Tranh nhau hay chanh nhau chỉ có một cách viết đúng

Tranh nhau hay chanh nhau? Câu hỏi nảy ra mỗi khi ai đó soạn tin nhắn, viết đơn từ hay đăng bài lên mạng xã hội. Đáp án gọn: “tranh nhau” là cách viết đúng, còn “chanh nhau” và “chành nhau” đều là lỗi chính tả, không có nghĩa trong tiếng Việt.

Chính tả tiếng Việt là sự chuẩn hóa hình thức chữ viết của ngôn ngữ, gồm hệ thống quy tắc về cách viết âm vị, âm tiết, từ, cách dùng dấu câu và lối viết hoa. Hệ thống ấy hợp thức hóa nguyên tắc theo vùng miền và thời gian, nhằm thống nhất cách viết và bảo đảm sự chính xác khi giao tiếp bằng chữ.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)}

Trong hệ thống đó, “tranh nhau” được ghi nhận trong các bộ từ điển chính thống của tiếng Việt, còn “chanh nhau”, “chành nhau” không xuất hiện ở mục từ nào và ra đời từ nhầm lẫn phát âm. Người đọc tìm câu trả lời cho cặp từ này thường chỉ cần một dòng, nhưng hiểu vì sao nhầm lại giúp viết đúng lâu dài.

Tranh nhau hay chanh nhau: từ nào đúng chính tả

“Tranh nhau” là dạng duy nhất đúng. Từ này có mặt trong các bộ từ điển chính thống, được dùng lâu đời trong văn viết và báo chí. Còn “chanh nhau” không có ý nghĩa trong từ điển tiếng Việt, xuất hiện do người viết lẫn phụ âm đầu. “Chành nhau” cũng sai rõ, dù dạng này hiếm gặp đến mức chưa đếm được trên web. Ai đứng giữa câu hỏi tranh nhau hay chanh nhau từ nào đúng cũng nhận cùng một đáp án: viết “tranh nhau”.

Cần nói rõ mức độ: đây là cặp viết nhầm chữ cái, một cách đúng và các cách khác sai, không phải trường hợp cả hai đều chấp nhận. Ngoài “chanh nhau” và “chành nhau”, có người còn gõ nhầm sang “trang nhau”, nhưng dạng này thưa thớt hơn nhiều. Những cách viết lệch chỉ xuất hiện rải rác, chưa qua phép thử ngữ cảnh, và nhiều trang đếm được lại là chỗ hai từ đúng đứng cạnh nhau. Vì thế đừng vội nói ai cũng viết sai, càng đừng nói cách viết lệch luôn luôn sai trong mọi hoàn cảnh.

Với người soạn văn bản hành chính, tin nhắn bán hàng hay bài đăng quảng cáo, viết đúng cặp từ này là việc nhỏ nhưng để lại ấn tượng về sự chỉn chu. Một chữ sai trong tiêu đề có thể khiến người đọc dừng lại và nghi ngờ cả nội dung phía sau.

Tranh nhau nghĩa là gì

“Tranh nhau” là động từ chỉ việc cạnh tranh, giành giật một vật hay một việc gì đó giữa hai cá nhân hoặc nhiều bên, nhằm lấy phần lợi về phía mình. Từ gồm “tranh” (cạnh tranh, đấu tranh, giành giật) ghép với “nhau” (lẫn nhau, cùng nhau), nên nghĩa của cả cụm là cùng giành về mình trong quan hệ với người khác.

Cách dùng trong đời sống khá rộng. Câu “Họ rất quý tôi và còn tranh nhau giúp đỡ tôi trong công việc” là ví dụ từ này đứng được cả trong lời khen. “Hai anh em nó suốt ngày tranh nhau đồ ăn” là cảnh quen trong nhà, không nặng nề. Còn “Nếu không có nhu cầu thì làm gì có chuyện tranh nhau sản xuất” nói về chuyện làm ăn.

Báo chí dùng cụm này rất nhiều, và mỗi lần là một sắc thái khác. “Tranh nhau đặt cọc” nói về cảnh người dân chen nhau mua vàng trong ngày Thần Tài, dịp nhiều người xem ngày tốt trước khi đi mua. “Tranh nhau mua vét ô tô” chỉ giới nhà giàu gom xe trước khi thuế tăng. “Tranh nhau mua cổ phiếu” mô tả nhà đầu tư giành suất trong phiên IPO của ACV, phiên mà cả BIDV lẫn nhà đầu tư Pháp ADP đều muốn mua cổ phần. “Tranh nhau hai chữ tiềm năng” lại là chuyện hai bên giành quyền dùng một cái tên cho trung tâm nghiên cứu. Còn “tranh nhau rót vốn” nói về việc Google và OpenAI cạnh tranh đầu tư trung tâm dữ liệu tại Ấn Độ.

Sắc thái của từ đổi theo lĩnh vực. Trong gia đình và quan hệ xã hội, “tranh nhau” thường trung tính hoặc nghiêng về tiêu cực: anh em tranh nhau tài sản thừa kế, hai nhà hàng xóm tranh nhau mảnh đất liền kề. Trong thể thao và học tập, từ mang nghĩa tích cực, chỉ cạnh tranh lành mạnh: các đội bóng tranh nhau ngôi vô địch, học sinh giỏi tranh nhau suất học bổng danh giá. Trong kinh doanh, từ nói về việc giành thị phần, hợp đồng, vị trí: các công ty tranh nhau giành hợp đồng lớn, các ứng viên tranh nhau chức trưởng phòng. Còn trong sinh hoạt hằng ngày, từ chỉ ý muốn làm trước người khác: tranh nhau chỗ ngồi trên xe buýt, tranh nhau phát biểu trong cuộc họp,.

Nắm được các sắc thái ấy giúp người viết chọn đúng chỗ dùng. Một bản tin thể thao dùng “tranh nhau” là bình thường, nhưng cùng từ đó đặt vào cáo phó hay thư chia buồn sẽ thành lệch giọng.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cách phát âm. Âm đầu “tr” và “ch” khó phân biệt khi đọc, và ở một số địa phương, nhất là các tỉnh phía Nam, “tr” được phát âm gần giống hoặc trùng với “ch”. Tai nghe hai âm ấy thành một, nên tay gõ chữ cũng chọn nhầm. Cặp tranh nhau - chanh nhau là chỗ lỗi lộ ra rõ nhất.

Chuyện cũng xảy ra ở miền Bắc. Ngay cách phát âm của người Hà Nội cũng có chỗ không phân biệt “tr” với “ch”, nên lỗi này xuất hiện ở cả văn bản của người lớn lên ở thành phố.

Nhầm lẫn phụ âm đầu “tr/ch” nằm trong nhóm lỗi chính tả người Việt mắc nhiều nhất, bên cạnh “s/x”, “r/d/gi”, “n/ng”, “l/n”.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Chính tả tiếng Việt về căn bản là thống nhất, nhưng ba vùng Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ có nét dị biệt trong phát âm. Sự dị biệt ấy sinh ra lỗi khi viết.

Còn một cơ chế tâm lý khác nữa. “Chanh” đứng một mình là danh từ quen thuộc, chỉ loại quả có vị chua dùng pha nước, nấu canh, làm mứt. Khi gặp một cụm chưa rõ, bộ nhớ chữ nghĩa tự động bám vào từ quen hơn, và “chanh nhau” hiện ra trước mắt thay vì “tranh nhau”. Cùng lúc, “tranh” trong “bức tranh” cũng là từ rất thường gặp, nên người viết có thể lẫn sang hướng khác.

Hiểu ba nguyên nhân này thì việc sửa lỗi nhẹ nhàng hơn. Không ai cố tình viết sai; phần lớn chỉ do tai nghe quen một kiểu và bàn phím gõ theo tai.

Đọc thêm: Chà đạp hay trà đạp mới đúng chính tả tiếng Việt

Mẹo phân biệt tr và ch

Cách kiểm tra nhanh nhất là so với từ đồng nghĩa viết bằng “gi”. Nếu một tiếng chưa rõ viết “tr” hay “ch” mà đồng nghĩa với một từ mở đầu bằng “gi” thì tiếng đó viết “tr”. “Tranh” đồng nghĩa với “giành” (giành giật), nên chắc chắn viết “tranh”, không viết “chanh”,. Cùng quy tắc ấy, ta có một loạt cặp để đối chiếu:

Trường từ vựng cũng giúp loại nhanh nhiều khả năng. Phần lớn từ chỉ quan hệ thân thuộc trong gia đình viết “ch”: cha, chú, chị, chồng, cháu, chắt, chút, chít. Nhiều đồ dùng quen thuộc của nhà nông cũng viết “ch”: chõng, chum, chai, chăn, chày, chổi, chậu, chĩnh, chuồng. Ngoại lệ hiếm là “cái tráp”. Mẹo này không phủ hết mọi từ, nhưng đủ để bỏ được vài đường sai.

Âm đệm là một chốt chặn khác. “Tr” không bao giờ đứng trước các vần có âm đệm như -oa, -oe; chỉ “ch” mới kết hợp được với những vần này. Vì thế ta viết “choáng váng”, “choàng vai”, “chích chòe”, và tiếng Việt không có từ nào mở đầu bằng “tr” đi với vần -oang hay -oàng.

Đến lượt láy âm. “Ch” có thể láy âm với phụ âm khác ở vị trí trước hoặc sau, còn “tr” hầu như không láy âm đầu với phụ âm khác, trừ bốn trường hợp láy với “l”: trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét. Gặp một từ láy mà tiếng đầu nghe như “tr”, nên nghĩ lại.

Nhóm họ hàng cũng cứu được cụm này. “Tranh nhau” thường đi cùng “tranh cãi”, “cạnh tranh”, “đấu tranh”, những từ đều mở đầu bằng “tr”. Khi viết, nhẩm theo cả nhóm sẽ khó lạc sang “ch” hơn.

Phát âm chuẩn là bài tập lâu dài. Với “tr”, đầu lưỡi cuộn nhẹ chạm vòm miệng trên rồi đẩy hơi ra; với “ch”, mặt lưỡi chạm vòm miệng và đầu lưỡi chạm nhẹ vào răng dưới. Tập phát âm đúng giúp tai phân biệt và tay gõ đúng theo.

Cuối cùng là mẹo Hán Việt. Các tiếng Hán Việt mang thanh nặng, thanh huyền hoặc thanh ngã thường viết “tr” ở phụ âm đầu; ngược lại, từ thuần Việt có các thanh ấy thường viết “ch”. Quy tắc này phức tạp hơn và có ngoại lệ, nên chỉ dùng khi đã cân nhắc các mẹo trước.

• tranh, giành
• trai, giai
• trăng, giăng
• trầu, giầu
• trời, giời

Các cặp dễ nhầm khác

Nhóm lỗi “tr/ch” còn kéo theo nhiều cặp khác mà người viết hay vấp. “Trau chuốt” là dạng đúng; dạng sai hay gặp là khi chữ đầu bị đổi thành “ch”, và cũng có người viết lệch thành “trao chuốt”. Nguyên nhân vẫn là không phân biệt được âm “tr” và “ch” khi đọc.

Trong thư mời, bài giới thiệu sản phẩm hay lời chúc, một chữ sai kiểu này làm câu văn mất đi vẻ cẩn thận.

Ngược lại, có cặp mà cả hai cách viết đều đúng. “Trổ bông” và “trỗ bông” đều là từ đúng chính tả, đồng nghĩa, cùng chỉ việc nảy ra, đâm ra từ thân cây hoặc cành cây. Người viết chọn cách nào cũng được, miễn giữ một cách trong cùng văn bản để khỏi rối mắt người đọc.

So sánh hai trường hợp này sẽ thấy tiếng Việt không có một công thức duy nhất cho mọi cặp âm. Có cặp chỉ một cách đúng, có cặp hai cách cùng đúng và đồng nghĩa. Cách an toàn là tra khi chưa chắc, thay vì đoán theo thói quen.

Từ đồng nghĩa và cách dùng

Khi câu văn cần sắc thái khác, người viết có thể thay “tranh nhau” bằng một từ gần nghĩa. Mỗi từ có chỗ dùng riêng, chọn sai là câu lệch giọng.

Bảng dưới đây gom các lựa chọn thường gặp và chỗ dùng tương ứng, để người viết đối chiếu nhanh trước khi đặt bút.

“Tranh giành” và “tranh đấu” cũng là các từ gần nghĩa, nhưng cần chọn đúng hoàn cảnh: “tranh giành” nặng hơn “tranh nhau”, còn “tranh đấu” nghiêng về đấu tranh tư tưởng, xã hội,. Viết một bản tin về hai đội bóng thì “tranh nhau” hoặc “thi đua” đều ổn; viết về vụ kiện đất đai thì “tranh chấp” đúng hơn.

Giữ chữ viết đúng không phải chuyện câu nệ. Tiếng Việt là tiếng mẹ đẻ, ngôn ngữ quốc gia; dùng đúng tiếng nói và chữ viết là cách giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán và truyền thống tốt đẹp của mình.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Một chữ “tranh” viết đúng trong tin nhắn gửi khách hàng cũng nằm trong mạch giữ gìn ấy.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Tranh nhau nghĩa là gì?

Hiểu nôm na, “tranh nhau” là cùng giành lấy một vật hoặc một việc: ai cũng muốn phần ấy về mình, giữa hai hay nhiều bên. Cấu tạo từ “tranh” (giành giật) và “nhau” (lẫn nhau). Thử nhanh: nếu cụm thay được bằng “giành nhau” thì “tranh nhau” đã đứng đúng chỗ.

Chanh nhau nghĩa là gì?

“Chanh nhau” không có nghĩa trong tiếng Việt và không xuất hiện trong từ điển.^{22 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Đây là lỗi chính tả do người viết lẫn âm đầu “tr” thành “ch”, thường gặp ở vùng phát âm không phân biệt hai âm này.

Người miền Nam phát âm tr như ch thì “chanh nhau” có được coi là đúng không?

Không. Cách phát âm vùng miền không làm thay đổi chữ viết chuẩn. Dù đọc “tr” gần như “ch”, dạng đúng vẫn là “tranh nhau”, còn “chanh nhau” vẫn bị xem là lỗi chính tả khi viết.