Phương châm hay phương trâm: từ nào chính xác?

Phương châm hay phương trâm? Từ điển tiếng Việt chỉ ghi mục từ “phương châm”, còn “phương trâm” là lỗi chính tả, không có trong từ điển. Người viết nhầm chủ yếu vì hai từ đọc lên gần giống nhau, nhất là khi gõ nhanh trên điện thoại.

Một chữ sai trong câu không làm người đọc hiểu nhầm nghĩa, nhưng nó làm câu văn mất vẻ chỉn chu. Trong đơn xin việc hay bài đăng bán hàng, người đọc chỉ cần thấy một lỗi là bắt đầu ngờ những chỗ còn lại. Phần dưới nói rõ từ đúng nghĩa gì, vì sao dễ lẫn và làm sao nhớ.

Phương châm hay phương trâm: từ nào đúng?

Trong hai cách viết, “phương châm” là từ đúng chính tả, có mặt trong Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và hai bộ từ điển song ngữ. Còn “phương trâm” không phải một từ tiếng Việt; nó sai do nhầm lẫn giữa hai chữ cái đầu ch và tr.

Muốn kiểm chứng, tra cuốn từ điển tiếng Việt chính thống, chẳng hạn từ điển của Viện Ngôn ngữ học. Mục từ bắt đầu bằng “phương” có “phương châm” với tư cách một từ riêng, kèm nghĩa nguyên tắc, định hướng. Trong đó không có mục “phương trâm”.

Cách viết đúng là “phương châm” ở mọi chỗ, kể cả trong tiêu đề và câu ví dụ. Cách viết ấy theo từ điển, không theo thói quen của người soạn.

Cũng nên nói rõ: hai chữ “phương” và “trâm” hoàn toàn có thể đứng cạnh nhau trong một câu khác, khi “trâm” là tên riêng hoặc một từ khác nghĩa. Chỉ khi người viết muốn nói tới nguyên tắc hành động mà gõ thành “phương trâm” thì mới sai.

Một lỗi nhỏ như vậy không làm câu văn tối nghĩa, nhưng trong đơn từ, bài học, tin nhắn công việc thì nó khiến người đọc chững lại. Trước khi gửi, có thể dán đoạn văn vào ô kiểm tra chính tả của nền tảng để soát nhanh.

Phương châm nghĩa là gì

Phương châm là danh từ chỉ nguyên tắc, tiêu chí hoặc định hướng để hành động hay suy nghĩ. Từ này thường xuất hiện trong giáo dục, chính trị, kinh doanh và đời sống cá nhân.

Nói gọn, đó là cái mốc để người ta tự đo việc mình làm. Phương châm là chỗ dựa khi phải chọn giữa hai cách làm, hơn hẳn một câu khẩu hiệu treo tường.

Ví dụ ở tầm quốc gia: sáng 4/1/2021, Văn phòng Chính phủ họp báo về Nghị quyết 01/NQ-CP.^{22 Phương châm hành động của năm 2021 là "Đoàn kết, kỷ cương, đổi mới, sáng tạo, khát vọng phát triển" (giadinh.suckhoedoisong.vn)} Nghị quyết xác định 8 trọng tâm chỉ đạo điều hành năm 2021.² Phương châm hành động của năm ấy là “Đoàn kết, kỷ cương, đổi mới, sáng tạo, khát vọng phát triển”.² Một câu như thế đặt ra tiêu chí cho cả bộ máy, mọi việc làm đều đo theo đó.

Một ví dụ khác nằm ở đối ngoại: phương châm 16 chữ vàng trong quan hệ Việt - Trung, xác lập năm 1999, là “Láng giềng hữu nghị, hợp tác toàn diện, ổn định lâu dài, hướng tới tương lai”.^{44 Phương châm 16 chữ vàng (Wikipedia)} Ở đây, mỗi chữ đều là một cam kết về cách xử sự.

Trong đời thường, phương châm sống của một người có thể là sống chân thành và không hối tiếc. Nhà trường lấy chất lượng làm phương châm đào tạo. Doanh nghiệp phát triển theo phương châm lấy khách hàng làm trung tâm.^{11 Bình Phước tạo đột phá từ phương châm “4 tốt” (qdnd.vn)} Ai hỏi “phương châm là gì”, trả lời gọn: đó là nguyên tắc hay định hướng đặt ra để làm việc và ứng xử.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên là phát âm. Ở một số vùng miền, hai từ đọc lên gần giống nhau, nên khi viết theo thói quen nói, người ta dễ gõ ch thành tr.

Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ Bắc - Trung - Nam với cách phát âm khác nhau. Người Hà Nội không phân biệt tr/ch, s/x khi nói, nên khi viết cũng dễ nhầm. Người miền Trung hay lẫn thanh hỏi với thanh ngã. Cặp tr/ch nằm trong nhóm phụ âm đầu dễ nhầm nhất, cùng với s/x, r/d/gi, l/n.

Lý do thứ hai là không nắm vững quy tắc chính tả, cộng với việc ít gặp từ này trong giao tiếp hàng ngày. Nhiều người chỉ thấy “phương châm” trong văn bản, bài phát biểu, nên không có dịp nhìn đúng chính tả thường xuyên.

Thói quen trên mạng góp thêm. Một bài đăng viết sai được chia sẻ nhiều lần khiến người khác thấy quen mắt. Nhìn nhiều không biến cách viết sai thành đúng, nhưng nó khiến người ta bớt ngờ. Hiểu ba lý do ấy thì chuyện phương châm hay phương trâm không còn là câu hỏi khó.

Đọc thêm: Xào xạc hay sào xạc: từ nào chính xác?

Ví dụ dùng đúng trong đời sống

Có những câu chuyện thật cho thấy từ này sống ngoài sách vở. Anh Lang Văn Vê, 35 tuổi, quê vùng Mậu Đức, Con Cuông, Nghệ An (địa giới cũ trước khi sáp nhập), làm cán bộ Xã đoàn kiêm chủ trang trại. Sau 10 năm lập nghiệp, anh thu lãi hàng trăm triệu đồng mỗi năm, với phương châm “Cứ đi là đến”.

Phương châm ấy được anh nhắc như động lực vượt khó cho thanh niên quê nhà. Nó không hứa hẹn kết quả, chỉ nói một việc phải làm: cứ bước.

Trường hợp thứ hai là KOL Nguyễn Bích Trâm, sinh năm 2000, sống và làm việc tại Đồng Nai, theo đuổi phương châm sống “Có tâm ắt có tầm”. Trang Facebook của cô có hơn 105 nghìn người theo dõi, còn lương khởi điểm của công việc đầu tiên chỉ 40 nghìn đồng một giờ. Đặt hai con số cạnh nhau mới thấy phương châm kia gắn với việc làm thật.

Ở tầm địa phương, Bình Phước thu hút đầu tư với phương châm “4 tốt”: hạ tầng tốt, nhân lực tốt, chính sách tốt, dịch vụ công tốt.^{11 Bình Phước tạo đột phá từ phương châm “4 tốt” (qdnd.vn)} Cách làm này là sự cởi mở, đồng hành, hỗ trợ của chính quyền các cấp với nhà đầu tư.¹ Nó đi kèm con số: tỉnh thu hút 350 dự án FDI với tổng vốn 3 tỷ 346 triệu USD, trong đó 24 dự án Thái Lan, tổng vốn 375,5 triệu USD.

Hạ tầng và mặt bằng cho thấy phương châm chuyển thành việc ra sao. Trên địa bàn có 8 cụm công nghiệp rộng 380 ha và 13 khu công nghiệp với diện tích 6.061 ha. Tỉnh có 15 khu công nghiệp được Thủ tướng phê duyệt, tỷ lệ lấp đầy bình quân 68%.^{11 Bình Phước tạo đột phá từ phương châm “4 tốt” (qdnd.vn)} Toàn tỉnh có 10.516 doanh nghiệp với tổng vốn 185.154,75 tỷ đồng.¹ Hợp tác với TP.HCM mang về 206 dự án, tổng vốn đăng ký gần 20.000 tỷ đồng.¹

Cách làm ấy còn hiện ra ở một cuộc họp cụ thể: Bình Phước tổ chức hội nghị xúc tiến đầu tư trực tuyến với gần 200 doanh nghiệp Thái Lan. Giai đoạn 2015-2020, khi Chơn Thành còn là thị xã, tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 17-20%/năm.^{11 Bình Phước tạo đột phá từ phương châm “4 tốt” (qdnd.vn)} Những con số ấy không chứng minh phương châm làm nên tất cả, nhưng cho thấy người ta thật sự làm theo nó.

Với người viết hằng ngày, ví dụ gần nhất lại là câu đúng và câu sai. Đúng: “Phương châm sống của chị là làm hết việc rồi mới nghỉ”. Sai: “Phương trâm sống của chị là làm hết việc rồi mới nghỉ”. Đúng: “Nhà trường lấy chất lượng làm phương châm đào tạo”. Sai: “Nhà trường lấy chất lượng làm phương trâm đào tạo”.

Đúng: “Cả nhóm thống nhất phương châm làm Tết tiết kiệm”. Sai: “Cả nhóm thống nhất phương trâm làm Tết tiết kiệm”. Đúng: “Doanh nghiệp theo phương châm lấy khách hàng làm trung tâm”.^{11 Bình Phước tạo đột phá từ phương châm “4 tốt” (qdnd.vn)} Sai: “Doanh nghiệp theo phương trâm lấy khách hàng làm trung tâm”. Đúng: “Phương châm hành động của tổ dân phố là gọn, nhanh, đúng”. Sai: “Phương trâm hành động của tổ dân phố là gọn, nhanh, đúng”.

Mẹo nhớ chữ châm

Cách nhớ thứ nhất dựa vào nghĩa: chữ “châm” gợi tới kim châm, việc chỉ đường, định hướng. Phương châm là cái định hướng cho hành động, nên viết bằng “châm”.

Thứ hai là nhớ cụm cố định. Người ta nói “phương châm sống”, “phương châm hành động”, không ai nói “phương trâm sống”. Nhớ được cụm đúng, tay sẽ gõ theo.

Thứ ba dựa vào quy tắc chung: trong từ Hán - Việt, từ mang dấu nặng hoặc dấu huyền thường viết với tr, ví dụ trị giá, trụ sở, truyền thống, trầm tích. Quy tắc này chỉ là tay vịn, không thay việc tra từ điển. Muốn xem kỹ hơn thì mở trang phân biệt ch và tr.

Cuối cùng là nhớ một từ cùng họ: “châm ngôn”, tức những câu nói mang bài học quý giá, phản ánh quan điểm và nguyên tắc về cách ứng xử, giao tiếp, ví dụ “Đối xử với người khác như bạn muốn được đối xử”. Từ này cũng viết bằng “châm”. Nhớ được “châm ngôn” thì “phương châm” theo đó mà đúng.

Đọc thêm: Thúc giục hay thúc dục: từ nào chính xác?

Chữ trâm và tên riêng

Chữ “trâm” không phải lúc nào cũng sai. Trong cụm “trâm anh thế phiệt”, trâm là cây trâm cài tóc, khác với châm là cái kim.^{66 Trâm anh thế phiệt (Wikipedia)} Hai chữ Hán - Việt khác nghĩa không thể dùng lẫn cho nhau.

“Phương Trâm” cũng là tên riêng hợp lệ của người, như vận động viên bơi lội Nguyễn Diệp Phương Trâm.^{55 Nguyễn Diệp Phương Trâm (Wikipedia)} Viết tên riêng thì giữ nguyên chữ “trâm”, không sửa thành “châm”.

Lỗi chỉ xảy ra khi người viết muốn nói tới nguyên tắc hành động mà lại gõ thành “phương trâm”. Phân biệt được hai chỗ dùng thì câu hỏi phương trâm hay phương châm tự hết.

Các cặp từ dễ nhầm khác

Cùng nhóm tr/ch có cặp “trau chuốt”: viết mở đầu bằng tr mới đúng chính tả, còn cách viết mở đầu bằng ch là sai do không phân biệt tr/ch.

Nhưng không phải cặp nào cũng một bên sai. “Trổ bông” và “trỗ bông” đều đúng chính tả, có thể dùng thay nhau. “Giả thuyết” và “giả thiết” cũng đều đúng, chỉ khác nghĩa: giả thuyết là lời giải thích tạm thời cần kiểm chứng trong khoa học; giả thiết là điều cho trước làm căn cứ suy luận, thường trong toán học.

Có loại lỗi khó thấy hơn vì nó không nằm ở phụ âm đầu: “chín mùi” viết sai thay cho “chín muồi”, “thăm quan” viết sai thay cho “tham quan”. Đây là lỗi dùng từ, khó phát hiện nhất vì liên quan đến vốn từ của người viết.

Và chữ “châm” còn xuất hiện trong “châm ngôn”, những câu nói mang bài học quý giá về cách ứng xử, giao tiếp. Thấy chữ ấy trong nhiều từ quen thuộc sẽ dễ nhớ hơn là học thuộc một mục từ đơn lẻ. Còn nếu chỉ cần một câu để nhớ: viết “phương châm” khi nói về nguyên tắc, viết “trâm” khi đó là cây trâm hay tên người.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.