Bảo tồn động vật hoang dã bằng ba việc không tốn tiền làm được ngay

Quần thể động vật hoang dã trên toàn thế giới đã giảm 73% trong 50 năm, từ 1970 đến 2020. Con số này đến từ báo cáo Living Planet Report, phát hành hai năm một lần. Báo cáo dùng Chỉ số Hành tinh Sống để theo dõi gần 35.000 quần thể thuộc 5.495 loài động vật có xương sống. Nhóm loài được theo dõi gồm động vật có vú, chim, lưỡng cư, bò sát và cá.

Cùng lúc, buôn bán trái phép sản phẩm hoang dã là tội phạm sinh lời nhiều thứ tư thế giới, sau ma túy, buôn người và vũ khí.^{66 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)} Ước tính mỗi năm thế giới thất thoát 48-153 tỷ USD vì nạn này.⁶

Tại Việt Nam, quy mô của nạn này không nhỏ trên giấy tờ thống kê. Riêng năm 2017, cả nước xử lý 483 vụ buôn bán, vận chuyển trái phép động thực vật hoang dã.^{55 Bảo tồn động vật hoang dã (Wikipedia)} Tang vật bị tịch thu gồm 11.554 cá thể cùng 10.125 kg động vật hoang dã.⁵ Phần lớn vụ việc được phát hiện nhờ lực lượng chức năng kiểm tra, nhưng không ít vụ vẫn lọt mắt lưới nếu thiếu tin báo từ người dân.

Bảo tồn động vật hoang dã vì thế là chuyện của mọi người, không riêng vườn quốc gia hay đội ngũ kiểm lâm. Mỗi người có ba việc làm được ngay từ hôm nay. Một là không mua và không tiêu thụ động vật hoang dã cùng sản phẩm của chúng.^{66 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)} Hai là ghi nhận và báo cáo khi thấy dấu hiệu vi phạm. Ba là tránh xa cách làm tưởng tốt mà thực ra gây hại: mua động vật về giải cứu hoặc phóng sinh.

Thử hình dung một người đi chợ vùng gần rừng, thấy quán ăn rao món thịt rừng với chữ “đặc sản rừng” viết trên biển hiệu. Quyết định của người đó ở chiếc bàn ăn ấy, dừng lại hay quay lưng, chính là mắt xích nhỏ nhất nhưng quyết định của cả chuỗi cung ứng.

Bước 1: Không mua, không tiêu thụ

Trong ba việc, giảm cầu được các tổ chức bảo tồn xem là mắt xích quan trọng nhất. Tại tọa đàm ngày 24/3/2023 do MBFP-MARD, WWF và Traffic tổ chức, các đại biểu cho rằng nhu cầu tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã như sừng tê giác, vảy tê tê, ngà voi tại Việt Nam rất lớn. Chính điều này đe dọa sự sinh tồn của các loài này nhiều nhất.^{55 Bảo tồn động vật hoang dã (Wikipedia)} Các đại biểu cũng đề xuất tăng mức hình phạt với hành vi tiêu thụ và đẩy mạnh nỗ lực giảm cầu trong toàn xã hội.

Bà Nguyễn Tuyết Trinh, Giám đốc Văn phòng Traffic Việt Nam, cho rằng chống buôn bán và tiêu thụ động vật hoang dã trái pháp luật chỉ đạt hiệu quả tối đa khi mọi người cùng giảm nhu cầu trên thị trường. Lời này đặt trách nhiệm vào từng khách hàng. Không có người mua thì không có động lực săn bắt. ENV cũng khuyến cáo mỗi người không mua bán, quảng cáo hoặc tàng trữ trái phép động vật hoang dã và các sản phẩm từ chúng dưới mọi hình thức.^{22 Mua bán, tàng trữ động vật hoang dã nguy cấp có thể ngồi tù hàng chục năm (suckhoedoisong.vn)}

Bà Bùi Thị Hà, Phó Giám đốc ENV, có một cách nhìn đáng suy ngẫm.^{22 Mua bán, tàng trữ động vật hoang dã nguy cấp có thể ngồi tù hàng chục năm (suckhoedoisong.vn)} Theo bà, tàng trữ trái phép sản phẩm hoặc bộ phận của động vật hoang dã nguy cấp không khiến cá nhân sang trọng hơn mà chỉ phản ánh sự thiếu hiểu biết.² Chiếc vòng vảy tê tê, lọ rượu ngâm xương hay khung ảnh ngà voi trên tường vì thế không phải biểu tượng địa vị. Một người bạn khoe chiếc vòng làm từ vảy tê tê mua trong chuyến công tác, cách ứng xử phù hợp là từ chối nhận quà tương tự và giải thích vì sao, thay vì im lặng cho qua.

Lý do không tiêu thụ còn nằm trên chính sức khỏe của người ăn. Theo Tổ chức Sức khỏe Động vật Thế giới, khoảng 70% dịch bệnh nguy hiểm cho con người có nguồn gốc từ động vật hoang dã. Dịch SARS năm 2002 xuất phát từ một loại virus lây từ dơi, qua cầy hương làm vật chủ trung gian. Động vật nuôi nhốt cũng có thể ủ mầm bệnh lây sang người. Phần lớn loài khỉ mang virus herpes B có thể gây chết người, còn rùa và một số bò sát mang vi khuẩn salmonella. ENV khuyên tránh tiếp xúc với các nguồn dễ gây nhiễm bệnh như chợ, nhà hàng hoặc trang trại nuôi động vật hoang dã.

Vấn đề trở nên phức tạp ở chỗ không phải món nào bán ra cũng trái phép. Cơ quan chức năng hướng dẫn cách phân biệt như sau.^{33 Bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp: Gìn giữ nguồn tài nguyên quý giá (vietnamplus.vn)} Chỉ những loài nằm trong danh mục được phép kinh doanh mới có thể mua bán. Từng con, từng sản phẩm phải có nguồn gốc hợp pháp và hồ sơ truy xuất theo quy định. Điểm mấu chốt là bảng kê lâm sản, giấy tờ này phải do cơ quan kiểm lâm nơi bán xác nhận. Thiếu bảng kê, món hàng dù được rao là hợp pháp cũng nên bỏ qua.

Trước khi mua bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến động vật rừng, nên soát qua các dấu hiệu sau:

• Loài đó nằm trong danh mục được phép kinh doanh, không thuộc nhóm cấm.

• Người bán xuất trình được nguồn gốc hợp pháp của từng con, từng sản phẩm.^{66 Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia)}

• Có bảng kê lâm sản do cơ quan kiểm lâm sở tại xác nhận.

• Không có chữ “đặc sản rừng” hay lời rao kiểu đó trên biển hiệu, thực đơn.

Cách nhìn của xã hội cũng đã khác xưa. Trước đây, săn bắt động vật hoang dã là một phần lối sống của người dân gần rừng và không bị xem là phạm pháp. Nhưng nay tài nguyên rừng cạn kiệt, việc khai thác và tiêu dùng cần bị xử phạt, và quan trọng hơn, cần bị xã hội lên án để thay đổi. Sự lên án ấy bắt đầu từ chiếc đĩa ăn của từng người. Cách góp phần bảo vệ động vật hoang dã đơn giản nhất vì thế không tốn một đồng nào: không mua, không ăn, không sử dụng động vật hoang dã trái phép, không nhận, không tiếp tay quảng bá.

Bước 2: Báo tin vi phạm để bảo tồn động vật hoang dã

Gặp nơi buôn bán, vận chuyển, nuôi nhốt hay rao bán động vật hoang dã có vẻ trái pháp luật, việc đầu tiên là ghi lại thông tin. Ghi rõ địa điểm, thời gian, chụp ảnh nếu được, kèm các chi tiết liên quan, rồi chuyển cho lực lượng kiểm lâm kiểm tra, xử lý. Thông tin càng cụ thể, việc xác minh càng nhanh. Đây chính là câu trả lời thực tế cho câu hỏi bảo vệ động vật hoang dã là làm gì ở cấp độ cá nhân.

Kênh báo cáo quen thuộc nhất là đường dây nóng miễn phí 1800-1522 của ENV, vận hành từ năm 2005. Đến tháng 5/2021, trung tâm đã tiếp nhận tin báo thứ 20.000. Mỗi ngày, ENV ghi nhận trung bình khoảng 10 thông tin dấu hiệu vi phạm từ người dân. Đường dây hoạt động từ thứ Hai đến thứ Sáu, 8:00-17:30 giờ Việt Nam. Gặp vụ cần xử lý gấp như động vật sống đang bị vận chuyển hoặc rao bán trên đường, hãy gọi ngay trong khung giờ đó.

Ngoài gọi điện, ENV nhận báo cáo qua biểu mẫu trực tuyến với ba dạng. Thứ nhất là vi phạm trên mạng, như quảng cáo bán động vật hoang dã trên Facebook, YouTube hoặc website. Thứ hai là vi phạm tại địa điểm thực tế: biển hiệu, thực đơn quảng cáo, nhà hàng hay chợ bán động vật sống, cho tới thuốc truyền thống, rượu ngâm, trang sức, kỷ vật làm từ động vật hoang dã. Thứ ba là trường hợp người đang nuôi động vật hoang dã sống muốn tự nguyện giao nộp cho nơi có thẩm quyền. ENV lưu ý kênh này chỉ xử lý các vụ vi phạm liên quan đến buôn bán trái phép tại Việt Nam. Phạm vi gồm vi phạm xảy ra trong nước, thông tin về động vật hoặc sản phẩm bị buôn lậu vào Việt Nam, và các trường hợp tự nguyện giao nộp.

Giả sử một người lướt mạng thấy trang Facebook rao bán khỉ con kèm hình ảnh và số điện thoại. Cách làm đúng là chụp màn hình bài đăng, lưu đường dẫn và thời điểm đăng, rồi gửi qua biểu mẫu trực tuyến theo dạng vi phạm trên mạng. Người gửi không cần đối chất, không cần tự đi tìm nơi nuôi nhốt. Phần xác minh và xử lý đã có lực lượng chức năng lo.

Một dạng dấu hiệu người dân dễ bắt gặp ngoài đường là bẫy chim. Tình trạng săn bắt chim di cư trái phép còn diễn biến phức tạp.^{11 Tây Ninh triển khai chương trình bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp (baotintuc.vn)} Lực lượng chức năng đã phát hiện, tháo gỡ hàng trăm mét lưới cùng thiết bị âm thanh dẫn dụ chim, tịch thu và tiêu hủy tang vật theo quy định.¹ Đây chính là loại hình vi phạm mà Chỉ thị số 04/CT-TTg ngày 17/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ nhắm tới. Lần đầu tiên Việt Nam có chỉ thị riêng bảo vệ một nhóm loài: giữ gìn sinh cảnh, điểm dừng chân, tuyến đường bay và xóa bỏ tụ điểm buôn bán trái phép chim hoang dã.^{33 Bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp: Gìn giữ nguồn tài nguyên quý giá (vietnamplus.vn)} Một tấm ảnh chụp lưới giăng ở bãi ven rừng, gửi kèm địa điểm và thời gian, đủ để lực lượng kiểm lâm vào cuộc.

Tin báo của người dân cũng được cam kết xử lý nhanh. Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà yêu cầu cơ chế hậu kiểm với tinh thần “phát hiện vi phạm lúc nào, xử lý ngay lúc đấy” đối với vi phạm về động vật, thực vật hoang dã quý hiếm, nguy cấp.

Hiệu quả của tin báo từ người dân có thật và đo được. Ở Thừa Thiên Huế, nhờ tuyên truyền vận động, từ đầu năm đến thời điểm bài viết đã có hàng trăm trường hợp người dân phát hiện và thông báo cho lực lượng chức năng đến tiếp nhận, cứu hộ động vật hoang dã.^{44 Chung tay bảo vệ động vật hoang dã (vtv8.vtv.vn)} Nhiều người ở Thừa Thiên Huế, Gia Lai, Hà Tĩnh, Tây Ninh còn tự nguyện giao nộp trăn gấm, tê tê, kỳ đà hoa, khỉ đuôi lợn, cá sấu để các con được thả về tự nhiên. Tại Huế, người dân có thể gọi trực tiếp số 0844.773.030 của Chi cục Kiểm lâm TP Huế để được tiếp nhận và hướng dẫn.

Lỗi hay gặp khi muốn giúp

Ý tốt đôi khi đi sai đường. Kiểm lâm khuyến cáo người dân không tự ý mua lại động vật hoang dã để giải cứu hoặc tự mang đi phóng sinh. Hành động này vô tình tạo thêm nhu cầu và lợi nhuận cho việc săn bắt, mua bán, đồng thời có nguy cơ vi phạm nếu mua phải động vật không có nguồn gốc hợp pháp. Ông Lê Ngọc Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm TP Huế, nói thẳng: muốn giúp động vật hoang dã, chưa chắc gì đã phải bỏ tiền mua một cá thể để phóng sinh. Không mua, không tiêu thụ, không tiếp tay cho săn bắt, mua bán trái phép đã là một khởi đầu.

Pháp luật cũng không dung túng việc nuôi nhốt. Hành vi nuôi nhốt trái phép động vật hoang dã quý hiếm có thể bị xử lý hình sự. Trong giai đoạn 2021-2025, Cơ sở dữ liệu vi phạm của ENV ghi nhận 1.002 vụ án về động vật hoang dã được xét xử.^{22 Mua bán, tàng trữ động vật hoang dã nguy cấp có thể ngồi tù hàng chục năm (suckhoedoisong.vn)} Khoảng 42% số vụ kết thúc bằng án tù cho 583 đối tượng, với mức phạt tù trung bình 3,35 năm.

Với người đang nuôi động vật rừng thông thường, luật đặt ra các điều kiện rõ ràng. Phải bảo đảm nguồn gốc hợp pháp, an toàn cho con người, tuân thủ quy định về môi trường nuôi nhốt và thú y. Ngoài ra phải ghi sổ theo dõi và thông báo cho cơ quan Kiểm lâm trong tối đa 3 ngày làm việc kể từ ngày đưa động vật về nuôi. Thiếu một trong các điều kiện này, con vật hợp pháp cũng có thể trở thành vi phạm.

Còn trường hợp động vật rừng quý hiếm đe dọa xâm hại tài sản hoặc tính mạng con người, cách xử lý được hướng dẫn là tổ chức, cá nhân phải xua đuổi, hạn chế gây tổn thương cho con vật. Đồng thời phải báo ngay cho Kiểm lâm hoặc UBND xã hoặc cấp huyện. Không tự ý sát hại, không tự ý giữ lại; cả hai việc đều do nơi có thẩm quyền lo.

Một điều cần lưu ý khi chọn kênh báo cáo: ngoài đường dây nóng 1800-1522 của ENV và số của Chi cục Kiểm lâm TP Huế, các địa phương khác có thể có số tiếp nhận riêng, nên hỏi chính quyền xã, phường hoặc chi cục kiểm lâm nơi mình sống để có số chính xác. Bảo tồn động vật hoang dã vì thế không đòi hỏi điều gì lớn lao. Việc nhỏ nhất để bắt đầu là lưu sẵn 1800-1522 vào danh bạ điện thoại. Tin báo đầu tiên có thể chỉ là một tấm ảnh chụp biển hiệu quán ăn.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

• Tây Ninh triển khai chương trình bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp (baotintuc.vn) ↩^a ↩^b
• Mua bán, tàng trữ động vật hoang dã nguy cấp có thể ngồi tù hàng chục năm (suckhoedoisong.vn) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d
• Bảo tồn động vật hoang dã nguy cấp: Gìn giữ nguồn tài nguyên quý giá (vietnamplus.vn) ↩^a ↩^b
• Chung tay bảo vệ động vật hoang dã (vtv8.vtv.vn) ↩
• Bảo tồn động vật hoang dã (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c
• Buôn bán động vật hoang dã (Wikipedia) ↩^a ↩^b ↩^c ↩^d
• Thúc đẩy các nỗ lực bảo tồn động vật hoang dã (baochinhphu.vn)
• Bảo tồn động vật hoang dã từ góc nhìn văn hóa, cộng đồng (nature.org.vn)
• đa dạng sinh học : Ngắm ‘nữ hoàng linh trưởng’ tại ngọn núi cao hơn 1.400 m ở Huế (cafef.vn)
• Tăng cường giải pháp bảo vệ đa dạng sinh học (sggp.org.vn)
• Bảo tồn động vật hoang dã quý, hiếm gắn với khai thác bền vững (qdnd.vn)
• Bảo tồn động vật hoang dã quý hiếm, nguy cấp gắn với khai thác bền vững tài nguyên sinh học (baotintuc.vn)
• Phóng sinh dịp Vu Lan thế nào để trọn ý nghĩa, bảo vệ động vật hoang dã? (suckhoedoisong.vn)
• bảo vệ động vật hoang dã - Tin tuc CẬP NHẬT , bao ve dong vat hoang da - Báo điện tử Tuổi Trẻ (tuoitre.vn)
• 20.000 tin báo vi phạm về động vật hoang dã từ khi thành lập đường dây nóng (voh.com.vn)