Phong tục
Mâm cúng ông Công ông Táo truyền thống và đơn giản chuẩn
Bộ ba cá chép đỏ ở chợ cá Yên Sở (Hà Nội) bán lẻ 30.000–50.000 đồng, dự kiến sáng 23 tháng Chạp lên 160.000 đồng/kg. Mâm cúng ông Công ông Táo truyền thống và đơn giản chuẩn xoay quanh bộ mũ áo hia giấy với cá chép; cỗ mặn hay chay, nhiều hay ít là tùy nếp mỗi nhà.
Xem đếm ngược còn 69 ngày đến Tết ông Công ông Táo 23 tháng Chạp
Có năm giá cá chép leo dốc đến mức nhiều nhà bỏ cá thật. Tại Hạ Long năm 2021, cá nhỏ 70.000 đồng/con, cá to 120.000 đồng/con, nơi rẻ nhất cũng 40.000 đồng/con, người dân đành chuyển sang cá chép giấy. Năm nay ở chợ cá Yên Sở (Hà Nội), bộ ba cá chép đỏ bán lẻ 30.000–50.000 đồng, dự kiến sáng 23 tháng Chạp lên 160.000 đồng/kg.
Vậy nên mâm cúng ông Công ông Táo truyền thống và đơn giản chuẩn không đo bằng giá con cá. Cốt lõi của lễ tiễn Táo quân về trời nằm ở bộ mũ áo hia giấy, ba con cá chép và tấm lòng gia chủ. Còn mâm cao cỗ đầy đến đâu thì mỗi vùng, mỗi nhà một khác, không có khuôn chung cho cả nước.
Dưới đây là bộ lễ cốt lõi, cách bày, cách khấn, cách chọn giờ và mấy phương án sắm lễ khác nhau, để người lần đầu tự lo một cái Tết ông Táo không phải đoán theo lời truyền miệng.
Tục thờ Táo Quân trong bếp
Ngày 23 tháng Chạp âm lịch hằng năm, các gia đình làm lễ tiễn ba vị thần cai quản việc bếp núc về chầu trời.12 Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Táo Quân có nguồn gốc từ ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ, được Việt hóa thành huyền tích “2 ông 1 bà” gồm vị thần Đất, vị thần Nhà và vị thần Bếp núc. Các vị cưỡi cá chép lên thiên đình, báo cáo với Ngọc Hoàng những việc tốt xấu của gia đình trong năm.1
Đây là phong tục trong nếp sống, không phải chuyện mê tín. Nhà nghiên cứu văn hóa Trần Lâm Biền gọi tín ngưỡng thờ Táo Quân là phong tục đẹp, không phải hủ tục mê tín dị đoan.2 Ba vị thần trông coi bếp núc, chuyện dọn dẹp, giữ lửa, giữ ý tứ trong nhà. Lễ tiễn các vị vì thế cũng là dịp cả nhà nhìn lại một năm ăn ở với nhau.
Phân biệt cho rõ ba thứ hay bị trộn. Việc lau dọn bếp, bày mâm, thả cá là phong tục, cả cộng đồng cùng làm. Chuyện kiêng món này món kia, kiêng giờ này giờ khác là quan niệm, nhà nào giữ nếp nhà ấy. Còn chuyện làm sai sẽ gặp vận rủi cả năm thì không có tục nào như vậy, cũng không nên nghe.
Lễ này mở đầu cho chuỗi việc chuẩn bị Tết, nối tiếp là cúng Tất Niên ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp. Nhà nào muốn nhìn cả chuỗi lễ từ ông Táo đến rằm tháng Giêng, để xếp lịch mua sắm một lần, thì mở Lịch cúng Tết từ ông Táo đến rằm tháng Giêng.
Lễ vật của mâm cúng ông Công ông Táo truyền thống và đơn giản chuẩn
Bộ lễ không thể thiếu là mũ, áo, hia giấy và cá chép.1 Bộ đầy đủ theo cách sắm quen thuộc gồm ba chiếc mũ, trong đó hai mũ ông có cánh chuồn và một mũ bà không cánh chuồn, cùng ba đôi giày, ba bộ áo và ba con cá chép giấy.1
- Ba con cá chép, tốt nhất đủ ba màu vàng, đỏ, trắng; không có cá thật thì thay bằng cá chép giấy
- Đĩa ngũ quả bày số lẻ, mỗi loại 1, 3, 5 hay 7 quả, không bày số chẵn
- Trầu cau cũng bày số lẻ
- Hương, trà hoặc nước sạch, rượu, đĩa gạo, đĩa muối
- Hoa cúc vàng, hoa đào, hoa đồng tiền, lay ơn, hoa mai hoặc hoa sen
Bước 1: Dọn bàn thờ, bày lễ
Bàn thờ ông Táo theo truyền thống đặt trong bếp.2 Mâm cúng có thể đặt ở bàn thờ gia tiên hoặc bàn thờ Táo Quân riêng, tùy bố trí của nhà. Nhiều nhà hiện nay không có ban thờ riêng, nhất là nhà chung cư, nên đặt mâm cúng dưới gian bếp và thêm một mâm thắp hương ở ban thờ thần linh, gia tiên.
Trước khi bày lễ, gia chủ lau dọn ban thờ sạch sẽ, thay nước cẩn thận. Mâm bày gọn gàng, đủ chứ không cần cao.
- Lau dọn ban thờ, rửa ấm chén, thay nước và lau khô chỗ đặt mâm
- Bày mũ, áo, hia giấy và cá chép ra một mâm nhỏ riêng, lễ mặn thì xếp lên mâm lớn
- Đặt mâm ở ban thờ Táo Quân trong bếp; nhà không có ban thờ riêng thì đặt dưới gian bếp và thêm một mâm ở ban thờ thần linh, gia tiên
- Đặt cạnh bếp một cốc gạo cắm ba nén nhang thơm
- Thắp hương, theo quan niệm dân gian thì để lửa bếp cháy rực trong lúc cúng
Bước 2: Khấn và hóa lễ
Bài khấn theo “Văn khấn cổ truyền Việt Nam” (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin) mở đầu bằng ba lần “Nam mô A Di Đà Phật”, kính lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, kính lạy Ngài Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân. Sau đó tín chủ xưng tên, địa chỉ, thắp nén tâm hương, kính mời Tôn thần hiển linh trước án hưởng lễ, xin gia ân xá tội cho lỗi lầm trong năm và ban phước lộc. Bài khấn in trên Báo Hà Tĩnh có câu: “Hôm nay, ngày 23 tháng Chạp tín chủ chúng con thành tâm sắp sửa hương hoa phẩm luật, xiêm hài áo mũ, kính dâng tôn thần”.8 Nhà chưa thuộc bài thì đọc chậm, rõ, theo đúng bố cục ấy, không cần học thuộc lòng từng chữ.
Sau lễ, gia chủ hóa mũ, áo, hia và vàng thoi bằng giấy cùng bài vị cũ, rồi lập bài vị mới cho Táo Công.2 Nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Sinh cho rằng khi cúng ông Công ông Táo, gia chủ không nên đốt tiền âm phủ, vì các vị là thần tiên, không phải vong hồn người âm.6 Theo ông, bỏ tiền mua vàng mã về đốt vừa tốn kém, không có lợi ích, vừa ảnh hưởng môi trường.6
Cá chép thì thả ra sông, hồ, ao gần nhà.2 Thượng tọa Thích Đức Thiện, người giữ chức Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội đồng trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, dặn nghiêng miệng túi nilon hoặc đồ đựng cá xuống nước cho cá tự bơi ra, hoặc đặt cá vào lòng bàn tay thả nhẹ nhàng.6 Người tuyệt đối không đứng trên thành cầu ném cá xuống, không thả ở nơi nước ô nhiễm.6
Nhiều người băn khoăn giữa cá chép giấy và cá chép sống. Chuyên gia phong thủy Linh Quang cho rằng không thể nói đốt cá chép giấy hay thả cá chép sống cái nào tốt hơn; vấn đề là cái tâm tín ngưỡng của mỗi người.12 Theo ông, cá chép sống cúng không nhất thiết phải to, chỉ cần cá khỏe mạnh, không trầy xước, mất vảy.12 Nhà chật, không tiện ra sông hồ thì dùng cá giấy, không phải áy náy.
Lời khấn nên giữ ý: không cầu xin sung túc phú quý, chỉ xin Táo bẩm báo điều tốt, giảm bớt điều không hay. Vàng mã đốt trong nhà kín hay hành lang chung cư thì nên ra chỗ thoáng, đốt ít, chờ tắt hẳn rồi mới đổ tro.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Chọn giờ cúng
Dân gian quen cúng xong trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp, vì cho rằng sau giờ đó ông Táo đã lên chầu trời.3 Có nơi tính khoảng 11h–12h trưa là lúc các vị đã bay về chầu trời nên việc cúng phải tiến hành trước. Lễ cũng thường được làm vào tối ngày 22 tháng Chạp hoặc sáng sớm ngày 23.2
GS-TS Nguyễn Chí Bền, Ủy viên Hội đồng di sản văn hóa Quốc gia, cho rằng quan niệm nhất thiết phải cúng trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp là chưa phù hợp với tín ngưỡng.5 Theo ông, thời điểm cúng tốt nhất là chiều tối ngày 23, lúc giao thời giữa ngày và đêm, khi gia chủ hóa vàng mã, cá chép giấy cùng mũ áo để ông Công ông Táo bay về trời.5 Ông cũng cho rằng tùy điều kiện, mỗi gia đình chọn thời điểm khác nhau, miễn có tấm lòng thành.5
Có nguồn dẫn quan niệm dân gian rằng lễ có thể làm trước ngày 23, không cần đúng ngày, miễn gia chủ thành tâm.6 Nhà nào muốn xem giờ theo lịch thì tra Lịch vạn niên hoặc Xem ngày tốt cho đúng ngày 23 tháng Chạp, đừng nghe theo khung giờ truyền nhau trên mạng vì mỗi năm mỗi khác.
Ba miền, ba mâm cỗ
Mâm cỗ miền Bắc cầu kỳ nhất trong ba miền: gà luộc buộc chéo cánh, giò lợn, thịt lợn luộc, rau xào thập cẩm, bánh chưng hoặc xôi vò, chè, canh măng hầm chân giò. Mâm còn có lọ hoa cúc, bình trà sen, chai rượu nếp, cau trầu, trái cây, đĩa muối, đĩa gạo. Cá chép ở miền Bắc thường cúng sống, thả trong chậu nước, ngụ ý “cá chép hóa rồng”.1
Mâm cỗ miền Trung là sự pha trộn giữa Bắc và Nam: ngoài cơm, canh, gà luộc, thịt luộc, nem rán còn thường có cá ngừ hoặc cá thu, đặc trưng vùng biển. Lễ vật riêng của miền Trung là một con ngựa giấy với yên, cương đầy đủ.2
Mâm cỗ miền Nam thường thấy gà luộc hoặc gà quay, thịt heo luộc, giò heo, rau xào, củ kiệu, xôi gấc, củ cải muối, trái cây, canh mọc, trầu cau, trà, rượu. Đặc trưng của vùng này là thêm đậu phộng và kẹo vừng đen. Nơi đây phổ biến cá chép giấy, chỉ cúng mũ, áo và đôi hia bằng giấy; món cá chép nướng có thể thay bằng cá lóc nướng.
Dâu rể mới về nhà chồng nhà vợ khác vùng thì nên hỏi trước một câu: nhà mình sắm lễ theo nếp nào, có kiêng món gì. Hỏi trước một hôm đỡ phải sửa mâm khi khách đã ngồi vào chiếu, và cũng đừng lấy nếp nhà mình ra bảo nhà người khác làm sai.

Mâm chay và mâm gọn
Gia đình theo đạo Phật hoặc ưa thanh tịnh cúng mâm chay: canh thập cẩm rau củ, nem rau củ, đậu phụ sốt nấm, giò chay, chả chay, cháo nấm, xôi, chè, nộm, rau củ xào thập cẩm. Cách sắm khác gọn hơn gồm thịt gà chay xào hoặc chiên, canh thập cẩm chay, mướp xào giá đỗ chay, giò chay, nem chay rán, chè chay. Lễ chay tiễn Táo Quân có thể chỉ gồm trầu cau, hoa, quả, giấy vàng, giấy bạc.2
Nhà phố, chung cư hay người xa quê rút về mâm gọn: hương, hoa, nước sạch hoặc trà, trái cây, một lễ tượng trưng cho cá chép và ít bánh ngọt mang ý nghĩa tài lộc. Chị Cao Phương Thảo (36 tuổi, Hà Nội) cúng sớm với gà luộc, canh củ quả, tôm xào, bánh chưng. Chị Nguyễn Ngọc Dũng Linh (TP.HCM) biến tấu mâm cúng với cá basa kho thơm và chả cá basa hấp hình cá chép.
Làm chả cá theo kiểu ấy cần giữ lạnh: để chả cá dai ngon, giữ thịt cá ở nhiệt độ 0–5 độ C, nếu cá hết lạnh có thể đưa vào ngăn đá trước khi xay. Cách này hợp với nhà không mua được cá chép tươi mà vẫn muốn có món mang hình con cá trên mâm.
Sắp mâm theo số người ăn, gộp nguyên liệu đi chợ và chia nhau việc bếp cho gọn thì dùng Bếp Tết. Nhà đông người hay ít người, mâm to hay nhỏ, việc chia ấy quyết định buổi chợ sáng 23 có vội hay không.
Nhớ nhanh
- Cốt lõi là bộ mũ áo hia giấy với ba con cá chép; cỗ mặn, cỗ chay hay mâm gọn đều được, miễn thành tâm.
- Lau dọn ban thờ trước, bày lễ sau, hóa mũ áo và thả cá cuối cùng; không đốt tiền âm phủ, không ném cá từ trên cao.
- Giờ cúng linh động: dân gian quen xong trước 12 giờ trưa ngày 23, giới nghiên cứu nghiêng về chiều tối ngày 23.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nhúng đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên đán vào trang của bạn. Miễn phí, chỉ cần sao chép một đoạn mã, dùng được trên mọi trang web.
Nguồn tham khảo
- Cúng ông Công ông Táo cần chuẩn bị những gì (znews.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Cách làm cỗ cúng ông Công ông Táo (baodautu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Giữ nét đẹp văn hóa Tết Táo quân (baohatinh.vn) ↩
- Cách chuẩn bị mâm cỗ cúng ông Công ông Táo đầy đủ và đơn giản nhất (kinhtedothi.vn)
- Quan niệm cúng ông Công, ông Táo trước 12h trưa 23 tháng Chạp là chưa phù hợp (laodong.vn) ↩a ↩b ↩c
- Những sai lầm cần tránh khi cúng ông Công ông Táo năm 2022 (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Văn khấn cúng ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp chuẩn nhất (doisongphapluat.nguoiduatin.vn)
- Văn khấn cúng ông Công, ông Táo ngày 23 tháng Chạp năm 2025 ngắn gọn và chuẩn xác nhất (baohatinh.vn) ↩
- Những món ăn kiêng kỵ trên mâm cúng ông Công ông Táo (ngoisao.vnexpress.net)
- Giá cá chép cúng ông Công ông Táo giảm sâu, chợ cá đìu hiu (znews.vn)
- Hạ Long: Cá chép tăng giá, dân dùng cá giấy tiễn ông Táo về trời (tienphong.vn)
- Cúng ông Công, ông Táo: Thay thả cá chép sống bằng đốt cá chép giấy có tốt? (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c