Công nghệ
Ứng dụng AI trong giáo dục đã vào lớp học và kỳ tuyển sinh sâu đến đâu
Vì sao chỉ vài năm, ứng dụng AI trong giáo dục đã từ khái niệm xa lạ đi vào lớp học, việc chấm bài và cả kỳ tuyển sinh đầu cấp? Vì nó giải quyết được ba việc giáo dục luôn khát khao: cá nhân hóa việc học, giảm việc nặng cho thầy cô và quản lý minh bạch hơn.
Một vụ việc ở Đồng Nai từng được báo chí đưa tin: một học sinh lớp 8 dùng AI tạo ảnh nhạy cảm giả mạo bạn cùng lớp, làm tổn hại danh dự và tâm lý của nạn nhân.1 Câu chuyện ấy cho thấy trí tuệ nhân tạo đã vào đời sống học đường đủ sâu, sâu đến mức một em học sinh cấp hai đã biết dùng nó, mà em dùng chẳng phải để học.
Cũng chính vì vậy, câu hỏi ứng dụng AI trong giáo dục là gì và AI đang được dùng trong dạy học ra sao không còn là chuyện của các hội thảo chuyên môn. Nó liên quan đến phụ huynh nhận tin nhắn tuyển sinh, đến thầy cô soạn giáo án, đến học sinh làm bài tập ở nhà. Bài này trả lời câu hỏi ấy bằng những việc đã thật sự xảy ra, từ lớp học trên thế giới tới các trường ở Việt Nam.
Ứng dụng AI trong giáo dục
Ứng dụng AI trong giáo dục là việc đưa công nghệ trí tuệ nhân tạo vào dạy học, quản lý trường lớp và hỗ trợ việc học, để đào tạo hiệu quả hơn. Nói đơn giản, máy tính giờ làm được nhiều hơn việc lưu bài giảng. Nó đọc được dữ liệu học tập, nhận ra điểm yếu của từng người và đề xuất cách học phù hợp. Các công nghệ đứng sau gồm học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và nhận dạng giọng nói, giúp cá nhân hóa lộ trình học và tự động hóa các tác vụ quản lý.
Cách AI vận hành trong môi trường giáo dục đi qua ba bước. Trước hết, hệ thống thu thập dữ liệu học tập như điểm số, tiến độ, thời gian học và kết quả kiểm tra. Sau đó, nó phân tích hành vi để xác định điểm mạnh, điểm yếu của người học. Cuối cùng, hệ thống đưa ra gợi ý tài liệu, bài học và phương pháp học phù hợp. Ba bước này lặp lại liên tục, nên càng học lâu, AI càng hiểu người học.
Giá trị nổi bật nhất nằm ở khả năng cá nhân hóa. Thay vì một chương trình giống nhau cho tất cả học sinh, AI xây dựng lộ trình riêng dựa trên năng lực và nhu cầu từng cá nhân. Tốc độ học cũng được điều chỉnh theo năng lực thực tế. Một em nắm bài nhanh có thể đi tiếp, một em cần luyện thêm sẽ được giao bài đúng chỗ mình hụt, điều mà một giáo viên dạy bốn mươi học sinh khó làm đều tay cho từng em.
Các ứng dụng cụ thể đang phổ biến gồm bốn nhóm. Đó là cá nhân hóa lộ trình học tập, chatbot hỗ trợ chấm điểm và hướng dẫn bài tập, giáo viên ảo đánh giá cùng phản hồi quá trình học, và chấm điểm bài thi tự động. Với AI chấm điểm bài thi, giáo viên thiết lập điều kiện cho đáp án. Nếu điều kiện chấm thay đổi, mọi bài thi tự động cập nhật lại điểm, và kết quả gửi thẳng cho học viên chỉ bằng một cú bấm chuột.
Chấm bài trắc nghiệm vốn ngốn nhiều thời giờ của thầy cô, giờ được AI rút ngắn hẳn. Máy còn gánh các việc lặp lại khác: soạn đề kiểm tra, tổng hợp báo cáo, theo dõi tiến độ học tập của cả lớp. Phần việc nặng nhọc đã có máy lo, thầy cô dành thời gian cho những việc máy không làm được: trò chuyện, động viên và nhìn ra cảm xúc của học trò.
Nhìn ra toàn cầu, AI trong lớp học đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm.
Theo số liệu được tổng hợp, cứ ba giáo viên trên thế giới thì gần hai người đã đưa AI vào giảng dạy hằng ngày. Trong các công cụ AI, trò chơi giáo dục có AI hỗ trợ được dùng phổ biến nhất (51%); riêng nền tảng học tập ảo như Google Classroom, tỷ lệ sử dụng lên tới 80%. Phía người học cũng không đứng ngoài: 53% sinh viên đại học đã nhờ AI soạn tài liệu cho bài tập. Quy mô thị trường nói lên tốc độ ấy: AI trong giáo dục đạt 1,78 tỷ USD năm 2023, dự kiến lên 5,82 tỷ USD năm 2030, với tốc độ tăng trưởng kép 17,5% mỗi năm.
Ở Việt Nam, các sản phẩm tiêu biểu đã có mặt. Nền tảng học trực tuyến VioEdu cá nhân hóa lộ trình học theo năng lực từng học sinh. Ứng dụng Monkey Junior dùng AI nhận diện và sửa lỗi phát âm tiếng Anh cho trẻ em. Các hệ thống thi trực tuyến áp dụng AI chấm điểm tự động và giám sát phòng thi. Ở bậc đại học, Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia TP.HCM và FPT Education đều đã đưa AI vào chương trình đào tạo.
Ngoài trường lớp, việc dạy về AI cũng đang nở ra. Một viện đào tạo AI do tiến sĩ Vũ Duy Thức và tiến sĩ Lương Minh Thắng sáng lập đã dạy AI từ năm 2018 theo chương trình của ĐH Stanford và Google, sau đó biên soạn lại cho phù hợp với Việt Nam. Đến nay viện đã tổ chức trên 40 khóa với khoảng 2.000 học viên, đồng thời phối hợp đào tạo AI cho sinh viên với Trường ĐH Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia TP.HCM) và Trường ĐH Fulbright Việt Nam. Ai muốn tự làm quen thì tiến sĩ Vũ Duy Thức gợi ý bắt đầu từ ChatGPT, vì công cụ này dễ dùng. Theo ông, gần như lĩnh vực nào cũng đã có công cụ AI hỗ trợ; chỗ máy mạnh nhất là tra tìm, gộp lại và mổ xẻ thông tin, hình ảnh, dữ liệu.
Lớp học Việt Nam tới đâu
TP.HCM là địa phương đang đưa AI vào giáo dục rộng nhất cả nước.
Thành phố có hơn 1,7 triệu học sinh, đứng thứ hai chỉ sau Hà Nội.2 Sở Giáo dục và Đào tạo đặt mục tiêu đưa các giải pháp AI vào toàn bộ lĩnh vực giáo dục.2 Nghĩa là mỗi giải pháp đưa vào hệ thống sẽ chạm đến hàng triệu gia đình.
Việc triển khai bắt đầu từ khâu quản lý chứ chưa phải từ lớp học. Từ năm học 2022-2023, khi Quận 3 vẫn còn là đơn vị hành chính trước ngày 1/7/2025, ngành giáo dục quận này (TP.HCM) đã triển khai tuyển sinh trực tuyến đầu cấp cho toàn bộ trường mầm non trên địa bàn. Theo ông Phạm Đăng Khoa, Trưởng Phòng Giáo dục và Đào tạo Quận 3 thời điểm đó, tất cả các trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở trên địa bàn đã tuyển sinh đầu cấp trực tuyến.2 Cách làm này giúp việc tuyển sinh công bằng, chính xác, khách quan và minh bạch hơn.2 Đến năm học 2024-2025, hệ thống tích hợp thêm ChatGPT để trả lời câu hỏi của cha mẹ học sinh và hướng dẫn tự động về kế hoạch tuyển sinh.2
Sau đó, khâu chọn trường cũng được công nghệ hỗ trợ. Sau một năm thử nghiệm ở ba địa phương: TP Thủ Đức, Quận 8 và quận Tân Bình, Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM mở rộng Hệ thống thông tin địa lý (GIS) ra toàn bộ các quận, huyện từ năm học 2024-2025.2 Bản đồ GIS giúp phụ huynh chọn trường gần nhà, kể cả trường liên phường, liên quận khi đăng ký.2 Thử hình dung một phụ huynh mở bản đồ trong kỳ tuyển sinh đầu cấp, xem trường nào gần nhà nhất rồi đăng ký cho con tại đó, thay vì phải đi hỏi từng trường như trước. Ban chỉ đạo tuyển sinh cũng dựa trên dữ liệu ấy để bố trí chỗ học gần nhà nhất cho trẻ.2
Trong khi tuyển sinh dùng AI ở khâu trả lời và bản đồ, việc học trực tiếp cũng có hai mô hình do Sở tự phát triển. Một là mô hình Hỗ trợ tự điều chỉnh lộ trình học tập.2 Mô hình này phân tích tương tác của học sinh trên hệ thống quản lý học tập trực tuyến, rồi khuyến nghị lĩnh vực cần cải thiện, tài liệu bổ sung và lịch trình phù hợp. Hai là mô hình Dự đoán nội dung kiến thức cho việc đề xuất bồi dưỡng.2 Hai mô hình này đặt TP.HCM vào nhóm ít nơi ở Việt Nam tự xây giải pháp AI cho giáo dục công lập thay vì chỉ dùng sản phẩm có sẵn.
Công cụ cho thầy cô cũng đang được đầu tư. Ngày 25/8, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) và Canva Việt Nam bắt tay vào một chương trình chung về sáng tạo số, tư duy thiết kế và cách đưa AI vào giảng dạy. Theo kế hoạch, khoảng 30.000 giáo viên sẽ được tập huấn cách dùng công nghệ và AI để đổi mới phương pháp giảng dạy, cùng khoảng 2.000 cán bộ quản lý giáo dục tiếp cận nội dung chuyển đổi số. Ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc NIC, nói thẳng: mục tiêu cuối cùng không phải để máy thay người, mà để người thầy dạy tốt hơn và người học học tốt hơn.
Ở cấp vĩ mô, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông kèm theo Quyết định số 2422/QĐ-BGDĐT. Mục tiêu của khung này là cho học sinh hiểu biết cơ bản về AI, biết vận dụng và đánh giá đúng vai trò của công nghệ này. Học sinh cũng được rèn thói quen tư duy phản biện, kiểm chứng thông tin, dùng AI an toàn, có đạo đức và có trách nhiệm. Khung gồm hai phần. Phần cốt lõi có thời lượng 12 tiết mỗi lớp mỗi năm học, trang bị những kiến thức và kĩ năng AI tối thiểu thiết yếu. Phần mở rộng do từng cơ sở giáo dục tự bố trí theo nhu cầu và điều kiện thực tế.
Lộ trình áp dụng cũng đã rõ. Từ năm học 2026-2027, sau khi qua bước thí điểm, mọi trường phổ thông trên cả nước sẽ dạy chính thức nội dung này. Bộ cũng đặt điều kiện chặt: việc triển khai không làm thay đổi mục tiêu hay gây quá tải Chương trình giáo dục phổ thông, khai thác cơ sở vật chất sẵn có, tránh đầu tư dàn trải lãng phí. Học sinh vùng khó khăn, thiếu thiết bị hoặc kết nối vẫn phải có cơ hội tiếp cận, và trường không yêu cầu học sinh dùng tài khoản cá nhân hay công cụ chưa được rà soát.
Ở tầng lớp trường học, một số trường THPT ở TP.HCM đã đưa môn Ứng dụng AI vào chương trình tự chọn giúp học sinh làm chủ AI tốt hơn.1 Học sinh Lê Thanh An Nhiên, Trường Quốc tế Việt Nam - Phần Lan, đã tự phát triển một ứng dụng AI giúp học sinh THPT tự học môn lịch sử hiệu quả hơn.1
Giới hạn và cách dùng đúng
AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của giáo viên. Khi ứng dụng AI, học sinh là trung tâm, thầy cô đóng vai trò quan sát và tập trung vào các vấn đề giao tiếp, cảm xúc, còn AI chỉ thực hiện các lệnh ảo ở mức căn bản. Cô Trần Thị Thu Hoà (trường Tiểu học Chu Văn An, Hà Nội) cho rằng ChatGPT có thể soạn bài giảng trong vài phút nhưng khoảng cách để dùng vào dạy học là rất xa. Bài soạn của máy còn thiếu nội dung, thiếu kĩ năng nghiệp vụ sư phạm, phương pháp dạy và câu hỏi chuyên sâu, mới chỉ dừng ở cung cấp thông tin đơn thuần.
Rủi ro thì có thật, từ gian lận tới thông tin sai. Thầy Huỳnh Thanh Phú, Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Du (TP.HCM), cho rằng khi ChatGPT phổ biến chắc chắn có trường hợp học sinh sao chép để làm văn hoặc tính toán. Theo thầy, giáo viên cần sát sao hơn trong dạy và đánh giá rõ năng lực từng học sinh, vì trong một lớp 60 em sẽ có 60 cách tư duy, diễn đạt riêng, trong khi ChatGPT chỉ đưa ra một đáp án. Thầy cũng nhận xét ChatGPT chỉ cung cấp tốt thông tin khoa học công nghệ, còn ở lĩnh vực văn hóa truyền thống đa phần nội dung bị sai, chưa chính xác với bối cảnh Việt Nam.
Số liệu khảo sát cũng cho thấy mặt trái không nhỏ. Tại một trường trung học đặc quyền, 24,11% học sinh thừa nhận từng dùng AI để gian lận. Ngược lại, tin tưởng vào công nghệ này lại không ít: hơn một nửa giáo viên và khoảng một phần ba học sinh nhìn nhận AI tác động tốt đến giáo dục, theo khảo sát được trích dẫn.
Vậy dùng sao cho đúng? Nghiên cứu ETS khuyến nghị chủ động định hình cách AI được sử dụng thay vì phản ứng bị động. Trên thực tế, đó là ba thói quen: kiểm chứng thông tin máy đưa ra, hướng dẫn học sinh dùng đúng mục đích, và tự đặt luật chơi trước. TS Nguyễn Văn Đông (Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông) cho rằng ChatGPT ra đời cũng là lúc định nghĩa lại cách đánh giá học sinh. Câu hỏi cần đòi hỏi học sinh nêu quan điểm, tư duy, vốn từ ngữ, chứ không dừng ở khái niệm, định nghĩa. Một số trường đại học ở Mỹ đã làm theo hướng này: điểm bài luận chỉ chiếm 30% trong tổng kết học kỳ, sau khi nộp bài trực tuyến sinh viên phải qua buổi phỏng vấn hoặc vấn đáp trực tiếp chiếm 50-60% điểm. Tiến sĩ Vũ Duy Thức nhìn xa hơn: các chương trình giáo dục đang chuyển từ đánh giá kết quả sang đánh giá cách đạt được kết quả, khi cách thức làm ra lời giải sẽ quan trọng hơn lời giải.
Với người đọc muốn bắt tay vào việc, câu trả lời gọn là thế: AI lo phần dữ liệu và việc lặp lại, thầy cô lo phần người, còn người học cần biết kiểm chứng. Điều mang theo sau bài này là một dấu hiệu nhận biết đơn giản. Bất kỳ nội dung nào AI tạo ra về văn hóa, lịch sử hay con số cụ thể đều nên tra lại một nguồn trước khi dùng. Đó cũng là thói quen mà Khung nội dung giáo dục AI của Bộ đang dạy cho học sinh phổ thông.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.