Bụi mịn là gì? Vì sao PM2.5 nguy hiểm và cách phòng tránh

Bụi mịn là gì và vì sao nó nguy hiểm hơn bụi thường

Vào những ngày cuối thu ở Hà Nội, nhiều người đứng trước cửa sổ nhìn trời xám đục và nghĩ đó chỉ là sương mù. Thật ra lớp mờ che khuất các tòa nhà kia phần lớn là bụi mịn, những hạt cực nhỏ mà mắt thường không thể nhìn thấy, nhỏ hơn sợi tóc người tới khoảng 30 lần. Bụi mịn là gì và vì sao nó đáng lo hơn vẻ ngoài trong lành của một ngày nắng là câu hỏi cần được trả lời rõ, bởi chính những hạt vô hình này mới là thứ đi sâu nhất vào cơ thể con người.

Cái tên “bụi” khiến nhiều người hình dung ra những vệt bẩn trên bậu cửa hay lớp mờ trên mặt bàn, thứ có thể lau sạch trong vài phút. Bụi mịn khác hẳn ở chỗ nó không nằm lại đâu cả mà lơ lửng trong không khí ta thở, trôi nổi hàng giờ, hàng ngày, và theo từng hơi thở len vào mũi, phổi rồi máu. Mỗi ngày, một người hít vào khoảng 10.000 lít không khí, nghĩa là cơ thể liên tục tiếp nhận lượng hạt nhỏ mà không có cách nào ngừng lại.

Để hiểu vì sao giới y tế và môi trường trên thế giới coi bụi mịn là chất ô nhiễm không khí nguy hiểm hàng đầu, cần bắt đầu từ kích thước của nó. Con số đo được bằng đơn vị nhỏ đến mức nào, và hạt càng nhỏ thì đi được càng xa trong cơ thể ra sao, chính là hai điều quyết định mọi câu chuyện còn lại.

Định nghĩa và các loại PM10, PM2.5, PM1.0 đo bằng micromet

Bụi mịn là các hạt vật chất rắn hoặc lỏng cực nhỏ lơ lửng lâu trong không khí, mắt thường không nhìn thấy được, chỉ thấy qua kính hiển vi. Tên khoa học của nó là Particulate Matter, viết tắt thành PM, ký hiệu chung cho mọi hợp chất dạng hạt có trong bụi, từ hạt vô cơ như đất, bồ hóng đến hạt hữu cơ từ khói đốt nhiên liệu. Con số đi kèm sau chữ PM không phải mã loại mà chính là kích thước hạt, tính bằng micromet. Micromet là đơn vị đo chiều dài bằng một phần nghìn milimet, viết tắt là µm, nhỏ đến mức một sợi tóc người có đường kính trung bình khoảng 50 đến 70 micromet.

Theo cách phân loại phổ biến hiện nay, bụi PM10 là nhóm hạt hít vào được có đường kính từ 2,5 đến 10 micromet, nhỏ hơn sợi tóc người khoảng 5 đến 7 lần, thuộc nhóm hạt thô trong họ bụi mịn. Bụi PM2.5 có đường kính từ 2,5 micromet trở xuống; nếu xếp khoảng 30 hạt PM2.5 cạnh nhau thì mới bằng chiều rộng một sợi tóc. Bụi PM1.0 nhỏ hơn nữa, đường kính bằng hoặc dưới 1 micromet, thuộc nhóm bụi siêu mịn. Ngoài cùng còn có PM0.1, hạt nano có kích thước dưới 0,1 micromet, nhóm nhỏ nhất và được xem là nguy hiểm nhất trong các loại bụi mịn.

Sự chênh lệch về kích thước nghe tưởng chỉ vài micromet nhưng quyết định hoàn toàn con đường của hạt bụi bên trong cơ thể, nên các nhóm PM này cũng mang mức độ nguy hiểm rất khác nhau. PM10 vì hạt thô hơn nên phần lớn bị giữ lại ở đường thở trên, trong khi PM2.5 và PM1.0 có thể lọt qua hàng rào tự nhiên của cơ thể rồi lẫn vào máu. Đây là lý do khi đọc các bản tin chất lượng không khí, người ta thường chú ý nhất đến chỉ số PM2.5 thay vì tổng lượng bụi.

Về thành phần, bụi mịn không phải một chất đơn nhất mà là hỗn hợp phức tạp, gồm các ion nitrat, amoni, sunfat, hợp chất carbon và hợp chất kim loại, tùy nguồn phát thải mà tỷ lệ mỗi thứ khác nhau. Hạt từ khói xe và đốt nhiên liệu hữu cơ sẽ mang đặc trưng khác hạt từ đường đất hay công trường xây dựng. Chính vì là “tấm thảm” gom đủ mọi chất từ không khí, hạt càng nhỏ càng dễ mang theo những chất độc đi kèm, điều sẽ thấy rõ ở phần cơ chế bên dưới.

Một chi tiết giúp hình dung rõ hơn: PM2.5 chỉ nhìn thấy được qua kính hiển vi điện tử, chứ không phải kính lúp hay kính hiển vi thường. Nghĩa là trong một ngày trời trông vẫn xanh, không khí vẫn có thể chứa rất nhiều hạt này mà mắt không thấy. Những hạt vô hình ấy chính là thứ phổi và máu phải gánh mỗi ngày.

Hạt càng nhỏ càng nguy hiểm: con đường từ mũi đến phế nang và máu

Cơ thể người có sẵn hệ thống lọc khí tự nhiên: lông mũi và dịch nhầy trong mũi, họng giữ lại phần lớn hạt bụi thô có kích thước từ 2,5 đến 10 micromet trước khi không khí đi tiếp xuống dưới. Nhưng với hạt siêu nhỏ, hàng rào này gần như vô dụng. PM2.5 không bị lông mũi cản, đi thẳng qua mũi, họng, xâm nhập sâu vào phổi, và vì kích thước quá nhỏ nên rất khó được đào thải ra khỏi cơ thể.

Điểm đến cuối cùng của con đường này là phế nang, tức những túi khí nhỏ nhất nằm ở cuối đường thở trong phổi, nơi trao đổi oxy với máu. Hạt bụi mịn hít vào sẽ mắc kẹt tại phế nang, tích lũy dần và khó loại bỏ, lâu ngày gây các bệnh bụi phổi như pneumoconiosis. Nguy hiểm hơn, hạt bụi siêu nhỏ có thể vượt qua màng phế nang - mao mạch, tức vách mỏng ngăn giữa khí và máu, rồi theo đó đi vào hệ tuần hoàn. Khi bụi đã vào máu, nó không còn là chuyện của riêng lá phổi nữa mà ảnh hưởng lan sang hô hấp, tim mạch và cả não bộ.

Tác hại của hạt bụi không dừng ở kích thước vật lý. Bụi mịn dễ hấp thụ các chất độc hại có sẵn trong không khí, trong đó có kim loại nặng như crom, cadmium, niken, asen cùng các chất aldehyde. Những chất này cản trở cơ chế sửa lỗi ADN của tế bào, kết hợp với việc hạt bụi sinh ra gốc tự do tấn công tế bào, dẫn tới biến đổi gen, hình thành khối u và tăng nguy cơ ung thư phổi. Tổ chức Y tế Thế giới cũng nhận định bụi PM2.5 xâm nhập tế bào theo đường máu, phá hủy cơ chế tự miễn dịch và gây tổn thương phổi, tim, não.

Vì thế, khi so sánh PM2.5 với PM10, sự khác biệt không nằm ở “bụi nhiều hay ít” mà ở chỗ hạt nhỏ đi được đến đâu. Hạt thô dừng ở mũi và họng, cơ thể có thể tống ra bằng hắt hơi, nhổ đờm. Hạt siêu nhỏ dừng ở phế nang và máu, không có cơ chế nào đào thải gọn gàng. Đó là lý do những ngày trời mờ đục vì ô nhiễm, điều đáng lo không phải vệt bẩn nhìn thấy được mà là hàng tỷ hạt không thấy được đang đi sâu vào cơ thể qua từng hơi thở.

Bụi mịn đến từ đâu và thực trạng ở Việt Nam ra sao

Những hạt vô hình ấy không tự sinh ra. Mỗi hạt PM2.5 lơ lửng trên phố đều có nguồn gốc rõ ràng: khói ống xả xe máy, ống khói nhà máy, việc đào đường hay đống rơm rạ ai đó đốt ngoài đồng. Nhận diện đúng nguồn giúp hiểu vì sao mức ô nhiễm khác nhau giữa các thành phố, giữa các mùa và thậm chí giữa các giờ trong ngày.

Nguồn bụi chia làm hai nhóm lớn: tự nhiên và nhân tạo. Nhóm tự nhiên ít gặp ở Việt Nam, còn nhóm nhân tạo chiếm phần lớn ở đô thị, trong đó khí thải giao thông đứng đầu.

Nguồn ngoài trời: từ xe cộ, công nghiệp, xây dựng đến cháy rừng và bụi sa mạc

Nguồn tự nhiên tạo ra bụi mịn gồm cháy rừng, bụi sa mạc, phun trào núi lửa, sương mù và hiện tượng nghịch nhiệt giao mùa. Nghịch nhiệt là hiện tượng lớp không khí lạnh nằm trên lớp không khí ấm, giữ chất ô nhiễm sát mặt đất và làm nồng độ bụi mịn tăng cao. Bão bụi từ sa mạc hay núi lửa phun trào tuy có thật nhưng ít phổ biến ở Việt Nam, nên thực tế không khí trong nước chịu ảnh hưởng chủ yếu từ con người.

Nguồn nhân tạo thì dày đặc hơn nhiều. Giao thông, sản xuất công nghiệp, xây dựng, bếp than củi dầu, đốt rơm rạ, rác thải và sinh hoạt thường ngày như nấu nướng, hút thuốc đều phát thải hạt mịn. Xe máy, ô tô, xe tải cũ hoặc không bảo dưỡng định kỳ thải ra nhiều hạt bụi li ti cùng khí độc. Nhà máy dùng nhiên liệu hóa thạch như than đá, dầu mỏ xả khói bụi và hợp chất hóa học ra môi trường xung quanh.

Ở khu vực đô thị và công nghiệp, nguồn nhân tạo chiếm phần lớn lượng bụi PM2.5. Riêng Hà Nội, khoảng 70% bụi mịn do ô tô và xe máy thải ra, mức này tăng vọt vào giờ cao điểm. Phần còn lại đến từ sản xuất công nghiệp, xây dựng và đun nấu dân sinh. Con số này giải thích vì sao các con phố đông xe buổi sáng sớm lại ngột ngạt hơn hẳn một con hẻm vắng.

Bụi mịn còn hình thành theo cách ít người ngờ tới. Các chất khí thải ra không phải bụi, nhưng gặp nhau trong không khí lại phản ứng hóa học và kết thành hạt mịn. Loại bụi thứ hai này có thể xuất hiện cách nguồn phát thải nhiều dặm, thậm chí từ công trình xây dựng, ống khói nhà máy hay đám cháy rừng cách xa hàng ngàn cây số. Ở TP.HCM, một số hạt mịn trong không khí được gió mang từ các tỉnh thành lân cận. Nói cách khác, đứng ở nơi không có nhà máy hay công trình nào gần đó vẫn không chắc đã tránh được bụi.

Về thành phần, hạt PM2.5 là hỗn hợp gồm carbon, nitơ và các hợp chất kim loại, lơ lửng trong không khí. Một bộ phận trong đó đặc biệt đáng ngại: carbon đen phát ra từ động cơ diesel, chất mà WHO đã xếp vào nhóm gây ung thư hạng nhất. Khói bếp, đốt than tổ ong và đốt rác ngoài góp phần tăng nồng độ bụi mịn, đồng thời gắn với các chất khí khác đi kèm, sẽ nói kỹ ở phần trong nhà.

Nguồn trong nhà: khói thuốc, bếp núc, nhang, nến và các khí đi kèm

Nhiều người cho rằng đóng cửa là an toàn, nhưng không gian kín cũng tích tụ bụi mịn từ chính hoạt động thường ngày. Khói thuốc lá, việc chiên xào nướng trên bếp, đốt nến, thắp nhang, đốt hương muỗi hay đèn dầu đều sinh hạt mịn ngay trong phòng khách và bếp. Nấm mốc trên tường ẩm cũng góp phần làm không khí trong nhà xấu đi.

Ngoài hạt bụi, các chất khí đồng hành dễ bị bỏ qua. CO là khí không màu, không mùi, làm giảm oxy trong máu, tổn thương thần kinh và có thể gây tử vong khi hít lượng lớn. Hít nhiều SO2 làm tăng nhịp thở, gây khó thở, thậm chí dẫn đến tử vong, và chất này còn tạo mưa axit. VOC từ sơn, keo dán và đồ gỗ công nghiệp ảnh hưởng thần kinh, gây bệnh phổi và ung thư. CFC từ điều hòa, tủ lạnh thì làm thủng tầng ozone, liên quan ung thư da và bệnh mắt. Bếp than tổ ong hay đốt rác ngoài trời vì thế thải ra cả một hỗn hợp chất ô nhiễm, chứ đâu riêng chuyện bụi.

Thực trạng tại Việt Nam: Hà Nội và các đô thị lớn ô nhiễm kéo dài theo mùa

Số liệu quan trắc nhiều năm cho thấy mức ô nhiễm bụi mịn ở Việt Nam vượt khuyến nghị an toàn một cách thường xuyên. Nồng độ PM10 trong nước thường xuyên cao hơn ngưỡng WHO đề xuất từ 3 đến 8 lần. WHO, tức Tổ chức Y tế Thế giới, là cơ quan Liên Hợp Quốc công bố khuyến nghị ngưỡng an toàn chất lượng không khí. Tổ chức này ước tính ô nhiễm không khí giết chết khoảng 7 triệu người mỗi năm trên toàn thế giới, và 9 trong 10 người đang hít thở không khí có hàm lượng chất ô nhiễm cao.

Hà Nội là trường hợp được nhắc nhiều nhất. WHO từng xếp Hà Nội thứ 8 toàn cầu về mức độ ô nhiễm không khí; theo AirVisual năm 2018, thành phố đứng thứ hai Đông Nam Á và thứ 12 thế giới về ô nhiễm theo bụi PM2.5. Trung bình mỗi năm, người Hà Nội hít bụi mịn gấp 9 lần mức khuyến cáo an toàn.^{11 Thành phố Hà Nội sẽ làm gì để chống “mùa” bụi mịn? (congthuong.vn)} Điều này để lại dấu vết đo được: tuổi thọ bình quân của người Hà Nội khoảng 79 tuổi, trong khi nếu không có ô nhiễm bụi mịn thì con số lý ra là 81,49 tuổi.

Ô nhiễm ở Hà Nội mang quy luật mùa rõ rệt. Mùa bụi mịn kéo dài từ tháng 10 năm trước đến tháng 3, tháng 4 năm sau.^{11 Thành phố Hà Nội sẽ làm gì để chống “mùa” bụi mịn? (congthuong.vn)} Tổng cục Môi trường ghi nhận mùa khô và giao mùa ở miền Bắc là thời kỳ nồng độ PM2.5 thường cao nhất trong năm. Thời tiết hanh khô cùng nghịch nhiệt làm chất ô nhiễm bị giữ lại sát mặt đất, và PM2.5 thường cao hơn vào ban đêm và sáng sớm. Sáng sớm gió lặng nên khả năng phát tán thấp; đến ban ngày, nắng đốt nóng không khí giúp bụi khuếch tán, không khí mới cải thiện. Chất lượng không khí chỉ thực sự tốt lên khi có mưa, gió tăng hoặc sương mù tan.

Trong ngày, bụi mịn tăng cao vào hai khung giờ cao điểm 7–8 giờ sáng và 18–19 giờ chiều, khi xe cộ đông nhất; nồng độ giảm ở mức thấp nhất vào khoảng 13–14 giờ và 23 giờ đến 1 giờ sáng. Quan trắc đầu năm 2019 cho thấy không khí xấu đi vào các tuần sát Tết khi giao thông tăng, rồi tốt hơn trong và sau Tết. Những đợt đỉnh ô nhiễm cũng được ghi nhận cụ thể: sáng 1/10/2019, chỉ số AQI tại Hà Nội lên tới 194, mức có hại cho sức khỏe. Cuối tuần 30/11 đến 1/12/2019, hệ thống PAMAir ghi nhận AQI ở hầu hết khu vực Hà Nội ở ngưỡng đỏ, với các giá trị từ 152 đến 187. Đến ngày 17/12/2019, thành phố tiếp tục hứng đợt bụi siêu mịn ô nhiễm nặng.

TP.HCM và các đô thị lớn khác không đứng ngoài chuyện này. TP.HCM, Cần Thơ, Bình Dương cũng có chất lượng không khí đáng báo động. Dù vậy, có tín hiệu đáng ghi nhận: năm 2018 tại hai trạm quan trắc Trung Yên 3 và Minh Khai ở Hà Nội, không có ngày nào AQI chạm mức xấu, cải thiện so với năm 2017. Thành phố cũng đã cơ bản giải quyết khói bụi do đốt rơm rạ và bếp than tổ ong.^{11 Thành phố Hà Nội sẽ làm gì để chống “mùa” bụi mịn? (congthuong.vn)} Nguyên nhân còn lại, theo nhận định phổ biến, là xe máy, ô tô, công trình xây dựng và việc đào đường diễn ra quanh năm.

Bụi mịn gây hại gì cho sức khỏe

Hậu quả ấy không chỉ dừng lại ở nhóm nhạy cảm. Nhiều người ra đường trong ngày trời đục chỉ thấy cay mắt, hơi nghẹn cổ rồi tưởng hết chuyện. Thực tế những hạt vô hình đó đi sâu hơn bất kỳ ai nghĩ, và mỗi nhóm cơ quan chịu một kiểu tổn thương riêng, từ mũi họng cho đến mạch máu và não bộ.

Nghiêm trọng ở chỗ, tổn thương không đến ngay mà tích lũy âm thầm. Người khỏe mạnh vẫn có thể bị kích ứng chỉ sau vài giờ tiếp xúc, còn người bệnh nền thì một cơn đau thắt ngực có thể xuất hiện mà không có dấu hiệu báo trước. Hiểu đúng từng nhóm bệnh giúp người đọc đánh giá rủi ro của chính mình, thay vì xem nhẹ mỗi khi trời mờ mờ.

Hệ hô hấp: từ kích ứng, hen suyễn đến ung thư phổi

Đường đi của bụi vào cơ thể bắt đầu từ hệ hô hấp, nên đây cũng là nơi chịu đòn đầu tiên và nặng nhất. Với tiếp xúc ngắn, chỉ vài giờ hoặc vài ngày ở nơi không khí ô nhiễm, người bình thường dễ gặp kích ứng mắt, mũi, ho và nặng ngực. Người đã có hen suyễn thì nguy cơ lên cơn cao hơn hẳn. Triệu chứng này thường tự hết khi không khí cải thiện, nhưng đó chưa phải toàn bộ câu chuyện.

Khi tiếp xúc kéo dài nhiều tháng, nhiều năm, danh sách bệnh dài hơn và nặng hơn: viêm mũi, viêm xoang, viêm phế quản mãn tính, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm phổi và cuối cùng là ung thư phổi. Người lao động thường xuyên hít bụi, như công nhân xây dựng hay người bán hàng ngoài trời, thuộc nhóm có nguy cơ mắc bệnh hô hấp mãn tính rất cao. Trẻ em còn chịu một hậu quả riêng: không khí ô nhiễm ức chế tăng trưởng phổi, gây nhiễm trùng hô hấp và làm hen suyễn nặng hơn ở lứa tuổi mà phổi đang phải phát triển.

Mức độ nghiêm trọng hiện rõ qua số liệu.^{11 Thành phố Hà Nội sẽ làm gì để chống “mùa” bụi mịn? (congthuong.vn)} Theo nghiên cứu tại Bệnh viện Bạch Mai, số bệnh nhân nhập viện vì bệnh hô hấp tăng 15 đến 20% vào những ngày nồng độ PM10 cao. Về ung thư, nghiên cứu của WHO và IARC ghi nhận nồng độ bụi càng cao thì tỷ lệ ung thư phổi càng tăng. WHO đã xếp PM2.5 vào nhóm chất có khả năng gây ung thư. Tổ chức này ước tính ô nhiễm không khí gây ra hàng triệu ca tử vong sớm mỗi năm, phần lớn liên quan bệnh tim mạch, hô hấp và ung thư.

Tim mạch và chuyển hóa: con đường gián tiếp gây nhồi máu, đột quỵ, tiểu đường

Ít ai ngờ rằng một hạt bụi lọt vào phổi có thể kết thúc ở tim. Với những hạt nhỏ nhất, chúng đi qua vách ngăn khí-máu ở phế nang và bước vào hệ tuần hoàn, tức là đi cùng dòng máu. Trong mạch máu, chúng gây phản ứng viêm, tổn thương thành mạch và có thể làm vỡ chính chỗ mạch đã bị tắc từ trước, dẫn tới nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

Hệ quả đo được qua các nghiên cứu khá rõ: bụi mịn làm tăng huyết áp, đẩy nhanh xơ vữa động mạch, gây rối loạn nhịp tim. Nồng độ PM2.5 tăng lên làm nguy cơ tử vong vì tim mạch và tỷ lệ nhập viện vì cao huyết áp tăng rõ rệt. Người có sẵn bệnh tim mạch chịu rủi ro nặng nhất: tiếp xúc nồng độ cao có thể gây đau thắt ngực hoặc đột quỵ đột ngột mà không có dấu hiệu báo trước, và nguy cơ tử vong tăng đáng kể so với người cùng bệnh nhưng sống nơi không khí sạch hơn. Nghiên cứu cho thấy tiếp xúc PM2.5 chỉ vài giờ đến vài tuần đã đủ làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch, còn phơi nhiễm lâu dài có thể rút ngắn tuổi thọ từ vài tháng đến vài năm.

Thêm vào đó, đường ảnh hưởng không dừng ở tim. Bụi mịn siêu nhỏ còn liên quan đến rối loạn chuyển hóa: các nghiên cứu ban đầu gợi ý rằng chúng có thể gây kháng insulin, làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường và biến chứng của bệnh này. Nhờ vậy, giữ không khí trong lành là chuyện của lá phổi, của cả vòng tuần hoàn và chuyển hóa của cơ thể.

Não bộ và thần kinh: suy giảm trí nhớ, đột quỵ, trầm cảm

Não là cơ quan ít được nghĩ tới nhất khi nói về ô nhiễm không khí, nhưng bằng chứng tích lũy nhiều năm cho thấy ảnh hưởng thật. Tiếp xúc lâu dài với khói bụi làm tăng nguy cơ đột quỵ, đẩy nhanh suy giảm nhận thức và tăng nguy cơ mất trí nhớ, kèm theo đó là tỷ lệ trầm cảm cao hơn.

Cơ chế nằm ở những hạt siêu mịn. Trong khi PM2.5 đã đủ nhỏ để vào máu, thì PM1.0 còn có thể vượt hàng rào máu não, lớp bảo vệ vốn ngăn chất độc tiếp cận tế bào thần kinh. Các nghiên cứu liên hệ PM1.0 với suy giảm trí nhớ, bệnh Alzheimer, bệnh Parkinson và cả tổn thương ADN trong tế bào.

Ảnh hưởng tâm lý cũng được ghi nhận, không phải suy đoán. Người sống lâu ở nơi khói bụi dễ rối loạn giấc ngủ, tâm lý bất ổn, khó kiểm soát thái độ và dễ cáu gắt hơn. Với người làm việc trí óc, sự giảm sút trí nhớ và khả năng tập trung có thể đến từ từ, đến mức chỉ nhận ra khi hiệu suất đã rõ ràng kém đi.

Da, hệ miễn dịch và các nhóm người nhạy cảm nhất

Da là bộ phận đầu tiên chạm vào không khí nhiều bụi, và hạt bụi mịn không lướt qua mà bám lại. Dầu thừa trên bề mặt da có độ dính cao, hoạt động như nam châm giữ hạt bụi khi ra đường; bụi hòa với dầu thừa và tế bào chết gây bít tắc lỗ chân lông, sinh mụn đầu đen, mụn ẩn và mụn viêm. Do đó người hay ra đường vào giờ cao điểm thường thấy da bết và nổi mụn nhiều hơn, dù chăm sóc không hề lơ là.

Sâu hơn nữa là các phản ứng hóa học trên da. Bụi mịn oxy hóa Squalene, một thành phần dầu tự nhiên của da, thành chất gây bít tắc mạnh; chúng mang theo vi khuẩn, kim loại nặng và chất độc PAH, tạo điều kiện cho vi khuẩn P. acnes gây mụn phát triển. Cùng lúc, bụi sinh gốc tự do ROS phá hủy Collagen và Elastin, hai protein giữ độ đàn hồi, khiến da lão hóa sớm; chúng còn kích hoạt tế bào sắc tố Melanocytes, gây đốm nâu, sạm nám ở gò má và trán. Ngoài da, mắt cũng chịu tác động trực tiếp với các triệu chứng cay mắt, đỏ mắt và viêm kết mạc.

Ngược lại với vẻ ngoài chỉ là vấn đề thẩm mỹ, tác động lên hệ miễn dịch lại nghiêm trọng hơn: bụi PM2.5 hấp thụ chất độc và mang theo vi khuẩn, virus, làm hệ miễn dịch quá tải, khiến cơ thể dễ nhiễm cúm, viêm họng và khó hồi phục sau bệnh hơn. Người tiếp xúc lâu dài còn bị giảm miễn dịch tổng thể, dễ mắc các bệnh về tim mạch, da, mắt và hô hấp cùng lúc.

Không phải ai cũng chịu hậu quả nặng như nhau. Các nhóm nhạy cảm nhất với bụi mịn gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người hút thuốc, người hen suyễn, viêm phế quản và người có sẵn bệnh tim phổi. Với phụ nữ mang thai, tiếp xúc bụi mịn thường xuyên làm tăng nguy cơ sinh non và sinh con nhẹ cân; một số nghiên cứu còn ghi nhận trẻ sinh ra có thể hụt cân, phát triển phổi kém hơn và dễ mắc các rối loạn như tự kỷ. Ô nhiễm không khí cũng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình phát triển não bộ của trẻ em, một thiệt hại khó bù lại sau này.

Cách biết mức bụi mịn và bảo vệ bản thân mỗi ngày

Biết mình thuộc nhóm dễ bị ảnh hưởng, việc theo dõi mức ô nhiễm hàng ngày trở nên cần thiết. Kiểm tra chỉ mất vài phút mở điện thoại, nhưng chọn cách phản ứng lại cần chút hiểu biết: khi nào nên đóng cửa, khi nào nên đeo khẩu trang loại nào, và chiếc máy lọc đặt ở phòng nào mới có tác dụng thật.

Người ta thường nghĩ bảo vệ khỏi bụi mịn là chuyện của máy móc đắt tiền. Trên thực tế, phần lớn việc làm hữu ích đều miễn phí: chọn giờ ra đường, đóng mở cửa sổ đúng lúc, rửa mũi sau khi về nhà.

Đọc chỉ số AQI và các ngưỡng nồng độ bụi có ý nghĩa với sức khỏe

AQI là chỉ số chất lượng không khí tổng hợp, quy đổi nồng độ các chất ô nhiễm trong đó có bụi mịn thành thang mức độ ảnh hưởng sức khỏe, đo liên tục tại các đài quan trắc. Số càng cao, không khí càng xấu, và màu sắc hiển thị trên ứng dụng càng chuyển về đỏ, tím.

Để tra cứu, có thể mở website waqi.info hoặc aqicn.org, vào website IQAir xem theo từng khu vực, hoặc cài ứng dụng PAM Air của Việt Nam cung cấp chỉ số tại các thành phố lớn, ứng dụng VN Air của Tổng cục Môi trường, hay AirVisual với dữ liệu từ hơn 100.000 trạm quan trắc toàn cầu. Nhiều ứng dụng cho xem theo thời điểm trong ngày, giúp chọn khung giờ ô nhiễm thấp nhất để lên kế hoạch đi ngoài trời.

Với PM2.5, các ngưỡng thường được chia như sau: từ 0 đến 12 microgam mỗi mét khối là không khí tốt; từ 12 đến 35 là trung bình; từ 35 đến 55 là kém; từ 55 đến 150 là nguy hại; trên 150 là rất nguy hại. Một thang chia khác cũng phổ biến: 0–15 microgam/m³/ngày được coi là tốt, hoạt động trong ngoài trời thoải mái; 16–35 là bình thường, người già và trẻ em nên chú ý; 36–75 là xấu, nên tránh hoạt động ngoài trời kéo dài hoặc quá sức; từ 76 trở lên là rất tệ, hạn chế tối đa việc ra ngoài.

Để tham chiếu, Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ thiết lập tiêu chuẩn chất lượng không khí cho PM2.5 từ năm 1997, sửa đổi năm 2006 và 2012. Mức ngắn hạn 24 giờ là 35 microgam/m³, mức hàng năm là 12. Đây là chuẩn của Hoa Kỳ, không phải quy định áp dụng cho Việt Nam, nhưng hữu ích khi đọc các ứng dụng hiển thị theo thang này.

Có điều, AQI tiêu chuẩn chưa tính tới PM1.0, hạt còn nhỏ hơn PM2.5. Vì vậy không khí có AQI trung bình vẫn có thể không an toàn nếu nồng độ PM1.0 cao, nhất là trong không gian kín. Người muốn theo dõi sát hơn có thể lắp cảm biến đo bụi tại nhà hoặc nơi làm việc; thiết bị đo cá nhân hiện có giá từ 2 đến 10 triệu đồng. Còn các máy đo chuyên nghiệp như BAM dùng tia beta, TEOM đo tần số dao động hay phương pháp trọng lượng của WHO chỉ có ở trạm quan trắc.

Chọn và dùng khẩu trang đúng cách: loại thường không chặn được bụi mịn

Khẩu trang y tế ba lớp sinh ra để ngăn giọt bắn, vi khuẩn và virus, không phải để lọc hạt bụi kích thước micromet. Khẩu trang vải dệt càng kém hơn: khoảng cách giữa các sợi lớn nên bụi mịn vẫn dễ dàng lọt qua. Đeo hai khẩu trang y tế lồng nhau chỉ là giải pháp tình thế khi không có gì khác, không thay thế được loại chuyên dụng.

Loại cần tìm là khẩu trang đạt chuẩn N95, KN95, KF94 hoặc FFP2, lọc được ít nhất 95% hạt bụi kích thước 0,3 micromet. Các thử nghiệm so sánh cho thấy khẩu trang đạt chuẩn N95, FFP2 lọc được phần lớn hạt bụi mịn, trong khi khẩu trang y tế ba lớp chỉ ngăn được giọt bắn và vi khuẩn. Sản phẩm chuyên dụng thường có ba lớp, trong đó lớp thứ hai là lớp quan trọng nhất.

Chọn khẩu trang ôm khít theo khuôn mặt chứ không theo cân nặng, ưu tiên loại có kẹp mũi và dây đeo điều chỉnh để không lộ khe hở. Chất liệu cần an toàn, không kích ứng da, thoáng khí và có xuất xứ rõ ràng. Nên mua ở cửa hàng vật tư y tế uy tín, có hóa đơn nhập khẩu, chữ in trên bao bì sắc nét không mờ.

Trước khi đeo, rửa tay sạch, che kín cả mũi và miệng, bẻ kẹp mũi ôm sát sống mũi. Loại dùng một lần vứt bỏ sau khi dùng; loại tái sử dụng thì làm theo hướng dẫn nhà sản xuất, và nên thay mới khi bẩn, rách hoặc thấy khó thở hơn bình thường.

Đổi lại, một lỗi rất phổ biến là giặt khẩu trang chống bụi. Việc giặt phá vỡ cấu trúc màng lọc, khiến chiếc khẩu trang trông còn nguyên nhưng thực chất đã mất tác dụng; bẩn thì loại bỏ và dùng cái khác. Với loại tái sử dụng, nếu cất tại nơi thoáng mát, nên thay sau khoảng 10–15 ngày dùng.

Giữ không khí trong nhà sạch: đóng cửa đúng lúc, máy lọc HEPA và các nguồn bụi cần tránh

Trong nhà không tự nhiên sạch hơn ngoài đường. Khói bếp, nhang, nến, thuốc lá đều tạo ra hạt bụi ngay giữa phòng khách, nên việc xử lý không khí trong nhà cần làm cả hai phía: ngăn bụi từ ngoài vào và giảm bụi tự sinh ra.

Nguyên tắc đóng mở cửa sổ rất đơn giản: chỉ mở thông gió khi chắc chắn không khí ngoài trời tốt, thường giữa trưa hoặc sau mưa; những ngày chỉ số ô nhiễm cao, nhất là nhà gần đường giao thông, thì đóng kín cửa sổ, cửa ra vào và cả cửa xe khi di chuyển. Nấu ăn, đặc biệt món chiên xào nướng, cần bật máy hút mùi và mở cửa sổ hoặc chạy quạt để thoát khói. Không hút thuốc trong nhà, hạn chế đốt nhang, hương muỗi và bếp than củi. Với nến, nên tránh loại thường và chọn nến sáp ong vì tạo rất ít khói.

HEPA là tiêu chuẩn màng lọc cơ học giữ lại tới 99,97% hạt từ 0,3 micromet trở lên, thường dùng trong máy lọc không khí. Máy lọc chất lượng nên có màng HEPA chuẩn H13 hoặc H14, kết hợp than hoạt tính để khử mùi; hệ lọc thường gồm ba tầng: màng sơ cấp giữ bụi lớn, màng than hoạt tính khử mùi, màng HEPA lọc bụi mịn và vi khuẩn. Một số dòng công nghệ khác dùng điện trường cao áp ion hóa hạt ô nhiễm, lọc được hạt siêu mịn tới 0,0146 micromet và cho phép rửa lõi lọc bằng nước thay vì thay mới.

Máy lọc đặt ở phòng ngủ và phòng sinh hoạt chung là hợp lý nhất, vì đó là hai nơi ở lâu nhất. Lõi lọc HEPA cần thay định kỳ 3–6 tháng một lần, chi phí từ 500 nghìn đến 2 triệu đồng mỗi lần; quên thay thì máy chạy vẫn như không. Lau dọn nhà bằng khăn ẩm thay vì quét khô cũng giữ bụi khỏi bay lên lại, và trồng cây xanh trong nhà hỗ trợ thêm phần thanh lọc không khí.

Thói quen cá nhân và giảm bụi ngay từ nguồn phát thải

Sau khi đi ngoài đường về, việc đầu tiên là rửa tay sạch, rửa mũi và súc miệng bằng nước muối; trẻ nhỏ có thể dùng dụng cụ hút mũi. Việc này lấy đi lớp hạt bụi bám ở mũi họng trước khi chúng kịp đi sâu hơn, và chỉ mất ít thời gian.

Cơ thể được chuẩn bị càng tốt, mức độ tổn thương càng giảm. Uống đủ nước, ăn nhiều rau xanh và trái cây giàu vitamin A, C, E cùng chất khoáng giúp nâng cao miễn dịch và chống tổn thương tế bào; trà xanh và các thực phẩm giàu chất chống oxy hóa cũng được khuyến nghị để cản gốc tự do. Ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn là phần còn lại của nền tảng này.

Chọn giờ và nơi vận động quan trọng không kém việc vận động. Nồng độ bụi tăng mạnh vào giờ cao điểm (sáng sớm và chiều tối) và những ngày ít gió; khung giờ ô nhiễm thấp nhất thường là giữa trưa khoảng 13h–14h và sau 23h. Vì vậy những ngày ô nhiễm, không nên tập thể dục mạnh như đạp xe hay chạy bộ ngay sáng sớm, vì lúc đó hơi thở nhanh và sâu hơn, lượng bụi hít vào cũng tăng theo. Hạn chế đi lại trên đường đông đúc, tránh khu vực nhiều công trình xây dựng, và người làm việc ở công trường nên dùng thiết bị bảo hộ hô hấp chuyên dụng.

Gia đình có trẻ nhỏ nên tránh đưa con ra ngoài giờ cao điểm, không cho bé hít khói thuốc lá; nhà ở gần quốc lộ, tỉnh lộ hay khu công nghiệp có thể chọn cho trẻ đi biển hoặc du lịch sinh thái vào cuối tuần để hít không khí sạch. Người hút thuốc nên bỏ hẳn, người không hút thì tránh xa khói thuốc. Trồng nhiều cây xanh quanh nhà và trong phòng khách, phòng ngủ giúp hấp thụ bụi và cải thiện không khí; lau nhà sạch mỗi ngày, tránh đun nấu bằng than củi và đốt nhang cũng nằm trong cùng một mạch việc.

Mặt khác, mỗi người cũng là một nguồn phát thải. Hạn chế xe cá nhân, đi phương tiện công cộng, không đốt rác bừa bãi, tiết kiệm năng lượng đều làm giảm lượng bụi hình thành ngay từ đầu. Ở tầm chính sách, các biện pháp kiểm soát gồm quy định khí thải, kiểm tra chất lượng xe, phát triển xe sạch và năng lượng sạch, cùng yêu cầu khu công nghiệp giảm khí thải. Theo dõi bản tin chất lượng không khí, hạn chế hoạt động ngoài trời hoặc gần đường giao thông nhất là ban đêm và sáng sớm, là cách người dân tự chủ động trước từng đợt không khí xấu, thay vì chờ đợi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.