hoảng tài chính khu vực năm 1997 và khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008.4 Cả hai đều xuất phát từ thị trường tài chính, khi nền kinh tế trong nước còn non và thiếu sức chống chịu cú đánh từ bên ngoài.
Nhưng lịch sử cũng có những trang không theo kịch bản này. Đại suy thoái kéo dài từ 1929 đến 1939 khiến sản lượng công nghiệp Mỹ giảm 45%, khoảng 5.000 ngân hàng phá sản và 50 triệu người thất nghiệp. Khủng hoảng giá dầu OPEC năm 1973 gây lạm phát cực cao cùng thời kỳ trì trệ lạm phát tại Mỹ. Bong bóng công nghệ internet vỡ vào cuối tháng 10 năm 2002, đẩy Mỹ vào suy thoái. Không cuộc nào cách mốc trước đúng mười năm, và đây là lý do chính khiến con số 10 không thể coi là quy luật sắt.
Đọc thêm: Kinh tế Việt Nam chưa năm nào tăng 10% và con số ấy chạm đến lương
Quy luật hay trùng hợp ngẫu nhiên
Trong giới kinh tế Việt Nam, chính các chuyên gia đứng ra phân xử, và ý kiến chia làm hai phía. TS Nguyễn Đức Thành cho rằng không có cơ sở khoa học để giải thích khủng hoảng theo chu kỳ; việc suy thoái rơi vào những năm cuối thập niên trong 40 năm qua là tương đối ngẫu nhiên. Chuyên gia kinh tế Cấn Văn Lực cũng đánh giá nền kinh tế năm 2019 không có dấu hiệu khủng hoảng theo chu kỳ 10 năm như một số ý kiến từng đặt ra.5
Ở phía ngược lại, Phó Thủ tướng Vương Đình Huệ trong phát biểu ngày 10 tháng 6 năm 2018 từng bày tỏ lo ngại về chu kỳ khủng hoảng 10 năm, với lý do nền kinh tế Việt Nam có độ mở rất lớn: tổng kim ngạch xuất nhập khẩu bằng 193% GDP năm 2017, nên bất ổn thế giới dễ lan vào trong nước. Cũng trong năm đó, Bộ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư Nguyễn Chí Dũng nhìn nhận khả năng khủng hoảng là thấp.4 Ông nêu lý do: tài chính, tiền tệ trong tầm kiểm soát, thanh khoản ngân hàng tốt, lãi suất ổn định, chứng khoán đã điều chỉnh và bất động sản hạ nhiệt.4
TS Nguyễn Đức Kiên, khi đó là Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, đặt ra giới hạn khác: sẽ chủ quan nếu đưa ra nhận định về thời điểm khủng hoảng thế giới, vì nhiều yếu tố địa chính trị không thể dự báo trước.4 Tổng hợp lại, các bên gần nhau ở một điểm: nhịp mười năm là quan sát có thật trên lịch sử, nhưng chưa ai chứng minh được nó là quy luật chắc chắn.
Đầu tư theo chu kỳ
Dù là quy luật hay trùng hợp, việc biết nền kinh tế đang ở đâu trên vòng quay vẫn có giá trị thực dụng. Thị trường chứng khoán thường được xem là phong vũ biểu của nền kinh tế và đi trước từ 6 đến 9 tháng, nên người nắm được pha của chu kỳ sẽ nhận diện sớm hơn cả cơ hội lẫn rủi ro.
Một khung đọc phổ biến là cặp chỉ số tăng trưởng và lạm phát. Khi tăng trưởng mạnh mà lạm phát yếu, cổ phiếu được xem là hướng đi hợp lý, vì lãi suất thấp làm dòng tiền chảy vào thị trường. Khi cả hai đều yếu, trái phiếu thường được ưu tiên. Khi cả hai đều mạnh, người ta nhìn sang hàng hóa như nguyên vật liệu thô, nhiên liệu, vàng, hoặc cổ phiếu nhóm thép, dầu, khoáng sản. Trường hợp khó xử nhất là lạm phát mạnh trong khi tăng trưởng yếu, khi hầu như không có loại tài sản nào thoải mái.9
Ở pha đáy, chính phủ thường bơm tiền và hạ lãi suất để kéo kinh tế dậy; Ngân hàng Nhà nước Việt Nam từng giảm lãi suất tái cấp vốn từ 6,5% xuống 4,5% trong năm 2020.1 Kịch bản giả định: một người đi làm thấy lạm phát được kiểm soát, lãi suất gửi tiết kiệm hạ xuống mức thấp và doanh nghiệp bắt đầu báo lợi nhuận tăng, những dấu hiệu của pha phục hồi, thì khi ấy mới là lúc cân nhắc lại tỷ lệ tiền đang nằm trong sổ tiết kiệm. Đó là cách đọc chu kỳ, không phải lời khuyên mua bán.
Đọc thêm: Ngành đầu tư tài chính học gì, ra trường làm nghề nào lương bao nhiêu
Câu hỏi nên tự đặt
Trước mỗi quyết định lớn, ba câu hỏi đáng đặt ra cho chính mình. Một, nền kinh tế đang ở pha nào? Hãy đối chiếu với các chỉ số có thể đọc được như sản xuất, tín dụng, lạm phát và lợi nhuận doanh nghiệp; bà Nguyễn Thị Bích Thảo, Giám đốc đầu tư cổ phiếu của Manulife Investment Management tại Việt Nam, từng dùng chính các chỉ số này để xác định nền kinh tế vừa tạo đáy giai đoạn 2020-2023 và bước vào pha phục hồi.3 Hai, mình có đang chạy theo đám đông không, mua vì thấy người khác lời hay vì đã tự tính toán?
Câu thứ ba là câu khó nhất: nếu ký ức về lần thiệt hại gần nhất đã mờ nhạt, có phải mình đang ở năm thứ tám của một vòng hưng phấn? TS Nguyễn Đức Kiên từng nhắc rằng nhiều yếu tố địa chính trị không ai dự báo trước được.4
Chu kỳ kinh tế 10 năm giúp người ta nhìn lại lịch sử và tự hỏi mình đang đứng ở đâu trên vòng quay. Nó không phải tờ lịch để khoanh đỏ ngày gãy đổ.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Chu kỳ kinh tế (ub.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- CHU KỲ KINH TẾ: LÀM THẾ NÀO ĐỂ ĐẦU TƯ HIỆU QUẢ VÀ AN TOÀN? (hbr.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Định hướng đầu tư trong chu kỳ kinh tế mới (tinnhanhchungkhoan.vn) ↩a ↩b
- Chu kỳ khủng hoảng kinh tế 10 năm: Nguy cơ từ nội tại nền kinh tế (cafebiz.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Kinh tế Việt Nam: “Không có dấu hiệu khủng hoảng chu kỳ 10 năm” (vneconomy.vn) ↩
- Chu kỳ Kitchin (Wikipedia) ↩
- Chu kỳ Juglar (Wikipedia) ↩
- Chu kỳ khủng hoảng bất động sản 10 năm: Lịch sử liệu có lặp lại? (cafef.vn)
- Chiến lược đầu tư theo chu kỳ kinh tế (htv.vn) ↩
Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn chuyên môn.