Xã hội & xu hướng
Những loại rác nên tách ngay ở nhà khi phân loại rác tại nguồn
Phân loại rác tại nguồn là tách rác ngay ở nhà thành ba nhóm: loại tái sử dụng, tái chế được; chất thải thực phẩm; phần sinh hoạt còn lại, theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Làm đúng cách, gia đình giảm được phần phí thu gom và có thêm khoản tiền nhỏ từ bán rác cho ve chai.
Một hộ dân ở Hà Nội có cách làm rất gọn: loại nào bán được cho ve chai thì để riêng một túi, phần còn lại chia làm hai, rác hữu cơ một bên và các loại khác một bên.1 Cách chia ba nhóm này trùng với chuẩn cả nước đang áp dụng, chỉ khác ở chỗ quy định đòi hỏi chặt chẽ hơn nhiều.
Thử hình dung một bếp nhà đô thị sau bữa tối: túi chai nhựa rỗng để một bên, hộp carton ép phẳng một bên, thức ăn thừa đổ vào thùng riêng. Cách tách rác tái chế theo kiểu đó không khó; khó nằm ở khâu sau. Nhiều nơi người dân phân loại xong, rác đến tay người thu gom lại bị đổ lẫn vì chưa có thùng riêng cho từng nhóm.
Ba nhóm rác và thực trạng
Từ ngày 1/1/2025, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn trở thành nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi tổ chức và hộ gia đình ở đô thị, theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.3 Hướng dẫn chia làm ba nhóm: loại tái sử dụng hoặc tái chế được, chất thải thực phẩm, và phần sinh hoạt còn lại. Riêng khu vực nông thôn, chất thải sau phân loại được quản lý theo quy định riêng.3
Cơ cấu rác gia đình cho thấy vì sao hai nhóm đầu cần tách ngay từ đầu. Khảo sát tại Đại học Tôn Đức Thắng cho thấy phần hữu cơ dễ phân hủy như thực phẩm thừa, rác nấu ăn, lá cây chiếm khoảng 70% rác sinh hoạt.6 Phần tái chế được như giấy, nilon, nhựa, thủy tinh, vỏ đồ hộp chiếm 25%; phần còn lại chỉ 5%.6 Lượng hữu cơ ước tính khoảng 50-70%, là nguyên liệu dồi dào để sản xuất phân vi sinh.
Quy mô phía sau lại rất lớn. Cả nước phát sinh hơn 60.000 tấn rác thải sinh hoạt mỗi ngày. Số liệu Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố còn cao hơn: tổng lượng khoảng 67.110 tấn, trong đó đô thị 36.870 tấn, nông thôn 29.455 tấn. Khoảng 71% rác không được phân loại buộc phải chôn lấp. Bức tranh cũng có phần sáng hơn: khoảng 16% rác được các nhà máy chế biến để thu hồi và phát triển năng lượng.
Cơ sở hạ tầng xử lý vẫn gánh khối lượng khổng lồ. Hệ thống hiện gồm khoảng 1.326 cơ sở xử lý rác sinh hoạt cùng 1.207 bãi chôn lấp trên cả nước. Chất lượng bãi cũng đáng lo: từng có thống kê 904 bãi chôn lấp mà chưa đến 20% trong số đó đạt chuẩn vệ sinh. Trong khi đó, lượng rác còn tăng khoảng 10% mỗi năm.
Áp lực tập trung ở hai thành phố lớn. Hà Nội thải ra hơn 7.000 tấn rác mỗi ngày, TP.HCM khoảng 9.500 tấn, tăng 6-10% mỗi năm. Tỷ lệ thu gom và xử lý đạt 96% ở đô thị nhưng chỉ 71% ở nông thôn. Đó là số liệu Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Đặng Quốc Khánh nêu tại phiên chất vấn ngày 7/11/2023, tổng hợp từ 57/63 địa phương.
Trên thực tế, việc phân loại gặp vướng ngay từ khâu nhận thức. Tại điểm thí điểm phường Nam Đồng (Hà Nội, trước khi sắp xếp đơn vị hành chính còn thuộc quận Đống Đa), phần lớn người dân không nắm rõ khái niệm rác tái chế hay rác còn lại; số hộ phân loại đúng còn thấp.3 Ông Trương Thế Khôi, Phó Trưởng phòng Tài nguyên và Môi trường quận Đống Đa khi đó, đề xuất cấp các túi rác màu sắc khác nhau để người dân dễ phân biệt.3 Chuyên gia Hoàng Dương Tùng cho rằng cần giúp người dân hình thành thói quen đổ rác và thấy được lợi ích khi phân loại, từ đó giảm được tiền xử lý.
Khoảng cách giữa quy định và thực thi vẫn hiện rõ sau nhiều tháng luật có hiệu lực: 8 tháng qua, việc thực thi vẫn gặp bất cập ở nhiều nơi.
Phần rác chưa tách đúng vẫn phải chôn lấp: hơn 70% lượng rác không phân loại bị đem chôn, trong khi chỉ khoảng 15% được tái chế hoặc tái sử dụng.
Điều đó giải thích vì sao rác thải gia đình phân loại đúng nhóm ngay từ đầu lại quan trọng đến thế.
Hai nhóm đầu chiếm tới 95% khối lượng rác trong nhà; tách được chúng, phần rác phải đem chôn lập tức thu hẹp còn một phần hai mươi.
- Giấy, thùng carton, sách, báo, vở cũ.
- Chai nhựa, lon kim loại, chai lọ thủy tinh đã rỗng.
- Pin, bóng đèn, thuốc hết hạn, để hẳn riêng khỏi hai nhóm trên.
- Thiết bị điện, điện tử cũ không còn dùng.
Phân loại rác trong luật và mức phạt
Khung pháp lý cho việc phân loại rác tại nguồn đã đủ.1 Khoản 1 Điều 75 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 nêu nguyên tắc chia ba nhóm, và Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành Hướng dẫn kỹ thuật về phân loại chất thải rắn sinh hoạt để các địa phương triển khai. Bộ cũng đề nghị UBND các tỉnh, thành phố triển khai việc phân loại chậm nhất là ngày 31/12/2024. Hộ gia đình, cá nhân ở đô thị phải chứa, đựng rác sau phân loại vào các bao bì để chuyển giao.
Về xử phạt, Nghị định 45/2022/NĐ-CP ngày 7/7/2022 của Chính phủ về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, cùng khoản 7 Điều 79 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, quy định việc xử phạt hộ gia đình không phân loại rác. Thời điểm chính thức áp dụng là từ ngày 31/12/2024. Theo đó, hộ gia đình, cá nhân nào không tách rác sinh hoạt có thể bị phạt 500.000 đồng đến 1 triệu đồng.1 Mức phạt hiện hành nhẹ hơn hẳn so với trước: Nghị định 155/2016/NĐ-CP từng quy định phạt 15-20 triệu đồng với hành vi không phân loại rác tại nguồn.
Hướng dẫn kỹ thuật chia nhóm tái sử dụng, tái chế thành tám nhóm nhỏ: giấy thải, nhựa thải, kim loại thải, thủy tinh thải, vải và đồ da, đồ gỗ, cao su, cùng thiết bị điện, điện tử thải bỏ. Nhóm sinh hoạt khác gồm chất thải nguy hại, chất thải cồng kềnh và các loại còn lại.6 Cách tách rác tái chế ở nhà nhờ đó rõ ràng: chai nhựa rỗng vào một túi, hộp carton ép phẳng vào túi khác, còn pin và bóng đèn phải để hẳn riêng vì thuộc nhóm nguy hại.
Rác điện tử là mảnh ghép ít gia đình để ý. Chương trình Vietnam Recycles thu gom và tái chế miễn phí thiết bị điện, điện tử bị lỗi hoặc hết hạn sử dụng tại Hà Nội và TP.HCM.4 Về vật liệu bao bì, Bộ Tài nguyên và Môi trường cho biết sẽ đôn đốc các địa phương chấm dứt nhập khẩu, sản xuất và cung cấp túi nylon khó phân hủy từ năm 2026 tại các trung tâm thương mại, siêu thị phục vụ sinh hoạt.
Mô hình địa phương
Đà Nẵng là địa phương đi trước với dự án phân loại rác tại nguồn và tái chế 3R. Giai đoạn một triển khai từ năm 2017 đến 2019 do JICA tài trợ; ngày 2/8, thành phố khởi động giai đoạn hai với kinh phí 15,63 tỷ đồng. Tại đây, người dân tách sẵn rác tái chế theo từng loại để bán trong ngày hội thu mua rác tái chế. Giấy gồm bìa carton, sách, báo, vở; nhựa chia chai trong và chai màu; kim loại gồm sắt, vỏ lon sữa, vỏ lon bia.
Tại Huế, dự án Đô thị giảm nhựa miền Trung Việt Nam do WWF-Na Uy tài trợ khởi động từ năm 2021, hướng tới giảm 30% rác nhựa vào năm 2024, và đã lắp đặt gần 300 bộ thùng lưu chứa rác để phân loại tại nguồn. Dự án còn cải thiện bãi rác Thủy Phương và hỗ trợ Nhà máy xử lý rác Phú Sơn tại Hương Thủy.
TP.HCM triển khai phân loại từ năm 2017, mở rộng toàn địa bàn từ năm 2020, và đổi mới cách chia thành hai nhóm: rác tái chế và rác còn lại. Đây là cách đơn giản hóa so với chuẩn ba nhóm quốc gia, một hướng đi dễ làm hơn cho nơi mới bắt đầu. UBND 24 quận, huyện của thành phố đã tuyên truyền đến 238 trong tổng số 322 phường, xã, thị trấn. Ở thành phố này, Phường 4, quận Gò Vấp thực hiện chương trình đổi rác lấy quà để tạo thói quen phân loại, cùng sáng kiến Doralaqua của một nhóm bạn trẻ.
Hà Nội từng có dự án 3R với tài trợ của Chính phủ Nhật Bản cách đây 15 năm. Thành phố lần lượt thí điểm phân loại tại 5 quận nội thành từ ngày 1/6, đồng thời bố trí điểm tập kết rác thải cồng kềnh tại 23 phường.
Chính sách đang nghiêng về việc làm cho người dân dễ làm, thay vì chỉ dễ phạt. Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành Hướng dẫn kỹ thuật để các địa phương triển khai, đồng thời hướng dẫn xác định kinh phí thu gom dựa trên khối lượng hoặc thể tích rác đã phân loại. Nói cách khác, nhà nào tách rác gọn sẽ chi ít hơn. Ở địa phương, mô hình đổi rác lấy quà ở TP.HCM hay ngày hội thu mua rác tái chế ở Đà Nẵng cho thấy phần thưởng nhỏ cũng đủ kéo thói quen mới vào đời sống.
Đọc thêm: Gia đình đường mòn là gì và vì sao dân trekking gọi nhau là gia đình
Lợi ích thiết thực
Việc tách rác ngay từ đầu còn chạm tới túi tiền. HĐND TP Hà Nội quy định phí thu gom rác 6 nghìn đồng/người/tháng, và UBND các tỉnh, thành phố được hướng dẫn xác định kinh phí hộ gia đình phải chi trả cho thu gom, vận chuyển, xử lý dựa trên khối lượng hoặc thể tích rác đã được phân loại. Túi rác càng gọn và đúng nhóm, phần việc của đơn vị thu gom càng nhẹ.
Nhóm tái chế còn cho gia đình một khoản tiền nhỏ đều đặn. Cách tách rác tái chế để bán ve chai đã quen với nhiều hộ ở Hà Nội: giấy, chai nhựa, lon kim loại đều đổi được thành tiền. Dư địa phía sau còn rộng. Việt Nam thải ra 3,9 triệu tấn nhựa mỗi năm nhưng chỉ 33% được thu hồi và tái chế, tương đương lãng phí 75% giá trị vật liệu, khoảng 2,2-2,9 tỷ USD mỗi năm, theo báo cáo của IFC và Ngân hàng Thế giới.
Phần hữu cơ sau khi tách riêng không nhất thiết phải ra bãi rác. Rác như thực phẩm thừa và rác nấu ăn được tận dụng làm thức ăn cho gia súc hoặc ủ thành phân compost, phân giun bón cây.2 Người dân có thể tự xử lý tại nhà bằng mô hình nuôi giun và ủ phân, tạo ra phân sạch, thân thiện môi trường, giúp cải tạo đất.6 Ai muốn kéo lối sống xanh vào nhà sâu hơn nữa có thể đọc bài tự làm tấm che nắng bằng vạt bạt tái chế giảm nhiệt phòng trên chuyên mục Xã hội & xu hướng.
Ba túi rác đặt cạnh bếp vì thế vừa giảm rác chôn lấp, vừa giữ lại phần giá trị mà trước giờ cả gia đình vẫn đổ đi cùng một thùng.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Phân loại rác thải tại nguồn vẫn khó! (qdnd.vn) ↩a ↩b ↩c
- Phân loại rác thải tại nguồn (tdtu.edu.vn) ↩
- Gỡ vướng cho việc phân loại rác thải tại nguồn (nhandan.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Bắt đầu tái chế rác thải điện tử tại Việt Nam (baodautu.vn) ↩
- Không tái chế rác thải nhựa, Việt Nam lãng phí gần 3 tỷ USD mỗi năm (vtv.vn)
- Xử lý rác thải sinh hoạt thành phân bón hữu cơ (tdtu.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d