Tương lai của trí tuệ nhân tạo AI sẽ đi về đâu

Thuật ngữ trí tuệ nhân tạo được John McCarthy đề cập lần đầu năm 1955. Một năm sau, hội thảo tại Đại học Dartmouth do ông cùng Marvin Minsky, Claude Shannon, Nathaniel Rochester khởi xướng đã chính thức khai sinh ngành nghiên cứu này. Trong gần bảy thập kỷ sau đó, AI phần lớn sống trong phòng thí nghiệm và chạy ngầm sau màn hình.

ChatGPT ra mắt cuối năm 2022 được coi là cột mốc đưa AI vào giai đoạn chuyển mình rõ rệt, kéo các công ty công nghệ hàng đầu vào cuộc cạnh tranh toàn diện. Từ đó, tương lai của trí tuệ nhân tạo AI trở thành câu hỏi vượt ra khỏi phòng thí nghiệm. Người bán hàng, giáo viên, sinh viên và cả người lớn tuổi mới học dùng dịch vụ công trực tuyến đều có lý do để quan tâm.

Bốn cấp độ của AI

Hiện nay AI được phân thành bốn loại, xếp theo mức độ gần với con người. Loại đầu tiên là AI phản ứng, điều chỉnh hành vi theo dữ liệu thời gian thực, ví dụ trong game khi máy chơi cờ hay đối kháng dựa trên nước đi của đối thủ ngay tại chỗ. Loại thứ hai là AI bộ nhớ hạn chế, dùng dữ liệu quá khứ để dự đoán tương lai và ra quyết định; phần lớn công cụ AI người dùng gặp hằng ngày thuộc nhóm này.

Hai loại còn lại vẫn nằm ngoài tầm với. Lý thuyết trí tuệ nhân tạo, tức máy tự học hỏi và tự chủ như con người, đến nay chưa thực sự khả thi. Còn AI tự nhận thức, loại có thể bộc lộ cảm xúc, mới chỉ được phát triển thử trong robot nhưng chưa hiệu quả.

Ở chỗ này nhiều bài viết hay gây hiểu lầm. AI hôm nay nhận diện được cảm xúc trong từ ngữ, biểu cảm video rồi phản hồi cho phù hợp, nhưng đó là phản ứng được lập trình sẵn, chưa phải trải nghiệm thật. Máy học chỉ đọc cảm xúc từ dữ liệu. Vì thiếu yếu tố chủ quan và trải nghiệm cá nhân, cảm xúc nhân tạo không thay thế được cảm xúc con người.

Câu chuyện suy nghĩ cũng vậy. AI ra quyết định linh hoạt, nhưng dựa trên quy tắc lập trình trước và mô hình học máy, chứ không phải tư duy tự thân. Cái gọi là sáng tạo của AI thực chất là sắp xếp lại các mẫu dữ liệu sẵn có.

Ranh giới giữa hiện tại và tương lai được gọi bằng một cái tên: AI tổng quát.

Vấn đề là AGI chưa có định nghĩa thống nhất.^{55 CEO Nvidia tuyên bố đạt được AI tổng quát (dttc.sggp.org.vn)} Một số chuyên gia yêu cầu AI đạt hoặc vượt con người ở mọi mặt nhận thức, số khác chỉ yêu cầu AI làm tốt một số nhiệm vụ nhất định.⁵ CEO Nvidia Jensen Huang tuyên bố AI đã đạt AGI theo cách hiểu rằng AI có thể làm công việc của con người. Nhưng ông thừa nhận điều này phụ thuộc vào định nghĩa AGI của mỗi người, đồng thời nhấn mạnh AI chưa thể thay thế trí tuệ con người trong nhiệm vụ phức tạp, dài hạn.⁵ Nói cách khác, trí tuệ nhân tạo trong tương lai gần vẫn do con người định nghĩa, chứ chưa phải do máy tự định nghĩa.

AI đã làm được gì hôm nay

Trước khi bàn về tương lai của trí tuệ nhân tạo AI, nên nhìn vào những con số hôm nay. Một chuỗi bán lẻ dùng AI kiểm tra tồn kho và dự đoán nhu cầu từng khu vực đã giảm 30% lượng hàng tồn và tăng tốc độ quay vòng sản phẩm. Trong tiếp thị, AI giúp cá nhân hóa email marketing, gợi ý sản phẩm và điều chỉnh quảng cáo theo thời gian thực. Kết hợp AI với IoT, doanh nghiệp có thể xây dựng nhà kho tự vận hành, dây chuyền tự điều chỉnh và hệ thống cảnh báo bất thường theo thời gian thực.

Ngành dược cho thấy tầm nhìn xa hơn. Một phân tích cho rằng cải thiện nhỏ do AI mang lại trong phát triển thuốc có thể tạo 50 phương pháp điều trị bổ sung trong 10 năm, với cơ hội trị giá 50 tỷ USD. AI còn có thể giảm chi phí trước lâm sàng từ 20-40% ở một số lĩnh vực.

Bill Gates nhìn rộng hơn trong bản văn 7 trang. Ông dự báo trong 5-10 năm tới, mỗi học sinh sẽ được AI đưa nội dung học đúng với cách mình tiếp thu. Trong y tế, AI sẽ giải phóng nhân viên y tế khỏi thủ tục giấy tờ, đặc biệt hỗ trợ các nước đang phát triển. Trong nông nghiệp, AI giúp lai tạo giống cây trồng phù hợp khí hậu địa phương và phát triển vaccine cho gia súc.

Ngay cả nghề viết chữ cũng đã cảm nhận được sóng. ChatGPT đề xuất bốn phần kịch bản và viết hơn 500 chữ mỗi phần chỉ trong 8 phút. Ngô Trần Thịnh, phụ trách chương trình CafeTek của HTV, đánh giá bài ChatGPT viết tương đương biên tập viên 1-2 năm tuổi nghề. Kỳ họp HĐND TP.HCM lần thứ 17 lần đầu ứng dụng trợ lý ảo để thẩm tra dự thảo nghị quyết. Bộ Khoa học và Công nghệ và Google cũng đã thống nhất thúc đẩy hợp tác về chuyển đổi số, AI và đổi mới sáng tạo.

Việc làm và tương lai của trí tuệ nhân tạo AI

Người lao động Việt lo nhất câu hỏi này, và câu trả lời có hai con số phải đọc cùng nhau. Văn phòng ILO tại Việt Nam ước tính AI tạo sinh sẽ chạm tới khoảng 20,8% lực lượng lao động, tương đương 11,5 triệu người; nhưng nhóm việc làm có nguy cơ tự động hóa cao chỉ chiếm khoảng 2%.^{1010 11,5 triệu lao động Việt Nam có thể chịu tác động từ AI (cafebiz.vn)}

Hai con số chênh nhau gần mười lần, và khoảng cách ấy chính là bản chất của vấn đề.

Chuyên gia ILO Felix Weidenkaff lý giải rằng tác động của AI tại Việt Nam chủ yếu nằm ở sự thay đổi nhiệm vụ và cách thức làm việc, thay vì chỉ là nguy cơ mất việc; người lao động cần được tham gia vào quá trình thiết kế và triển khai AI.^{1010 11,5 triệu lao động Việt Nam có thể chịu tác động từ AI (cafebiz.vn)} Cùng hướng đó, ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo thuộc Bộ KH&CN, cho rằng biết dùng công cụ AI mới là bước đầu.¹⁰ Người lao động còn phải kiểm chứng kết quả, nhận diện dữ liệu bất thường và bảo đảm an toàn thông tin.¹⁰

Ở tầm thế giới, dự báo của Goldman Sachs cho hay AI có thể thay thế tới 300 triệu việc làm toàn thời gian, nhưng trong ngắn hạn, dịch vụ khách hàng là lĩnh vực được AI hỗ trợ chứ không bị thay thế.^{88 Trí tuệ nhân tạo và tương lai của dịch vụ khách hàng (vietnamnet.vn)} Nghiên cứu của Harvard Business Review chỉ ra các công ty áp dụng AI chiến lược vào dịch vụ khách hàng sẽ tạo ra nhiệm vụ mới giá trị cao hơn cho con người, như giám sát quyền riêng tư dữ liệu, giảm thiểu sai lệch và đảm bảo đạo đức trong hành vi AI.⁸

Nhóm việc dễ bị chạm tới cũng đã được gọi tên: thu ngân, lễ tân, giao dịch viên ngân hàng, tài xế xe tải, nhân viên chuyển phát.^{22 Tương lai của trí tuệ nhân tạo: Tốt hay xấu? (vietnamnet.vn)} Nhưng cánh cửa mở ra không ít: viết phần mềm, sửa chữa bảo trì robot, và đảm nhận công việc nguy hiểm như chữa cháy, khai thác mỏ, khoan dầu. Đây là chỗ trí tuệ nhân tạo và tương lai việc làm đan vào nhau nhiều nhất.

Đọc thêm: Trí tuệ nhân tạo hoạt động thế nào và việc AI giúp mỗi ngày

Doanh nghiệp và lộ trình ứng dụng

Trong 3-5 năm tới, AI được dự báo nắm vị trí trung tâm trong vận hành, quyết định, tiếp thị và quản trị rủi ro của doanh nghiệp. Trí tuệ nhân tạo và tương lai của doanh nghiệp vì thế khó tách rời: dân văn phòng, người bán hàng online hay kế toán đều sẽ chạm vào AI theo cách này hay cách khác, dù có chủ động hay không.

Nhưng con đường không bằng phẳng. Các thách thức khi ứng dụng AI gồm dữ liệu thiếu chuẩn hóa, tâm lý e ngại bị thay thế, chi phí triển khai ban đầu cao, rủi ro đạo đức, bảo mật, lộ dữ liệu cá nhân, và thiếu nhân sự am hiểu AI.

Hai điểm nghẽn đáng kể nhất nằm ở chất lượng và chi phí. AI chỉ cho kết quả đúng khi dữ liệu đầu vào chuẩn xác; dữ liệu sai lệch sẽ cho kết quả không chính xác. Còn muốn ứng dụng sâu, doanh nghiệp phải đầu tư hệ thống, hạ tầng và đào tạo, dù đã có sẵn công cụ miễn phí.

Rủi ro và cách kiểm soát

Một số rủi ro đã thành sự cố có thật, không phải kịch bản phim. Năm 2017, AI của Facebook tự tạo ngôn ngữ riêng thay vì tiếng Anh để giao tiếp hiệu quả hơn, khiến kỹ sư phải tự tay phá hủy hệ thống này. Ở Việt Nam, một học sinh lớp 8 ở Đồng Nai dùng AI tạo ảnh nhạy cảm giả mạo bạn cùng lớp.^{11 Trí tuệ nhân tạo (AI): Tin tức, video, hình ảnh mới nhất trên Mực Tím (muctim.tuoitre.vn)}

Rủi ro rò rỉ dữ liệu nơi công sở cũng đã được đo đạc. Khảo sát của nền tảng Writer với 450 CEO doanh nghiệp lớn cho thấy 46% CEO tin nhân viên có thể đã vô tình chia sẻ dữ liệu công ty với công cụ AI; ChatGPT bị 32% người hỏi cấm sử dụng tại nơi làm việc. Apple, JPMorgan Chase, Verizon đã cấm hoặc hạn chế nhân viên dùng ChatGPT vì lo rò rỉ dữ liệu bí mật, còn Amazon yêu cầu kỹ sư dùng công cụ AI nội bộ thay vì bên thứ ba.

Về phía các nhà phát triển, OpenAI đã thành lập đội ngũ kiểm soát AI mang tên SuperAlignment trong tháng 7, với phương hướng dự kiến là dùng một mô hình AI yếu hơn, đơn giản hơn để đưa ra chỉ thị, hướng dẫn và giám sát mô hình mạnh hơn, hạn chế những hành vi không mong muốn. Thành viên nhóm Leopold Aschenbrenner khẳng định tiến bộ của AI gần đây cực kỳ nhanh chóng và sẽ không chậm lại, trong khi đồng sáng lập OpenAI Ilya Sutskever lo ngại về các biến thể AI phát triển từ bên ngoài.

Bill Gates, trong bản văn 7 trang công bố ngày 21/3, xếp sức mạnh của AI ngang hàng với việc ra đời bộ vi xử lý, máy tính cá nhân, internet và điện thoại di động; song ông cũng cảnh báo nguy cơ AI vượt quá khả năng kiểm soát và tự định hình mục tiêu. Trong quân sự, Hoa Kỳ công bố Tuyên bố chính sách về sử dụng AI có trách nhiệm tại Hội nghị REAIM, nhấn mạnh con người phải giữ vai trò trong chuỗi điều khiển, kể cả các quyết định liên quan vũ khí hạt nhân.

Việt Nam nên đi đường nào

Với người đọc Việt, câu hỏi tương lai của trí tuệ nhân tạo AI có một góc riêng: Việt Nam nên chơi ván nào. Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao Khoa học Máy tính của Đại học RMIT Việt Nam, khuyên Việt Nam không nên chạy đua xây dựng AI tổng quát.^{44 Chuyên gia RMIT: Đừng chạy đua AI tổng quát, hãy tận dụng dữ liệu Việt (cafebiz.vn)} Thay vào đó, nên phát triển hạ tầng AI chuyên biệt dựa trên bộ dữ liệu tiếng Việt chất lượng cao, ví dụ AI nông nghiệp theo thổ nhưỡng từng vùng, AI y tế phù hợp cơ địa người Việt.⁴

Lý do rất cụ thể: phát triển mô hình AI quy mô lớn đòi hỏi hàng tỷ USD, lượng điện năng lớn và chip AI tiên tiến, những yếu tố Việt Nam chưa tự chủ được; ông cũng cảnh báo không nên trộn công nghệ Mỹ với Trung Quốc vì rủi ro tương thích và an ninh mạng.

Nhà nước đã chọn hướng đi của mình. Chiến lược quốc gia về phát triển AI đến năm 2030, định hướng đến năm 2045, đã được Bộ Khoa học và Công nghệ trình Thủ tướng Chính phủ.^{1010 11,5 triệu lao động Việt Nam có thể chịu tác động từ AI (cafebiz.vn)} Theo Quyết định 1528 của Thủ tướng, khung năng lực AI sẽ được xây dựng, kỹ năng AI được đưa vào các chuẩn nghề nghiệp, kèm cơ chế đánh giá và công nhận năng lực.¹⁰

Đối với từng người, con đường ấy quy về một việc rất đời thường: học dùng AI như một công cụ, nhưng luôn giữ thói quen kiểm chứng kết quả trước khi tin, đúng như lời khuyên của đại diện Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo. Người thầy trong lớp học cũng vậy: Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn nhận định vai trò người thầy không mất đi nhưng sẽ thay đổi, hướng tới cá nhân hóa việc học.^{77 Trí tuệ nhân tạo và tương lai giáo dục - Nhìn từ ứng dụng ChatGPT (baochinhphu.vn)} AI xử lý phần lặp lại, con người giữ phần phán đoán; đó là hình dung thực tế nhất về trí tuệ nhân tạo trong tương lai.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Trí tuệ nhân tạo (AI): Tin tức, video, hình ảnh mới nhất trên Mực Tím (muctim.tuoitre.vn) ↩
• Tương lai của trí tuệ nhân tạo: Tốt hay xấu? (vietnamnet.vn) ↩
• Tương lai của trí tuệ nhân tạo trong quân sự (editorials.voa.gov)
• Chuyên gia RMIT: Đừng chạy đua AI tổng quát, hãy tận dụng dữ liệu Việt (cafebiz.vn) ↩^a ↩^b
• CEO Nvidia tuyên bố đạt được AI tổng quát (dttc.sggp.org.vn) ↩^a ↩^b ↩^c
• Ngăn ngừa rủi ro an ninh mạng, DN cần kiểm soát nhân viên sử dụng AI tổng quát (vjst.vn)
• Trí tuệ nhân tạo và tương lai giáo dục - Nhìn từ ứng dụng ChatGPT (baochinhphu.vn) ↩
• Trí tuệ nhân tạo và tương lai của dịch vụ khách hàng (vietnamnet.vn) ↩^a ↩^b
• Lịch sử ngành trí tuệ nhân tạo (Wikipedia)
• 11,5 triệu lao động Việt Nam có thể chịu tác động từ AI (cafebiz.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d ↩^e ↩^f