Khoác lác hay khoác loác: từ nào chính xác?

Khoác lác hay khoác loác? Đáp án chỉ có một: khoác lác. Tiếng “loác” không được định nghĩa trong từ điển tiếng Việt, nên “khoác loác” là cách viết sai, đọc lên nghe na ná mà nghĩa thì rỗng. Từ đúng vẫn xuất hiện đều trên mặt báo, gần đây là trong lời khẳng định của ông Huỳnh Uy Dũng, Chủ tịch Tập đoàn Đại Nam: ông nói mình không khoác lác khi bỏ 10.000 tỷ đồng xử lý ô nhiễm hồ nước, phần lớn dành cho Đà Nẵng.

Từ này không phải lớp từ mới du nhập. Nó có mặt trong thành ngữ và câu đố tiếng Việt để chỉ kẻ hay khoe khoang về bản thân, tức là một từ thuần Việt nằm trong nhóm từ chỉ thói khoe khoang, không phải từ Hán Việt. Người đọc hôm nay tra cặp khoác lác hay khoác loác, thực ra đang chạm vào một mảng khá cũ của tiếng nói dân gian.

Ghi nhớ cũng không khó: từ này đi cùng nhóm đồng nghĩa phách lác, phét lác, cùng vần “ác” hết.

Khoác lác hay khoác loác, từ nào đúng chính tả

Các từ điển tiếng Việt đều ghi mục từ “khoác lác”, còn “khoác loác” không có mục từ nào chống lưng, vì tiếng “loác” chưa từng được định nghĩa. Trang này cũng viết như vậy. Câu hỏi khoác lác hay khoác loác đúng chính tả vì thế chỉ có một đáp án, và muốn hiểu khoác lác là gì thì phải tách từ ra xem từng tiếng.

Tách ra thì “khoác” là động từ quen thuộc: vòng tay qua vai người bên cạnh, đeo đồ lên người, hay phủ tấm vải, cái áo lên mình. “Lác” không đứng riêng một mình với nghĩa rõ ràng, nhưng nó có mặt trong một loạt từ chỉ thói nói quá: phách lác, phét lác. Ghép lại, khoác lác là động từ chỉ việc khoe khoang thái quá, phóng đại hoặc nói sai sự thật mà không kiểm soát được lời mình.

Nghĩa ấy hiện ra rõ khi đặt vào câu thật. Từ điển dẫn hai ví dụ: “Có những người chỉ giỏi cái miệng, toàn khoác lác mà không có hành động gì?” và “Mặc kệ họ khoác lác, tôi cảm thấy nhàm chán trước sự huyên hoang của họ.” . Câu thứ nhất chê thói nói mà không làm, câu thứ hai cho thấy người nghe đã chán tới mức buông ra một câu nhận xét lạnh.

Để không lẫn với động từ gốc, thử đặt cạnh hai câu dùng “khoác” theo nghĩa thường: “Nam và Hùng khoác vai nhau đi nghênh ngang trên đường” và “Trời lạnh, nhớ khoác áo choàng khi đi ra đường để không bị ốm”. Ở đây không có chuyện khoe khoang gì cả, chỉ là một động tác thân mật hoặc một việc giữ ấm. Khác biệt nằm ở chỗ: “khoác” đứng một mình là hành động, còn “khoác lác” là tính cách, là lời nói.

Sắc thái của từ cũng cần để ý. Người hay khoác lác thường không được mọi người tán đồng, bị xem là không đáng tin. So với cách nói “nói hơi quá” thường nghe ngoài đời, từ này nặng hơn một bậc, nên cân nhắc trước khi dùng để nhận xét ai, nhất là trong công việc.

Vì sao hay viết nhầm

Có hai kiểu người dễ viết nhầm cặp này: người ở vùng địa phương chịu ảnh hưởng của ngôn ngữ vùng miền, và người chưa hiểu rõ nghĩa của từ nên dùng sai cả khi nói lẫn khi viết. Kiểu thứ hai khó sửa hơn, vì hễ không biết “lác” nghĩa gì thì rất dễ thay bằng âm nghe gần.

Phần ngữ âm giải thích được nhiều trường hợp. Việc nhầm lẫn chính tả giữa các từ giống nhau thường do cách phát âm sai hoặc tiếng lóng địa phương, khiến người viết khó giữ đúng mặt chữ. Thêm nữa, âm đệm “oa” trong “khoác” dễ lôi kéo luôn sang tiếng đứng sau khi phát âm nhanh, nhất là lúc gõ vội trên điện thoại. Quy tắc chung cho nhóm lỗi này nằm ở phần quy tắc âm đệm.

Cũng nên nói rõ mức độ: các dạng sai như “khoát lác”, “khoác lát” mới chỉ có số đếm, chưa qua phép thử báo chí hay ngữ cảnh. Vì thế không nên nói ai cũng viết sai hay cặp này lúc nào cũng bị nhầm. Đây là lỗi có thật, gặp đủ nhiều để cần nhắc, nhưng không phải chuyện phổ biến tới mức đáng lo.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mẹo nhớ vần ác

Cách nhớ gọn nhất là nhìn cả nhóm từ đồng nghĩa: ba hoa, khuếch khoác, phách lác, phét lác, nói bốc phét. Tất cả đều xoay quanh chuyện nói quá, và mấy từ sau cùng vần “ác” với “lác”. Đã nhớ nhóm này thì “khoác lác” tự khắc đúng, còn “khoác loác” rơi ra ngoài vì “loác” không có nghĩa gì.

Mẹo thứ hai dựa vào nghĩa: cứ thấy câu nói về khoe khoang, nói quá thì viết “lác” với “a” và “c” cuối; còn câu nói về mặc áo, choàng khăn, vòng tay qua vai thì chỉ có “khoác” đứng một mình, không có tiếng thứ hai.

Một biến thể khác cũng từng lên báo: trong bài về kế hoạch xử lý ô nhiễm, lời ông Dũng bị trích dẫn với phụ âm cuối sai ở tiếng đầu, còn chuẩn chính tả vẫn là khoác lác. Gặp dạng này trong bài của mình thì sửa lại, đừng lấy đó làm chuẩn.

Đọc thêm: Nổi trận lôi đình hay nổi giận lôi đình: từ nào chính xác?

Câu đúng và câu sai

Tám cặp câu dưới đây lấy từ cảnh quen thuộc trong nhà, ở chợ, trong lớp và ở cơ quan. Cột đầu là cách viết đúng, cột sau là chỗ dễ trượt tay. Hai câu đầu lấy từ ví dụ của từ điển, phần còn lại viết theo cùng một kiểu để bạn đối chiếu nhanh.

Dùng “khoác loác” thì câu không biểu đạt được ý gì, người nghe dễ thấy vô nghĩa và chế nhạo. Từ này cũng khá nhạy cảm: nói thẳng ai đó khoác lác có thể làm mất lòng, nên trong giao tiếp công việc, cách nói “nói hơi quá” hay “chưa đúng thực tế” thường dễ nghe hơn.

• Đúng: Có những người chỉ giỏi cái miệng, toàn khoác lác mà không có hành động gì? / Sai: Có những người chỉ giỏi cái miệng, toàn khoác loác mà không có hành động gì. (sai ở tiếng thứ hai)
• Đúng: Mặc kệ họ khoác lác, tôi cảm thấy nhàm chán trước sự huyên hoang của họ. / Sai: Mặc kệ họ khoác loác, tôi cảm thấy nhàm chán trước sự huyên hoang của họ. (cùng một lỗi)
• Đúng: Ông ấy khoác lác về chuyến đi Nhật. / Sai: Ông ấy khoác loác về chuyến đi Nhật. (cùng một lỗi)
• Đúng: Về quê ăn Tết, chú Ba lại khoác lác chuyện làm ăn. / Sai: Về quê ăn Tết, chú Ba lại khoác loác chuyện làm ăn. (cùng một lỗi)
• Đúng: Bài văn tả cậu bạn hay khoác lác trong lớp. / Sai: Bài văn tả cậu bạn hay khoác loác trong lớp. (cùng một lỗi)
• Đúng: Bản báo cáo toàn lời khoác lác, chẳng có số liệu. / Sai: Bản báo cáo toàn lời khoác loác, chẳng có số liệu. (cùng một lỗi)
• Đúng: Khoác lác mãi rồi cũng có ngày bị vạch mặt. / Sai: Khoác loác mãi rồi cũng có ngày bị vạch mặt. (cùng một lỗi)
• Đúng: Nghe anh ta khoác lác mà cả bàn cười. / Sai: Nghe anh ta khoác loác mà cả bàn cười. (cùng một lỗi)

Khoác lác trên báo chí

Báo chí dùng từ này như cách gọi thẳng thói khoe khoang. Công ty BrightGene ở Thượng Hải từng bị bóc trần là khoác lác khi tuyên bố sản xuất được số lượng lớn thuốc Remdesivir kháng nCoV. Lý do là công ty chưa được Gilead, chủ sở hữu bằng sáng chế Remdesivir, cấp phép sản xuất thuốc ở đại lục. Một lời tuyên bố bị gọi đúng tên như thế thì giá trị không còn.

Với người nổi tiếng, câu chuyện tương tự. Beckham từng bị tố khoác lác với người hâm mộ khi quảng cáo đồ lót khẳng định là “hàng thật 100%”. Trong khi đó, anh bị nghi nhờ người đóng thế và mặc quần độn. Nguồn tin thân cận của hãng thời trang này tiết lộ với tờ Mirror rằng nam cầu thủ không đủ thời gian nên phải nhờ người đóng thế vài cảnh quay.

Ở mảng đời sống, một bài viết kể chuyện cô dâu phát hiện chồng sắp cưới chỉ là kẻ khoác lác và vạch mặt ngay giữa bàn dân thiên hạ.^{11 Chuẩn bị cưới thì biết chồng chỉ là kẻ khoác lác, cô dâu bắt tay với mẹ chồng vạch mặt gã sở khanh ngay giữa bàn dân thiên hạ (doanhnghiepvn.vn)} Còn trong kinh doanh, chính ông Dũng “lò vôi” phải tự nói mình không khoác lác để lời hứa bỏ 10.000 tỷ đồng xử lý ô nhiễm hồ nước, phần lớn dành cho Đà Nẵng, có sức nặng. Bốn ví dụ ở bốn lĩnh vực khác nhau cho thấy từ này không hề cũ, và cũng cho thấy nó luôn gắn với một lời cam kết bị đem ra thử.

Đọc thêm: Ra dáng hay da dáng: từ nào chính xác?

Cặp từ dễ nhầm cùng kiểu

Lỗi lẫn phụ âm đầu cũng phổ biến không kém.^{22 Sắc sảo hay sắc xảo: Từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì? (vietnamnet.vn)} Nhiều người viết sai từ “sắc sảo” vì gõ lẫn giữa “s” và “x”, một lỗi chính tả thường gặp ở nước ta.² Cách soi giống nhau: tra nghĩa từng tiếng, tiếng nào không có nghĩa thì khả năng cao là viết nhầm. Với “khoác lác”, tiếng thứ hai phải là “lác”, có mặt trong nhóm phách lác, phét lác; với “sắc sảo”, tiếng thứ hai phải là “sảo”.

Những cặp dễ lẫn kiểu này vẫn gặp mỗi ngày, nên cách chắc ăn là tra trước khi đăng bài hay gửi tin nhắn. Danh mục Chính tả gom các cặp tương tự để tra nhanh.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Trong cụm này chỉ có một cách viết đúng là “khoác”, không có biến thể nào khác được ghi nhận. Dù tra theo kiểu nào, khoác loác hay khoác lác, đáp án cũng chỉ một: khoác lác. Viết “khoác loác” có bị coi là sai chính tả không? Có, vì tiếng “loác” không có nghĩa và câu sẽ không biểu đạt được điều muốn nói.

Từ này dùng trong hoàn cảnh nào? Khi muốn nói ai đó khoe khoang quá mức hoặc nói sai sự thật về bản thân, thường là trong khẩu ngữ và bài viết đời sống. Nó cũng hay xuất hiện trong tiêu đề báo, chỗ cần một từ mạnh để gọi đúng bản chất câu chuyện.

Còn cách để không nhầm nữa? Nhớ nhóm vần “ác” ở trên, và trước khi gửi, đọc lại một lượt hoặc tra ô Kiểm tra chính tả. Cả bài gói lại một câu: viết là khoác lác, còn “khoác loác” thì bỏ hẳn.