Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 77 ngày (mở trong thẻ mới)

Chính tả

Chương hay trương: từ nào chính xác?

Chương hay trương là vướng mắc quen thuộc khi viết email, lời mời hay bài đăng, có người còn tin cả hai cách đều dùng được. Từ điển chỉ ghi «chương trình», còn «trương trình» là lỗi chính tả cần sửa.

9 phút đọc

Chương hay trương? Khi viết về một bản kế hoạch, một buổi phát sóng hay một khóa học, tiếng Việt chỉ có một cách viết: chương trình. Dạng «trương trình» từ điển không ghi, gõ ra là phải sửa. Câu hỏi «chương trình hay trương trình» vì thế có đáp án gọn: chỉ một từ đúng.

Việc thống nhất một dạng viết đúng không phải chuyện mới. Từ điển Taberd ra đời năm 1838, dấu mốc định hình chữ quốc ngữ. Gần hai thế kỷ sau, cách viết vẫn còn những chỗ chưa thống nhất, và cặp ch với tr nằm trong số đó.

Nhầm giữa ch và tr là một trong những lỗi chính tả phổ biến nhất của tiếng Việt. Bài dưới đây giải nghĩa từng tiếng trong từ, chỉ ra vì sao dễ viết nhầm và đưa mẹo nhớ để lần sau không phải phân vân nữa.

Chương trình hay trương trình: từ nào đúng?

«Chương trình» được từ điển tiếng Việt ghi nhận, còn «trương trình» không xuất hiện ở đó. Với nhóm ch/tr, dạng từ điển ghi là dạng đúng, dạng còn lại là lỗi cần sửa.

Chương trình là gì? Theo từ điển Việt-Việt, từ này có bốn nghĩa chính. Nghĩa thứ nhất là bản dự kiến các công việc sẽ làm trong một khoảng thời gian, theo một trình tự nhất định, như chương trình công tác của một cuộc họp hay chương trình của một chuyến đi.

Nghĩa thứ hai là bản quy định nội dung giảng dạy và học tập của từng môn học, từng lớp, từng cấp. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 26 tháng 12 năm 2018 là một ví dụ lớn cho nghĩa này.1 Nghĩa thứ ba thuộc về phát thanh, truyền hình: phần nội dung được nhà đài xếp thành một mục, cho phát vào giờ cố định trong buổi phát. Nghĩa thứ tư gắn với máy tính: dãy lệnh đã được mã hóa để máy thực hiện một việc nào đó.

Bốn nghĩa ấy cách nhau khá xa, nhưng đều xoay quanh một nét: một chuỗi việc hay một chuỗi lệnh được sắp theo thứ tự trước khi làm. Hiểu như vậy thì dễ nhớ vì sao từ này có mặt trong cả lớp học, phòng họp, nhà đài lẫn máy tính.

Riêng từng tiếng cũng có nghĩa riêng. «Chương» là phần, là đoạn, như chương một, chương hai của một cuốn sách. «Trương» là mở ra, căng ra, thấy rõ trong các từ khai trương, chủ trương, phô trương. Ghép lại, chương trình mang nghĩa bản kế hoạch sắp xếp theo thứ tự.

Cùng nhóm âm này, câu «Cửa hàng mới khai trương vào tuần tới» là câu đúng, vì từ điển ghi nhận «khai trương». Cách viết đúng gắn với dạng từ điển chép, không gắn với cảm giác quen mắt khi đọc trên mạng.

Dưới đây là các cặp câu đời thường để đối chiếu, dòng đầu viết đúng, dòng sau là dạng hay nhầm.

  • Đúng: Lớp 10A có chương trình học khác với lớp 10B. — Sai: Lớp 10A có trương trình học khác với lớp 10B.
  • Đúng: Tối nay nhà đài dồn nhiều chương trình hay vào khung giờ vàng. — Sai: Tối nay nhà đài dồn nhiều trương trình hay vào khung giờ vàng.
  • Đúng: Nhà trường điều chỉnh chương trình đào tạo theo chuẩn đầu ra. — Sai: Nhà trường điều chỉnh trương trình đào tạo theo chuẩn đầu ra.
  • Đúng: Dàn nhạc chơi đúng chương trình đã đăng ký từ đầu buổi. — Sai: Dàn nhạc chơi đúng trương trình đã đăng ký từ đầu buổi.
  • Đúng: Máy báo lỗi khi chương trình gặp trục trặc giữa chừng. — Sai: Máy báo lỗi khi trương trình gặp trục trặc giữa chừng.
  • Đúng: Chương trình giảm giá cuối năm của cửa hàng bắt đầu từ thứ Sáu. — Sai: Trương trình giảm giá cuối năm của cửa hàng bắt đầu từ thứ Sáu.
  • Đúng: Cả nhà quây quần xem chương trình Tết trên truyền hình. — Sai: Cả nhà quây quần xem trương trình Tết trên truyền hình.
  • Đúng: Lời chúc khai trương hồng phát viết đúng một chữ tr. — Sai: Lời chúc khai chương hồng phát viết sai một chữ ch.

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân nằm ở cách phát âm. Ở nhiều nơi, âm «tr» và âm «ch» được đọc gần giống nhau, nên khi viết theo cách nói quen miệng, người viết dễ gõ nhầm «chương» thành «trương». Tai nghe thế nào, tay viết thế ấy, và lỗi cứ lặp lại.

Đây không phải lỗi riêng của cặp chương và trương. Trong tiếng Việt, các cặp phụ âm đầu dễ lẫn gồm s/x, ch/tr, r/d/gi và l/n, trong đó ch/tr là một trong những chỗ nhầm phổ biến nhất. Cặp chia với trưa là ví dụ điển hình: hai âm nghe na ná nhau nhưng viết khác hẳn. Cặp s với x cũng hay lẫn: xương khác sương, xôi khác sôi.

Nhóm ch/tr chỉ là một mối trong danh sách dài những chỗ cần chuẩn hóa. Cùng lúc với lỗi phụ âm đầu, người viết còn phải chọn viết «y» hay «i», viết hoa tên tổ chức cho đúng, phiên âm tên riêng nước ngoài và đặt dấu thanh đúng vị trí. Có giáo sư từng đề xuất cần có chuẩn chính tả chung cho tiếng Việt, để những chỗ như thế bớt tùy tiện.

Thói quen trên mạng cũng góp phần. Cụm viết sai xuất hiện nhiều trên mạng xã hội, người đọc thấy đi thấy lại rồi ghi nhớ theo, đến lúc cần thì hai dạng đan xen trong đầu. Cách thoát ra là quay về từ điển, nơi ghi rõ dạng nào được chấp nhận.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Một phụ nữ trung niên đứng cạnh micro nói trong hội trường, phía sau có ghế gỗ và vải màn, hai người ngồi gần cửa sổ
Một phụ nữ trung niên đứng cạnh micro nói trong hội trường, phía sau có ghế gỗ và vải màn, hai người ngồi gần cửa sổ, ánh sáng sáng tự nhiên.

Cặp cùng nhóm để đối chiếu

Muốn tự kiểm chứng quy luật ch/tr, hãy nhìn sang cặp từ cùng nhóm: khai trương và khai chương. «Khai» nghĩa là mở, «trương» nghĩa là căng ra, mở rộng, nên từ đúng là «khai trương», từ điển ghi rõ.

Còn «khai chương» nghĩa là gì? Không có nghĩa gì: đây là cách viết sai chính tả, không phải một từ khác nghĩa. Câu «Cửa hàng mới khai trương vào tuần tới» là câu mẫu cho dạng đúng.

Quy luật ấy giữ nguyên cho các từ khác của nhóm. «Chủ trương» viết đúng vì «trương» là đưa ra, nêu ra một hướng; «chủ chương» là dạng hay nhầm. «Phô trương» viết đúng vì «trương» là căng ra cho người khác thấy; «phô chương» không phải một từ. «Huy chương» lại viết ch, vì «chương» ở đây là phần, là vật mang hình dấu được ban phát. Cùng một âm tr và ch, mỗi từ một chỗ, nhưng quy tắc phân biệt không đổi.

Bảng dưới đây đặt hai dạng cạnh nhau cho dễ nhớ.

Bảng đối chiếu dạng từ điển ghi với dạng hay viết nhầm trong nhóm ch/tr.
Cách viết đúng Dạng hay viết nhầm
khai trương khai chương
chương trình trương trình

Đọc thêm: Sửa chữa hay sữa chữa: từ nào chính xác?

Mẹo nhớ và tự kiểm tra

Mẹo đầu tiên là phát âm cho rõ. Khi nói và khi viết, đọc rõ âm «tr» thay vì đọc lẫn vào «ch», thói quen miệng chuẩn thì tay viết bớt sai. Với cụm đang bàn, đọc thành tiếng «chương, chương, chương» vài lần trước khi gõ. Với «khai trương», có thể nhẩm câu «trương cờ khai nghiệp» để nhớ âm đầu là tr.

Mẹo thứ hai dựa vào nghĩa. «Chương» là phần, là đoạn, nên chương trình là bản kế hoạch chia theo trình tự; «trương» là căng ra, mở ra, chỉ hợp với khai trương, chủ trương, phô trương. Trước khi gõ, tự hỏi từ này nói về phần đoạn hay về sự mở ra, câu trả lời sẽ chỉ cho biết chọn tiếng nào.

Mẹo thứ ba là tự kiểm tra sau khi viết: đọc lại nhiều, tra từ điển khi còn nghi ngờ, soát một lượt trước khi gửi và ghi chép lại lỗi sai của mình để lần sau đỡ lặp.

Lúc soát bài, nên gộp chung nhóm lỗi phụ âm đầu với nhóm lỗi viết hoa, vì hai nhóm này hay đi cùng nhau trong một đoạn văn. Quy tắc viết hoa gọn lại là: viết hoa chữ cái đầu câu, viết hoa tên riêng và viết hoa danh hiệu. Rà một lượt cho cả hai nhóm sẽ nhanh hơn soát rời từng chỗ.

Sau khi soạn xong, bạn có thể dán đoạn văn vào ô Kiểm tra chính tả trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát nhanh các chỗ nghi ngờ. Muốn xem thêm các cặp từ cùng kiểu, đọc bài Mẹo nhớ các cặp từ hay viết sai chính tả theo từng nhóm hoặc duyệt chuyên mục Chính tả.

Nhớ nhanh

  • Viết «chương trình»; «trương trình» là lỗi chính tả, từ điển không ghi.
  • «Chương» là phần, đoạn; «trương» là mở, căng, chỉ dùng trong khai trương, chủ trương, phô trương.
  • Nghi ngờ thì đọc rõ âm «tr», soát lại lỗi viết hoa rồi mới gửi.

Đọc thêm: Bách niên giai lão nghĩa là gì? Cách viết đúng chính tả

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Kiểm tra chính tả

Kiểm tra chính tả tiếng Việt

Xem thêm trong mục Chính tả

chucmungnammoi.com