Công nghệ
Lừa đảo là gì: Điều 174 và dấu hiệu nhận biết chiếm đoạt tài sản
Hơn 30 nghìn phản ánh về các cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo đã được chuyển sang cơ quan Công an, trong khi nhiều người vẫn không biết hành vi nào mới bị pháp luật gọi là lừa đảo. Điều 174 Bộ luật Hình sự trả lời câu hỏi đó, kèm khung phạt lên tới tù chung thân.
Cuộc gọi tự xưng là cán bộ điều tra, tin nhắn báo trúng thưởng xe máy, đơn hàng mình chưa từng đặt: trong thời gian qua, hơn 30 nghìn phản ánh về các cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo đã được chuyển sang cơ quan Công an. Trong số đó, không ít người đến lúc mất tiền mới hỏi câu đầu tiên: lừa đảo là gì theo quy định pháp luật.
Trả lời ngắn gọn: lừa đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi dùng chiêu gian dối khiến người khác tin vào điều không thật, từ đó giao tài sản cho mình, được quy định tại Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Một tin nhắn báo trúng thưởng xe máy nhưng đòi nộp lệ phí trước khi nhận hàng chính là khuôn mẫu của hành vi này: điều không thật là giải thưởng, tài sản bị chiếm đoạt là khoản lệ phí.
Lừa đảo theo Điều 174
Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) mô tả tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản của người khác. Câu chữ của điều luật tách thành hai mảnh: chiêu gian dối ở phía trước, tài sản bị chiếm đoạt ở phía sau. Thiếu một trong hai mảnh, câu chuyện có thể đáng ghét nhưng chưa hẳn là tội danh này.
Thủ đoạn gian dối rất đa dạng trong thực tế. Luật sư Nguyễn Văn Tùy, Công ty Luật TNHH Khoa Tín thuộc Đoàn luật sư TP Hà Nội, lý giải rằng cá nhân hay tổ chức mạo danh cơ quan, tổ chức khác rồi đưa ra thông tin sai sự thật nhằm thu hút, dụ dỗ khách chuyển tiền là hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản.3 Nghĩa là một fanpage mạo danh công ty du lịch thật, đăng tour giá rẻ không có thật rồi thu tiền đặt tour, đã đủ cả hai mảnh kể trên.
Ngược lại, có những hành vi nói dối nhưng không nhằm lấy tài sản, hoặc lấy thông tin chứ không lấy tiền, thì pháp luật xử theo tội danh khác chứ không áp Điều 174. Ranh giới này quan trọng vì nó quyết định hồ sơ tố giác của người dân sẽ được định hướng thế nào khi trình lên cơ quan điều tra.
Mức phạt của tội danh này tăng theo giá trị tài sản bị chiếm đoạt, chia thành bốn bậc rõ ràng. Bậc nhẹ nhất, khi chiếm đoạt từ 2 triệu đến dưới 50 triệu đồng, là cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Từ 50 triệu đến dưới 200 triệu đồng, hoặc phạm tội có tổ chức, chuyên nghiệp, mức phạt là tù từ 2 năm đến 7 năm. Từ 200 triệu đến dưới 500 triệu đồng, hoặc lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để lừa, mức phạt là tù từ 7 năm đến 15 năm. Riêng từ 500 triệu đồng trở lên, mức cao nhất là tù từ 12 năm đến 20 năm hoặc tù chung thân.
Bốn bậc này cho thấy pháp luật không xem nhẹ bất kỳ khoản tiền nào từ 2 triệu đồng trở lên, đồng thời đánh nặng hơn các tình tiết tăng nặng như lừa có tổ chức hay lợi dụng thiên tai, dịch bệnh. Trong các vụ lừa đảo trực tuyến, giá trị tài sản thường vượt xa bậc nhẹ. Riêng một tỉnh trong năm 2024 ghi nhận 57 tin báo lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tăng 24 tin so với năm trước, với tổng thiệt hại theo lời khai của các bị hại trên 8,6 tỷ đồng.1 Chia đều cho 57 vụ, mỗi vụ mất khoảng 150 triệu đồng, thuộc khung phạt từ 2 đến 7 năm tù; nhiều vụ đơn lẻ với số tiền lớn hơn thì chạm tới các khung cao hơn.
Vì sao thu hồi tiền lại khó đến vậy? Sau khi nhận tiền, đối tượng liên tiếp chuyển qua nhiều tài khoản, thậm chí chuyển ra nước ngoài, còn máy chủ phục vụ phạm tội đa phần đặt ở nước ngoài.1 Khoản 8,6 tỷ đồng ấy vì thế khó đòi lại; bài học thực tế là phòng từ trước còn hơn chạy đòi sau.
Dấu hiệu của một chiêu lừa
Nhận biết sớm hành vi lừa đảo chủ yếu dựa vào vài dấu hiệu lặp lại gần như luôn xuất hiện, dù lớp vỏ thay đổi liên tục. Dưới đây là những dấu hiệu đã được các cơ quan chức năng và doanh nghiệp cảnh báo.
Yêu cầu chuyển tiền cho tài khoản cá nhân là dấu hiệu đầu tiên cần nhớ, nhất là khi giao dịch với một doanh nghiệp.3 Khi đặt tour trên mạng, quy tắc của các công ty du lịch là chỉ chuyển tiền vào tài khoản ngân hàng của công ty, không chuyển vào tài khoản cá nhân.3 Ông Phạm Văn Bảy, Phó giám đốc Vietravel chi nhánh Hà Nội, khuyến nghị khách cảnh giác với tour giá rẻ thấp hơn mặt bằng chung quá nhiều hoặc khuyến mại không tưởng, vì công ty du lịch thường không thể bán tour quá thấp do sẽ lỗ.3 Còn theo bà Trần Thị Bảo Thu của Vietlux Tour, du khách nên kiểm tra fanpage tích xanh và hotline đồng nhất giữa công ty với văn phòng đại diện; trang lừa đảo thường có tên gần giống trang thật nhưng thiếu hoặc thừa ký tự, tên miền dùng đuôi lạ như .cc, .xyz, .tk. Nếu người bán không có địa chỉ văn phòng rõ ràng, không cung cấp được hóa đơn hay hợp đồng dấu đỏ, khách nên ngừng giao dịch ngay.3
Một thủ đoạn tinh vi hơn là giả lập số điện thoại.1 Đối tượng dùng số VOIP giả lập hiển thị đúng số của công an, Tòa án, kèm âm thanh bộ đàm trong nền để tạo cảm giác đang làm việc tại cơ quan điều tra. Chiêu này từng khiến một phụ nữ 51 tuổi ở quận Hải Châu, Đà Nẵng, cuối tháng 8/2018, bị lừa thế chấp sổ tiết kiệm vay hơn 3 tỷ đồng chuyển cho điều tra viên dỏm. Cùng địa phương này, chiều 15/10/2018, một người khác bị rút 140 triệu đồng chỉ sau khi gửi mã OTP cho đối tượng qua Facebook.
Các chiêu lừa đảo kiểu mới còn lặp theo khuôn mẫu đã biết. Ngân hàng số Cake by VPBank cảnh báo đối tượng giả mạo Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia, gọi điện thông báo khách có khoản vay quá hạn, làm giả báo cáo kèm văn bản có con dấu, chữ ký giả mạo để dụ chuyển thẳng vào tài khoản riêng của đối tượng.2 Ở mảng mua bán online, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số cảnh báo người tiêu dùng nhận bưu kiện gửi đến nhà dù không đặt hàng, hoặc sản phẩm không đúng mô tả trong vận đơn: ngoài ghi phụ kiện thời trang nhưng bên trong chỉ là kẹp giấy, tuýp kem đánh răng.4 Kẻ gian còn mạo danh shipper, thu thập thông tin khách qua livestream và bình luận công khai, giả mạo giao hàng yêu cầu chuyển khoản, rồi gửi link lạ giới thiệu là trung tâm vận chuyển để chiếm quyền điều khiển điện thoại và tài khoản ngân hàng.
Tinh vi hơn nữa là chiêu mở tài khoản hộ: đối tượng hướng dẫn nạn nhân mở tài khoản mới, đăng ký Internet Banking bằng số điện thoại của chính kẻ lừa đảo, rồi chiếm đoạt toàn bộ tài khoản đó. Nạn nhân tưởng mình đang được hỗ trợ bảo vệ tiền, thực chất đang mở cửa cho người khác điều khiển tài khoản của mình.
Nhóm chiêu thứ ba đánh vào tâm lý được lợi. Kẻ lừa đảo thường nhắm vào lòng tham hoặc lòng tốt: dụ góp tiền đầu tư tài chính, hụi trên mạng, kêu gọi quyên góp từ thiện, hứa trước kết quả xổ số, giao việc nhẹ để trả hoa hồng, đòi cọc khi mua hàng online, hoặc giả danh công an, cán bộ nhà nước yêu cầu cập nhật tài khoản định danh điện tử.1 Ở mảng việc làm, khuôn mẫu cũng tương tự: yêu cầu nộp phí trước khi được nhận việc, hay làm nhiệm vụ đơn giản rồi hứa hoa hồng, chính là biến thể của chiêu báo trúng thưởng nêu ở đầu bài. Ai đang tìm việc làm tại nhà không lừa đảo nên nhớ nguyên tắc chung: công việc thật không đòi người lao động chuyển tiền trước.
Hiểu lầm và ranh giới
Một số hiểu lầm khiến người dân tự rút ngắn khoảng cách với kẻ lừa đảo, đáng đính chính trước khi bàn tới việc cần làm.
Hiểu lầm đầu tiên: công an có thể làm việc qua điện thoại. Đại tá Huỳnh Việt Hòa khẳng định lực lượng Công an không làm việc qua điện thoại hay mạng xã hội; khi có người tự nhận là cán bộ cơ quan chức năng liên hệ công việc, người dân phải đến chính quyền cơ sở hoặc công an cơ sở để xác thực thông tin.1 Cuộc gọi giả lập đúng số công an kèm tiếng bộ đàm, vì thế, chỉ cần một nguyên tắc này là vô hiệu hóa được.
Rồi đến niềm tin vào dấu tích xanh. Bộ Công an cảnh báo các giải chạy từ thiện giả mạo khi đối tượng tạo tài khoản mạng xã hội, đặt logo mạo danh hoặc sao chép nội dung, hình ảnh của tổ chức uy tín, kể cả tài khoản tích xanh, rồi kêu gọi chuyển tiền đăng ký qua đường dẫn giả.5 Dấu tích xanh chỉ xác nhận một tài khoản, không xác nhận từng nội dung và từng đường dẫn trong đó.5
Ứng dụng nhận diện cuộc gọi cũng không phải phán quan. Các ứng dụng như Truecaller giúp kiểm tra số lạ và có thể cảnh báo số bị đánh dấu spam hoặc lừa đảo, song kết quả nhận diện không phải lúc nào cũng chính xác, chỉ nên xem là kênh tham khảo. Việc tra cứu ngược số điện thoại hay tìm trực tiếp số trên công cụ tìm kiếm giúp ích, nhưng quyết định cuối cùng vẫn dựa vào nguyên tắc: không gọi lại số quốc tế lạ vì có thể phát sinh cước quốc tế hoặc bị dẫn dụ tiếp các thao tác lừa đảo. Bên cạnh đó, ứng dụng nTrust đã được ra mắt như một công cụ hỗ trợ phát hiện lừa đảo sớm.
Cuối cùng, không phải tin nhắn rác nào cũng là lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo nghĩa hình sự. Một tin nhắn quảng cáo phiền phức khác với một chiêu trò dùng điều không thật để lấy tiền của bạn; phân biệt được ranh giới này, người tố giác sẽ trình bày hồ sơ đúng trọng tâm hơn.
Việc làm ngay khi nghi ngờ
Khi nghi ngờ hoặc đã chuyển tiền, thứ tự việc làm quyết định cơ hội giữ lại tài sản. Trước hết là nguyên tắc ba không của Đại tá Huỳnh Việt Hòa: không nghe, không tin, không nhận bất cứ thông tin gì người lạ đưa đến.1 Nếu đã cung cấp thông tin cho kẻ lừa đảo, nạn nhân cần bình tĩnh, liên hệ ngân hàng để tạm khóa tài khoản hoặc thẻ ngay lập tức.
Bước tiếp theo là thu thập toàn bộ chứng cứ liên quan: tin nhắn, hình ảnh, ghi âm cuộc gọi, sao kê ngân hàng hoặc bất kỳ tài liệu nào chứng minh hành vi lừa đảo. Hồ sơ tố giác gồm đơn tố giác tội phạm, bản sao công chứng CMND, CCCD hay hộ chiếu, bản sao công chứng sổ hộ khẩu cùng các chứng cứ này. Nạn nhân có thể nộp đơn trực tiếp, gửi qua bưu điện hoặc tố giác trên ứng dụng định danh điện tử quốc gia VNeID; cơ quan tiếp nhận sẽ vào sổ thụ lý và cấp giấy biên nhận. Về nơi trình báo, khoản 2 Điều 145 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021) cùng Điều 5 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC cho phép nạn nhân tố giác tại công an cấp xã, huyện, tỉnh nơi xảy ra vụ việc hoặc nơi cư trú, hoặc tại Viện kiểm sát, Tòa án các cấp. Trong thời hạn 20 ngày kể từ ngày nhận đơn, cơ quan điều tra phải xác minh, thu thập chứng cứ và ra quyết định khởi tố vụ án hình sự nếu có đủ căn cứ.
Riêng với các cuộc gọi rác và cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo, người dân có thể phản ánh qua tổng đài 156: soạn tin V [số điện thoại] [nội dung] gửi 156 cho cuộc gọi rác, và LD [số điện thoại] [nội dung] gửi 156 cho cuộc gọi lừa đảo. Công an Đà Nẵng còn đề nghị người dân không chuyển tiền, không cung cấp thông tin cá nhân và báo ngay số 0694.260.260 khi gặp lừa đảo.
Phòng ngừa lâu dài nằm ở thói quen hàng ngày. Đại tá Huỳnh Việt Hòa khuyến nghị không công khai thông tin giấy tờ tùy thân, quan hệ gia đình trên mạng xã hội; không mở, cho thuê, bán tài khoản ngân hàng; không nhấp vào link do người lạ gửi.1 Ngân hàng cũng khuyến cáo không nhận đơn hàng mình không đặt mua, không chuyển khoản thanh toán nếu không có mã vận đơn và thông tin hàng hóa, không nhấp vào link do người lạ gửi.2 Một chi tiết đáng nhớ từ chính các cơ quan chức năng: tội phạm công nghệ cao hiện dùng trí tuệ nhân tạo để làm giả video, giọng nói của người khác.1 Ngay cả giọng người thân quen qua điện thoại cũng cần xác minh bằng cách gọi lại số chính chủ trước khi làm theo bất kỳ yêu cầu nào.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Phòng ngừa lừa đảo trên không gian mạng (baotintuc.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h
- Ngân hàng cảnh báo thủ đoạn lừa đảo mới (tuoitre.vn) ↩a ↩b
- Dấu hiệu lừa đảo khách Việt cần biết khi đặt tour trên mạng (vnexpress.net) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Cục TMĐT và Kinh tế số cảnh báo dấu hiệu lừa đảo khi nhận đơn đặt hàng qua mạng (infonet.vietnamnet.vn) ↩
- Cảnh giác với các giải chạy từ thiện có dấu hiệu lừa đảo trên mạng xã hội (nhandan.vn) ↩a ↩b