Công nghệ
Cách phát hiện adware trên Windows và xóa sạch quảng cáo trên laptop
Cách phát hiện adware trên Windows nằm ở vài dấu hiệu rõ: quảng cáo pop-up hiện cả khi máy chưa vào mạng, trang chủ tự đổi lại, máy chạy chậm bất thường. Adware là phần mềm quảng cáo tự cài ngầm, lén ghi lại những trang người dùng hay vào và nhắm cả thông tin cá nhân.
Thử hình dung một buổi chiều làm việc bình thường: bạn đang đọc báo trên Chrome thì một cửa sổ quảng cáo bật lên giữa màn hình. Cái lạ là lúc đó máy đã ngắt Wi-Fi từ trưa, vậy mà quảng cáo vẫn hiện. Sang hôm sau, trang chủ trình duyệt đổi thành một địa chỉ không quen, gõ lại mấy lần vẫn bị trả về chỗ cũ.
Cảnh này thường do adware, tức phần mềm quảng cáo tự cài ngầm vào máy. Xét về phân loại, adware được xếp vào nhóm mã độc hoạt động độc lập, chức năng là tự động hiện các bảng quảng cáo. Loại phần mềm này tạo quảng cáo dưới dạng cửa sổ pop-up, trông như một phần của trang web đang xem.1
Đáng lo hơn mức khó chịu.
Adware ghi lại các trang người dùng truy cập để quảng cáo theo sở thích, kiếm doanh thu từ số lần hiển thị và nhấp chuột.1 Nó được xem là nguyên nhân chính gây chậm hiệu suất máy tính Windows, lén lút chạy trên nền hệ thống. Quan trọng hơn, loại phần mềm này nhắm tới cả thông tin cá nhân và mở đường cho các mã độc nguy hiểm hơn.
Lai lịch của adware giải thích được vì sao nhiều người cứ để quảng cáo trên máy hàng tháng trời. Từ khoảng năm 1995, phần mềm hỗ trợ quảng cáo bị xem là một phần của danh mục phần mềm gián điệp.1 Sau đó, các chuyên gia bảo mật phân biệt adware với spyware và xếp adware thành loại PUP, tức chương trình có khả năng không mong muốn, ít nguy hại hơn.1 Cái nhãn ít nguy hại ấy khiến việc dọn máy bị trì hoãn.
Adware thường được phân phát dưới dạng phần mềm miễn phí hoặc bản dùng thử: nó hiển thị quảng cáo, và chỉ khi người dùng trả tiền thì quảng cáo mới biến mất, tùy chính sách từng hãng.1 Đó là lý do những phần mềm miễn phí tải về từ nguồn lạ luôn đi kèm rủi ro cài ngầm. Adware cũng thường vào máy khi người dùng, đặc biệt là trẻ em, chơi game hay lướt web và vô tình tải về adware, toolbar hoặc tự đặt website lạ làm trang chủ.
Adware hiện đại còn dùng kỹ thuật tinh vi hơn: ẩn trong các Trojan, kết hợp với phần mềm lừa đảo hoặc gắn rootkit, khiến việc loại bỏ khó khăn hơn nhiều so với trước.1 Trong nửa cuối năm 2018, adware từng nằm trong nhóm phần mềm độc hại được phát hiện nhiều nhất, chỉ sau Trojan ngân hàng.1 Khi nghi ngờ máy nhiễm, việc đầu tiên là quét bằng công cụ chuyên dụng, không phải tắt từng cửa sổ quảng cáo.
Cách phát hiện adware trên Windows
Cách phát hiện adware trên Windows bắt đầu từ chính những gì hiện ra trên màn hình mỗi ngày. Loại phần mềm này thường xâm nhập mà người dùng không hề đồng ý, rồi lén thay đổi cài đặt trình duyệt như trang chủ và công cụ tìm kiếm mặc định.1
Dễ nhận nhất là quảng cáo xuất hiện khi trình duyệt chưa chạy, thậm chí khi máy chưa kết nối Internet, hoặc quảng cáo có đề cả tên bạn.3 Ở chiều ngược lại, gõ một địa chỉ quen thuộc nhưng chỉ nhận trang trống hay báo lỗi 404 cũng là tín hiệu hệ thống đã bị can thiệp.3 Hai tín hiệu này dễ bị bỏ qua nhất, vì nhiều người tưởng mạng chậm hay trang web sập.
Một dấu hiệu khác cho thấy tình trạng đã nặng: các chương trình chống spyware không hoạt động được, báo lỗi mất tệp tin cần thiết, cài lại vẫn không chạy, vì phần mềm gián điệp chặn không cho chúng hoạt động. Khi phần mềm bảo vệ trên chính máy bị vô hiệu hóa, việc dò bằng mắt thường qua các dấu hiệu dưới đây trở nên cần thiết hơn.
Với máy chạy Windows XP, người dùng có thể mở Task Manager, xem mục Processes để kiểm tra tiến trình lạ chiếm gần 100% thời lượng CPU.3 Trên các bản Windows mới hơn, Task Manager vẫn là chỗ đầu tiên nên xem khi máy chậm bất thường. Một tiến trình không quen thuộc chiếm gần hết CPU ngay khi mở trình duyệt là manh mối rõ nhất.
Ba tín hiệu nhỏ dưới đây giúp phát hiện adware sớm hơn.
- Trang chủ bị đổi kỳ cục, sửa bằng tay xong lại bị trả về địa chỉ lạ.
- Tên địa chỉ lạ xuất hiện trong danh sách Favorites dù chưa từng thêm vào.
- Đèn gửi và nhận trên modem chớp sáng như đang tải gì đó, trong khi bạn không làm gì với mạng.
Ba công cụ quét adware
Khi đã nghi ngờ, việc xóa phần mềm quảng cáo laptop nên giao cho công cụ chuyên dụng thay vì dò từng thư mục thủ công. Ba cái tên thường được nhắc tới là AdwCleaner, Adware Removal Tool của Bitdefender và Ultra Adware Killer, mỗi cái có một cách làm việc và phạm vi xử lý riêng. Sau khi phát hiện adware trên Windows bằng các dấu hiệu ở phần trên, đây là bước tiếp theo.
AdwCleaner tự động tìm tất cả toolbar và các tập tin liên quan được cài ngầm trên hệ thống, sau đó người dùng chọn lọc giữ lại hoặc loại bỏ hoàn toàn. Cách dùng khá gọn: cài đặt, khởi chạy, nhấn Scan để quét. Khi quét xong, danh sách các mục bị coi là rác gồm adware, toolbar, Hijacker và một số phần mềm khác hiện trên giao diện chính. Khi chắc chắn danh sách, nhấn Clean và xác nhận Yes, sau đó khởi động lại máy để hệ thống áp dụng thay đổi.
Adware Removal Tool của Bitdefender theo hướng nhẹ nhàng hơn: đây là bản portable, dùng ngay không cần cài đặt, quét và tiêu diệt adware trên Windows. Nếu phát hiện adware, công cụ hiện thông báo Attention Needed. Người dùng đánh dấu vào mục đó, nhấn Remove, gỡ xong nhấn Close và bật lại máy để kiểm tra kết quả.
Ultra Adware Killer đi xa hơn một bậc về phạm vi. Công cụ này xử lý adware, thanh công cụ, tiện ích bổ sung, plugin trình duyệt, nhà cung cấp tìm kiếm không mong muốn và trang chủ bị đánh cắp. Nó còn quét cả các chương trình không mong muốn (PUP), rogues, trojan, rootkit, ransomware và phần mềm độc hại khác. Với những trường hợp adware ẩn trong Trojan hay ẩn sâu kiểu rootkit như đã nói ở đầu bài, phạm vi rộng này có ý nghĩa thực tế khi xóa phần mềm quảng cáo laptop. Cách dùng cũng gọn: nhấn nút bắt đầu quét, đợi quét xong rồi xóa những mục muốn xóa. Toàn bộ quá trình thường chỉ mất chưa đầy hai phút.
Một lưu ý chung trước khi nhấn nút xóa: AdwCleaner có thể không phân biệt được rác với một số tiện ích mở rộng của Chrome và Firefox. Kiểm tra thủ công lần cuối là việc đáng làm; nếu thấy nhầm, bỏ đánh dấu đường dẫn tương ứng. Còn Ultra Adware Killer cho phép đặt lại tùy chọn cấu hình trình duyệt để máy chạy trơn tru như bản cài mới.
| Công cụ | Cách dùng | Điểm mạnh |
|---|---|---|
| AdwCleaner | Cài đặt, nhấn Scan, chọn Clean, khởi động lại máy | Lôi ra mọi toolbar và tập tin cài ngầm, cho chọn giữ hay xóa |
| Adware Removal Tool | Bản portable mở lên dùng ngay, gặp adware sẽ hiện thông báo Attention Needed để người dùng đánh dấu rồi nhấn Remove | Không cần cài đặt, gọn nhẹ, quét và tiêu diệt adware trên Windows |
| Ultra Adware Killer | Nhấn bắt đầu quét, xóa mục muốn xóa | Quét thường chưa đầy hai phút, xử lý cả trojan, rootkit, ransomware |
Đặt lại trình duyệt sau khi quét
Xóa xong adware chưa có nghĩa là trình duyệt trở lại như cũ, vì trang chủ và công cụ tìm kiếm vẫn giữ thay đổi mà phần mềm quảng cáo để lại. Phần việc còn lại là đặt lại các cài đặt này bằng tay trên từng trình duyệt, nếu không dùng được tính năng đặt lại cấu hình của Ultra Adware Killer.
Trên Chrome, nhấn dấu ba chấm ở góc phải màn hình, chọn Cài đặt, kéo xuống cuối tìm phần Công cụ tìm kiếm. Nhấn vào ô chọn công cụ tìm kiếm rồi đổi sang Google, sau đó khởi động lại trình duyệt để áp dụng. Nếu không tìm thấy Google trong danh sách, cách xử lý là đặt lại trình duyệt rồi thử lại từ đầu.
Trên Edge của Windows, vào Settings, chọn Advanced Settings rồi View Advanced Settings, tìm mục chọn công cụ tìm kiếm cho thanh địa chỉ. Nhấn Change search engine, chọn Google Search rồi Set as default, xong khởi động lại trình duyệt.
Firefox và Cốc Cốc làm theo hai đường khác nhau. Trên Firefox, nhấn biểu tượng ba gạch ngang, chọn Tùy chọn, vào phần Tìm kiếm và đổi Dịch vụ tìm kiếm mặc định thành Google, rồi đóng và mở lại trình duyệt. Trên Cốc Cốc, vốn dùng chung nhân Chromium với Chrome, vào Cài đặt, kéo xuống phần Công cụ tìm kiếm, đổi công cụ mặc định thành Google rồi bật lại trình duyệt.
Nên kiểm tra cả trang chủ một lượt sau khi đổi công cụ tìm kiếm, vì adware hay cài ngầm cả hai thứ cùng lúc.
Bước cuối trong việc xóa phần mềm quảng cáo laptop lại là chỗ nhiều người bỏ qua. Đổi xong mà vài ngày sau trang chủ bị trả về địa chỉ lạ thì máy còn sót adware, cần quét lại như hướng dẫn ở trên.
Đọc thêm: Chọn laptop có bàn phím tốt để viết tài liệu cả ngày không mỏi tay
Ngăn adware quay lại
Trẻ em hay chơi game, tải phần mềm bừa nên là đối tượng dễ dính nhất; chặn được cửa vào này là giảm được phần lớn rủi ro.
Nói cách khác, chặn ở cửa vào quan trọng hơn phát hiện adware trên Windows rồi mới xử lý.
Một cách làm ít người áp dụng là phân quyền tài khoản trên Windows: tạo một tài khoản quyền vừa đủ cho ứng dụng thông thường, không có quyền cài phần mềm, cho người thân dùng chung máy.3 Tài khoản quản trị có mật khẩu dài trên 8 ký tự gồm chữ và số chỉ dùng khi cài đặt hay bảo trì.3 Nhờ vậy, phần mềm quảng cáo khó tự cài ngầm khi ai đó đang dùng máy bằng tài khoản thường, kể cả trẻ em đang chơi game trên máy của gia đình.
Trước khi tải bất kỳ phần mềm nào, đọc kỹ thỏa thuận sử dụng, vì ghi chú về việc cài kèm adware thường nằm ở những đoạn chữ nhỏ khó thấy.3 Cách làm này khớp với mô hình phân phát của adware: nó sống nhờ gắn vào phần mềm miễn phí và bản dùng thử. Phần mềm nào quảng cáo nhiều mà không rõ nguồn thì càng phải đọc kỹ trước khi nhấn đồng ý. Lớp chắn cơ bản cuối cùng là dùng bản Windows gốc và bật tự động cập nhật để hệ điều hành nhận bản vá.3
Khi nghi dữ liệu đã lộ
Ngoài việc dội quảng cáo vào màn hình, adware còn ghi lại bạn hay ghé trang nào và nhắm tới thông tin cá nhân, nên sau khi xóa phần mềm quảng cáo laptop xong, việc theo dõi tài khoản là bước kế tiếp. Rủi ro không phải chuyện xa vời; công an từng điều tra vụ phần mềm độc hại liên quan hơn 2.000 tài khoản ngân hàng và bắt 18 đối tượng.
Thấy dấu hiệu bất thường trên tài khoản ngân hàng hay email, liên hệ ngay ngân hàng để khóa hoặc kiểm tra tài khoản, đổi mật khẩu các dịch vụ quan trọng, rồi quét lại toàn bộ hệ thống. Máy từng nhiễm adware gắn rootkit thì một lần quét chưa chắc đủ; quét lại sau vài ngày để chắc chắn không còn gì quay lại. Máy đã sạch mà dữ liệu vẫn rò rỉ thì vấn đề nằm ở chỗ khác, và lúc đó cơ quan chức năng là nơi cần đến.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.