Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Hỗn hay hổn: từ nào chính xác?

Gõ chữ hỗn loạn hay hổn loạn lên ô tìm kiếm, bạn sẽ thấy cả hai cách viết đều xuất hiện trên mạng, và đó là lý do nhiều người băn khoăn không biết hỗn hay hổn mới là cách viết đúng chính tả.

11 phút đọc

Vài dòng cuối một tin nhắn, một bài đăng hay một văn bản, gặp tiếng hỗn là nhiều người phải dừng lại: nên đặt dấu hỏi hay dấu ngã? Cùng một âm đọc, hai cách ghi khác nhau, mà mỗi lần tra trên mạng lại thấy cả hai đều có người dùng.

Thắc mắc này không phải của riêng ai. Nhầm dấu hỏi với dấu ngã là một trong những lỗi chính tả phổ biến nhất tiếng Việt, và tiếng hỗn nằm đúng vào nhóm đó.

Hỗn hay hổn: cách nào đúng

Trả lời thẳng câu hỏi hỗn hay hổn: hai tiếng này đều có mặt trong tiếng Việt, nhưng khác nghĩa nhau, chứ không phải hai cách ghi của cùng một từ. Tiếng hỗn mang dấu ngã đặt trên nguyên âm ô, nghĩa là lộn xộn, pha trộn: hỗn loạn, hỗn hợp, hỗn độn, hỗn tạp, hỗn chiến, hỗn hào, hỗn láo. Tiếng hổn mang dấu hỏi, cũng trên nguyên âm ô, gần như chỉ sống trong một từ: hổn hển, tả nhịp thở dồn dập, gấp gáp.

Vì thế, khi nói về trạng thái lộn xộn thì phải chọn giữa hỗn loạn hay hổn loạn. Trang này viết hỗn loạn, dấu ngã ở tiếng đầu, và đó cũng là cách viết chiếm phần lớn trên các trang tin.

Cách viết ấy không khó tìm ngoài đời. Một tờ báo đưa tin về giao thông đã đặt tiêu đề Giao thông hỗn loạn ngày đầu Hà Nội phân luồng lại các nút hay ùn tắc, chữ hỗn ghi dấu ngã. Một bài phân tích về mạng xã hội cũng viết Tình cảnh hỗn loạn ở Twitter, vẫn dấu ngã ở tiếng đầu.

Cùng cách viết đó, báo chí còn dùng từ này trong những tiêu đề như Hỗn loạn thị trường sức khỏe hay Hỗn loạn thị trường bất động sản Quảng Ninh.1 Bốn tiêu đề, bốn lĩnh vực khác nhau, cùng một cách đặt dấu.

Thế còn hổn loạn? Trên mạng, cách viết đặt dấu hỏi lên tiếng đầu vẫn xuất hiện, nhưng khi nói về sự lộn xộn, các nguồn tin lớn gần như thống nhất chọn dấu ngã. Nếu gặp hai cách viết lẫn lộn trong cùng một bài, cứ theo dấu ngã cho từ chỉ sự lộn xộn, và giữ dấu hỏi riêng cho hổn hển.

Gói lại cho dễ nhớ: viết đúng là hỗn loạn, còn thở hổn hển thì viết dấu hỏi ở tiếng hổn. Chỉ cần xác định mình đang nói về sự lộn xộn hay về hơi thở, chữ viết sẽ theo ngay.

Đọc thêm: Giữ gìn hay dữ gìn: từ nào chính xác?

Vì sao hay viết nhầm

Gốc rễ của lỗi nằm ở thanh điệu. Ở nhiều nơi, thanh hỏi và thanh ngã được đọc gần như trùng nhau, nên khi viết, người viết khó dựa vào tai để chọn dấu. Nhiều người phát âm hai thanh này không phân biệt, dẫn đến khi đặt bút cũng không biết nên ghi dấu nào.

Đây không phải lỗi nhỏ. Lỗi dấu thanh, gồm sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng, có thể làm thay đổi hoàn toàn nghĩa của từ. Cùng một âm, đổi dấu là đổi từ: hỗn với dấu ngã là sự pha trộn, lộn xộn, hổn với dấu hỏi chỉ gắn với hơi thở dồn dập. Viết nhầm dấu là viết sang một nghĩa khác mà người viết đôi khi không nhận ra.

Hướng dẫn quy tắc chính tả tiếng Việt có nêu cách đặt dấu thanh cho cả năm thanh sắc, huyền, hỏi, ngã, nặng. Trường hợp một tiếng có nhiều nguyên âm thì phải chọn đúng vị trí đặt dấu. Trong năm thanh ấy, cặp hỏi và ngã dễ nhầm nhất khi đặt dấu, vì cách đọc hai thanh quá gần nhau. Ai nắm được quy tắc đặt dấu thì ít nhất cũng loại được một nửa kiểu sai, phần còn lại phải nhớ mặt từng từ.

Có một lý do sâu xa hơn thói quen gõ nhanh. Một giáo sư từng đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt thống nhất, vì thực tế nhiều cách viết cùng tồn tại khiến người viết không có nơi nào để đối chiếu. Khi thiếu một chuẩn chung dễ tra, mỗi người viết theo trí nhớ của mình, và những cặp như hỗn với hổn cứ thế bị viết lẫn lộn trên mạng.

Ví dụ quen thuộc nhất của nhóm lỗi này là chẳng lẽ bị viết thành “chẵng lẽ”, dấu ngã thay dấu hỏi trong một câu hoàn toàn bình thường. Chỗ nhầm của tiếng hỗn cũng diễn ra y như thế, chỉ khác là ít người để ý hơn vì từ này không xuất hiện hằng ngày.

Thói quen trên mạng góp phần khiến lỗi lan rộng. Người đọc gặp cách viết sai ở một trang nào đó, ghi nhớ theo, rồi lại dùng tiếp ở trang khác. Cứ thế, hai cách viết cùng tồn tại, và người mới tra cứu càng khó biết đâu là chuẩn.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một ông già ngồi trên ghế nhựa thấp bên bàn nhỏ có radio và ly trà đá, đầu cúi xuống, trong con hẻm lúc chiều muộn
Một ông già ngồi trên ghế nhựa thấp bên bàn nhỏ có radio và ly trà đá, đầu cúi xuống, trong con hẻm lúc chiều muộn.

Hỗn loạn nghĩa là gì

Hỗn loạn là gì? Xét theo cách từ này được dùng, nó chỉ trạng thái lộn xộn, mất trật tự, mọi thứ không theo thứ tự nào cả. Tiếng hỗn gợi sự pha trộn lẫn lộn, tiếng loạn gợi sự rối, trái với trật tự. Ghép lại, hỗn loạn tả một cảnh mà trong đó không còn quy tắc điều hành.

Nghĩa ấy hiện rõ trong từng ngữ cảnh. Khi một nút giao thông lớn được phân luồng lại trong ngày đầu, cảnh tượng ghi nhận được là xe cộ chen lấn, hướng đi chưa rõ, tức giao thông hỗn loạn. Trong kinh tế, khi giá cả và hành vi mua bán thoát khỏi quy luật thông thường, người ta nói thị trường hỗn loạn, như trường hợp thị trường sức khỏe hay thị trường bất động sản ở Quảng Ninh.

Từ này còn bước vào cả khoa học. Một bài viết về entropy, đại lượng trong vật lý, dùng câu “sự hỗn loạn của hệ thống được đo bằng Hàm trạng thái Entropy”. Ở đây, hỗn loạn không còn là cảnh bù mắt bù tai mà là mức độ rối của một hệ thống, càng rối thì đại lượng đo càng lớn.

Như vậy, hỗn loạn nghĩa là gì có thể gói trong một câu: trạng thái mất trật tự, dùng được cho đám đông, giao thông, thị trường, cho đến hệ thống trong khoa học. Từ này mang sắc thái tả thực, không phê bình cá nhân, nên dùng trong văn bản nghiêm túc vẫn hợp.

Một điểm cần phân biệt cho rõ: hỗn loạn nặng hơn hỗn độn và hỗn hợp. Hỗn hợp chỉ sự pha trộn nhiều thứ thành một khối, không hàm ý mất trật tự. Hỗn độn nói về sự rối ren khó dò ra quy luật. Hỗn loạn nhấn vào cảnh mất điều khiển, thường dùng khi có nhiều người, nhiều lực cùng lúc phá vỡ nếp cũ.

Đọc thêm: Bổ sung hay bổ xung: từ nào chính xác?

Ví dụ dùng từ trong câu

Những câu sau dùng từ đúng theo nghĩa, bạn có thể đem ra đối chiếu khi viết. Sau giờ tan học, sân trường hỗn loạn vì phụ huynh đỗ xe chồng lên nhau. Đám cưới ngoài ngõ quá đông, bàn ghế kê lộn cả lối đi. Khi có tin động đất, đám đông rời tòa nhà theo hai hướng ngược nhau, cảnh tượng hỗn loạn kéo dài mấy phút trước khi có người điều phối.

Câu sai cùng nghĩa thường chỉ lệch một dấu: “sân trường hổn loạn”, “thị trường hổn loạn”, “giao thông hổn loạn”. Đọc lên nghe vẫn trôi, nhưng chữ đã sang nghĩa khác. Tương tự, “thở hỗn hển” là câu viết sai, vì hổn hển mới là từ tả hơi thở đứt quãng sau khi gắng sức.

Ngoài hỗn loạn, cả họ từ với tiếng hỗn cũng đáng nhớ: hỗn hợp, hỗn độn, hỗn tạp, hỗn chiến, hỗn láo, hỗn hào. Tất cả đều mang dấu ngã ở tiếng đầu, nên khi đã nhớ một từ, bạn nhớ luôn cả loạt.

Nhóm lỗi hỏi ngã rộng hơn một chữ hỗn. Một cặp khác cũng hay bị viết lẫn là trau chuốt và “chau chuốt”. Trau chuốt nghĩa là chăm chút, gọt giũa cho câu chữ, cho hình thức được gọn gàng; tiếng trau còn gặp trong trau dồi. Còn chau thường đi với động tác nhíu mày, như chau mày, nên viết “chau chuốt” là đã trượt sang một chữ khác nghĩa. Cặp này hay bị nhầm y như chẳng lẽ thành “chẵng lẽ”.

Lỗi với tiếng hỗn có thật. Ngay trên tiêu đề của một bài về chăm sóc da, chữ hỗn hợp bị viết thành “hỗ hợp”, thiếu chữ n; nội dung bên trong bài lại ghi hỗn hợp với đủ chữ và đúng dấu ngã. Một chữ rơi mất đã đủ khiến tiêu đề sai chính tả; lỗi kiểu này không hiếm trên các trang thực tế.

Chiềc bàn gỗ cũ cạnh cửa sổ có chồng giấy trắng, tách cà phê đen, đĩa nhỏ đựng hạt và một chiếc khăn vải
Chiềc bàn gỗ cũ cạnh cửa sổ có chồng giấy trắng, tách cà phê đen, đĩa nhỏ đựng hạt và một chiếc khăn vải, nắng sáng trải trên mặt bàn.

Mẹo nhớ dấu hỏi

Mẹo chính tả là cách thức giản tiện, dễ nhớ, do nhà ngôn ngữ học đặt ra để giúp người viết chọn đúng dấu nhanh. Với nhóm hỏi ngã, các mẹo phổ biến nhất xoay quanh từ Hán Việt và từ láy: tiếng Hán Việt thường đọc thanh ngã, từ láy thường đọc thanh hỏi.

Tiếng hỗn lại là ngoại lệ đáng nhớ. Nó có gốc Hán Việt nhưng mang dấu ngã, trong khi hổn hển, một từ thuần Việt, lại mang dấu hỏi. Với cặp từ này, mẹo chung chỉ giúp một nửa, phần còn lại phải nhớ bằng nghĩa: nói sự lộn xộn, pha trộn thì nghĩ đến hỗn với dấu ngã, nói hơi thở dồn dập thì nghĩ đến hổn.

Cách nhớ khác là ghép từ với một từ bạn đã viết chắc: hỗn hợp, hỗn độn là những từ gặp nhiều trong sách vở, nên khi viết hỗn loạn, mượn dấu của hỗn hợp để giữ cho đồng nhất. Muốn nắm kỹ hơn, đọc bài quy tắc dấu hỏi dấu ngã của trang, nơi các cặp dễ nhầm được xếp theo từng nhóm.

Ngoài mẹo nhớ, mấy cách khắc phục lỗi chính tả sau dùng được ngay khi soạn tin nhắn hay văn bản. Thứ nhất, viết chậm lại ở những câu có từ lạ, vì gõ nhanh là lúc tay chọn dấu theo quán tính. Thứ hai, soát lại bài sau khi viết xong, đọc thành tiếng để tai nghe chỗ nào còn ngờ. Thứ ba, gạch chân hoặc bôi đậm những từ mình từng viết sai, để lần sau mắt tự dừng ở đó. Thứ tư, luyện viết lại vài lần những từ từng sai, mỗi lần viết đúng là một lần khắc vào trí nhớ.

Bốn cách này không cần công cụ gì, chỉ cần thêm một phút trước khi bấm gửi. Với người viết nhiều, một phút ấy đổi lại được cả một bài không còn lỗi dấu.

Kiểm tra chính tả trên nền tảng

Vì lỗi hỏi ngã thuộc nhóm phổ biến nhất, cách chắc nhất là đừng tin trí nhớ mà hãy tra lại. Nền tảng Chúc Mừng Năm Mới có ô Kiểm tra chính tả để bạn dán từ hay cả câu vào và xem ngay cách viết chuẩn, hợp cho người soạn tin nhắn, bài đăng lẫn văn bản công việc.

Một mẹo dùng công cụ cho hiệu quả: dán cả cụm từ thay vì từ đơn. Có ngữ cảnh, máy dễ chọn đúng dấu hơn, và bạn cũng nhìn ra ngay câu mình viết có xuôi nghĩa hay không. Ví dụ, dán trọn cụm “giao thông hỗn loạn ngày đầu phân luồng” dễ đối chiếu hơn là dán mỗi chữ hỗn.

Thói quen nhỏ nhưng đáng làm: trước khi gửi, soát riêng những chữ có dấu hỏi hay dấu ngã, ưu tiên các từ ít gặp như hổn hển, trau chuốt. Bạn cũng có thể đọc thêm các bài trong chuyên mục Chính tả để nắm dần các cặp từ hay nhầm theo từng nhóm.

Một người ngồi quay lưng bên bàn gỗ tối, trên bàn có máy tính đóng, điện thoại, chén trà bốc khói
Một người ngồi quay lưng bên bàn gỗ tối, trên bàn có máy tính đóng, điện thoại, chén trà bốc khói, chồng giấy trắng và chậu cây nhỏ cạnh cửa sổ.

Nhớ nhanh

  • Hai tiếng khác nghĩa: hỗn (dấu ngã) là lộn xộn, pha trộn; hổn (dấu hỏi) chỉ có trong hổn hển.
  • Trang này viết hỗn loạn, giống cách các tờ báo lớn ghi trong tiêu đề.
  • Nhớ theo nghĩa: lộn xộn là hỗn, thở dồn dập là hổn; chưa chắc thì tra ô Kiểm tra chính tả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com