Bổ sung hay bổ xung, từ nào đúng chính tả và nghĩa là gì

Bổ sung hay bổ xung? Chỉ «bổ sung» là cách viết đúng; «bổ xung» là từ sai, không có nghĩa và không nằm trong từ điển. Từ điển của giáo sư Hoàng Phê có mục từ «bổ sung», còn «bổ xung» thì không.

«Bổ sung» là động từ, nghĩa là thêm vào để một việc, một danh sách hay một bản văn đầy đủ, hoàn chỉnh hơn. Người viết dùng từ này khi phần đã có vẫn giữ nguyên, chỉ thêm cái còn thiếu.

Cái khó của cặp từ này nằm ở chữ đầu của tiếng thứ hai: s hay x. Nhiều người đọc thành «bổ xung» rồi gõ theo đúng tiếng mình nghe. Lỗi cứ thế lặp lại mỗi ngày.

Bổ sung hay bổ xung: chỉ một cách đúng chính tả

Trong hai cách viết, «bổ sung» là từ duy nhất đúng chính tả. Từ này có mặt trong các bộ từ điển tiếng Việt, được dùng ở cả văn nói lẫn văn viết. «Bổ xung» không phải một từ khác nghĩa, cũng không phải cách nói vùng miền được chấp nhận: nó chỉ là cách ghi sai của cùng một từ, lan ra trên mạng vì người viết chép theo tiếng đọc.

Từ điển của giáo sư Hoàng Phê ghi nhận «bổ sung» là từ có nghĩa; «bổ xung» không có trong danh sách mục từ. Đây không phải trường hợp hai cách viết cùng tồn tại; chỉ một cách có nghĩa.

Cắt từ ra làm hai phần thì thấy rõ vì sao chỉ có một cách viết đúng. Bảng dưới đây ghi nghĩa của từng thành tố để đối chiếu với những gì tiếng Việt vẫn dùng hằng ngày.

«Bổ» là thêm vào, điền vào chỗ còn trống. «Sung» là chụm vào, thêm vào, như trong «sung công quỹ»: thêm vào công quỹ. Có tài liệu còn giải thích «sung» theo hướng dư dả, đầy đủ như trong «sung túc», «phong sung», rồi ghép với «bổ» thành nghĩa thêm vào cho đầy đủ. Ghép hai phần ấy lại, «bổ sung» ra đúng nghĩa thêm vào cho trọn vẹn.

Còn «xung» mang nghĩa tỏa ra, lan rộng, hoặc đâm, húc: xung phong, xung trận, xung kích, xung khắc, xung đột, xung quanh. Ghép «bổ» với «xung» thì hai nghĩa không gặp nhau, thành ra cụm vô nghĩa và không có trong từ điển. Chữ «xung» tự nó vẫn có nghĩa, chỉ khi đứng sau «bổ» mới sai.

Tiếng thứ hai trong «bổ sung» là «sung», viết bằng s, không phải x. Trang này viết «bổ sung» trong mọi bài, và xếp cặp này vào nhóm lỗi s/x khi soát bản thảo, cùng các cặp khác trong mục Chính tả.

Bổ sung nghĩa là gì

Bổ sung nghĩa là gì? Đây là động từ chỉ việc thêm vào để làm cho đầy đủ, hoàn thiện hơn. Phần đã có không bị bỏ đi, chỉ được nới rộng hoặc lấp thêm chỗ trống. Vì thế từ này hợp với những thứ có thể đếm, liệt kê hoặc viết ra được: thông tin, nhân lực, tài liệu, kiến thức, ngân sách.

Trong từ, «bổ» là thêm vào, điền vào; «sung» là chụm vào, thêm vào. Hai chữ cùng hướng nên nghĩa của cả từ khá rõ: thêm cái còn thiếu vào một tổng thể đã có.

Sắc thái của từ trung tính, dùng được ở cả văn nói và văn viết. Nó xuất hiện nhiều trong câu giao việc: bổ sung ý kiến vào biên bản, bổ sung nhân lực cho chi nhánh mới, bổ sung điều khoản vào hợp đồng, bổ sung thông tin còn thiếu trong hồ sơ.

Đặt vào câu hoàn chỉnh thì nghĩa hiện ra rõ hơn. Cơ quan nhà nước bổ sung một số điều luật trong kỳ họp Quốc hội năm nay. Nhà đầu tư bổ sung nguồn vốn vào một công ty đang có tiềm năng phát triển cao. Sinh viên trong lớp bổ sung ý kiến của mình cho ý tưởng chung của dự án cuối kỳ. Cả ba câu đều giữ nguyên phần đã có và thêm vào một phần mới.

Đời sống văn bản cũng quen với từ này. Tên các luật sửa đổi thường có cụm «sửa đổi, bổ sung một số điều»; trường học dùng «xét tuyển bổ sung» cho đợt lấy thêm sau đợt một; phần mềm thì «bổ sung tính năng» mỗi lần cập nhật. Cùng một nghĩa thêm vào, chỉ khác ngành nghề.

Một điểm dễ lẫn: «bổ sung» khác «bổ khuyết». Bổ khuyết là lấp vào chỗ trống, còn bổ sung rộng hơn, có thể thêm cả phần chưa từng có. Hai từ gần nghĩa nhưng không thay nhau được trong mọi ngữ cảnh.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Lỗi nằm ở chữ s và chữ x. Theo các nhà ngôn ngữ học, «s» thuộc nhóm ba phụ âm quặt lưỡi «r, s, tr» rất khó phát âm đúng với người Bắc Bộ. «R» đọc thành «d, gi», «tr» đọc thành «ch», còn «s» thì bị nhầm với «x», như «sung» đọc thành «xung». Nghe quen tai rồi gõ theo, thế là ra chữ sai.

Theo nhận xét của GS. Đoàn Thiện Thuật, người Hà Nội và nhiều địa phương miền Bắc không phân biệt x với s trong giao tiếp hằng ngày. Người Bắc Bộ phát âm s, x với đầu lưỡi bẹt nên có xu hướng đọc «bổ sung» thành «bổ xung».

Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ chính là Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ. Mỗi vùng lệch phát âm chuẩn ở một số âm: người Hà Nội không phân biệt tr/ch, s/x, người miền Trung không phân biệt thanh hỏi với thanh ngã. Muốn nắm chắc quy tắc phân biệt hai chữ này, xem Phân biệt s và x.

Thêm một lý do nữa: nhiều người viết theo cảm tính, không tra lại từ, cũng không rõ từ nguyên nên không biết mình đang ghi sai. Lỗi cứ lặp lâu thành thói quen, dễ mất điểm khi làm bài thi và gây khó chịu cho người đọc.

Chuyện này không phải tiểu tiết. Viết sai chính tả bị xem là thiếu tôn trọng tiếng mẹ đẻ, và cách sửa bền nhất là đọc sách, tạp chí từ nguồn chính thống để bồi thêm vốn chữ. Đọc nhiều thì mắt quen mặt chữ đúng, đến lúc viết tay sẽ ít phải dừng lại phân vân.

Đọc thêm: Sát sao hay xát xao? Từ nào đúng chính tả

Câu đúng và câu sai

Các cặp câu dưới đây là những tình huống gần gũi: việc cơ quan, bữa ăn trong nhà, bài học trên lớp, hợp đồng hai bên. Đọc cột đúng trước, rồi so với cột sai để thấy chỗ lệch chỉ nằm ở một chữ.

Cách sửa rất gọn: giữ nguyên câu, đổi chữ «x» ở tiếng thứ hai thành «s». Không cần viết lại cả đoạn, cũng không cần đổi nghĩa câu.

Có một cặp ngược chiều đáng nhớ: «xung phong» mới đúng, «sung phong» là sai. Nghĩa tỏa ra, hăng hái đi trước thuộc về chữ x, nên ở đây chữ s lại là chữ ghi nhầm. Đừng vì cặp «bổ sung» mà cho rằng chữ s luôn đúng ở mọi từ.

Khi soát bài, nên đọc thành tiếng chậm những câu có từ này. Đọc chậm thì chỗ lệch hiện ra rõ hơn đọc bằng mắt, nhất là với người quen phát âm s thành x.

• Đúng: “Bổ sung thông tin vào biên bản cuộc họp.”, Sai: “Bổ xung thông tin vào biên bản cuộc họp.”
• Đúng: “Mẹ bổ sung thêm rau xanh cho bữa cơm tối.”, Sai: “Mẹ bổ xung thêm rau xanh cho bữa cơm tối.”
• Đúng: “Bác sĩ dặn bổ sung canxi cho bé theo đúng liều.”, Sai: “Bác sĩ dặn bổ xung canxi cho bé theo đúng liều.”
• Đúng: “Công ty bổ sung nhân lực cho chi nhánh mở trong tháng này.”, Sai: “Công ty bổ xung nhân lực cho chi nhánh mở trong tháng này.”
• Đúng: “Sinh viên bổ sung ý kiến cho ý tưởng chung của dự án cuối kỳ.”, Sai: “Sinh viên bổ xung ý kiến cho ý tưởng chung của dự án cuối kỳ.”
• Đúng: “Danh sách trúng tuyển bổ sung được công bố sau đợt một.”, Sai: “Danh sách trúng tuyển bổ xung được công bố sau đợt một.”
• Đúng: “Em bổ sung tiêu đề còn thiếu vào mục lục của quyển vở.”, Sai: “Em bổ xung tiêu đề còn thiếu vào mục lục của quyển vở.”
• Đúng: “Tổ dân phòng xung phong nhận việc trực đêm.”, Sai: “Tổ dân phòng sung phong nhận việc trực đêm.”

Từ đồng nghĩa và cách kết hợp

Muốn nói cùng một ý mà không dùng lại từ này, có mấy lựa chọn. Thêm vào là tăng thêm số lượng hoặc nội dung; điền thêm là thêm vào chỗ trống; hoàn thiện là làm cho đầy đủ, trọn vẹn; bổ khuyết là lấp đầy chỗ thiếu; tăng cường là làm mạnh thêm, nhiều thêm. Mỗi từ nghiêng về một sắc thái, nhưng đều xoay quanh việc làm cho đủ.

Đứng trước danh từ, từ này ghép được với thông tin, nhân lực, tài liệu, kiến thức, ngân sách. Trong đời sống hằng ngày, cách nói quen thuộc là bổ sung vitamin, bổ sung dinh dưỡng, bổ sung thành phần dinh dưỡng cho bữa ăn. Trong công việc thì có bổ sung người vào đội tuyển, bổ sung nhân lực cho một dự án đang chạy.

Đứng sau danh từ, nó thành phần bổ nghĩa: tài liệu bổ sung, thông tin bổ sung, quy định bổ sung, điều khoản bổ sung, ghi chú bổ sung. Kiểu đứng sau này hay gặp trong hồ sơ, biên bản và bản thảo hợp đồng.

Có một từ cùng gốc «sung» đáng nhớ vì nghĩa khác hẳn: «sung công quỹ» là thêm vào công quỹ. Gặp cụm này thì vẫn là chữ s, không phải chữ x.

Một thói quen nên bỏ: khi ngờ cụm nào, tra đúng cụm mình định dùng, chứ đừng suy từ một từ gần nghĩa rồi chép máy móc. Cách đó dễ kéo theo lỗi ở cả những cặp khác cùng nhóm s/x.

Đọc thêm: Du dương hay ru dương? Từ nào đúng chính tả, nghĩa là gì

Mẹo nhớ và cách khắc phục

Mẹo thứ nhất: nghe tới «bổ sung» thì nghĩ ngay tới nghĩa «thêm vào». Cứ bám vào nghĩa, chữ sẽ theo đúng. Mẹo thứ hai: nhớ tới «sung túc», «sung công quỹ», hai từ cũng bắt đầu bằng s và đều mang nghĩa đầy đủ, thêm vào. Mẹo thứ ba: tiếng «sung» viết bằng s, không phải x; nhớ «sung túc», «sung công quỹ» đều dùng s.

Cách khắc phục bền hơn là luyện phát âm đúng s và x, tập trung khi viết, đọc sách báo từ nguồn chính thống và rèn thói quen tra từ điển khi thấy cụm còn ngờ. Có thể ghi từ đúng vào tờ giấy nhỏ dán ở chỗ dễ nhìn để nhắc mình mỗi ngày.

Với người làm việc nhiều trên máy, công cụ kiểm tra chính tả tiết kiệm kha khá thời gian. Có các phần mềm miễn phí như Tummo Spell 2017, Vspell, VcatSpell. Riêng Word chỉ soát được tiếng Việt khi máy đã cài bộ gõ như Unikey, Vietkey hay GoTiengViet cùng từ điển tiếng Việt.

Khi đã gõ xong một văn bản, mấy bước sau giúp bắt lỗi nhanh hơn đọc bằng mắt.

1. Đọc lại toàn bài một lượt, khoanh những cụm có chữ s hoặc x ở đầu tiếng thứ hai.
2. Tra từ điển những cụm còn ngờ, đối chiếu xem mục từ có tồn tại hay không.
3. Kiểm tra máy đã cài bộ gõ tiếng Việt và từ điển tiếng Việt hay chưa, rồi chạy công cụ như Tummo Spell 2017, Vspell hoặc VcatSpell trên đoạn vừa viết.
4. Trong Word, mở tab Review, chọn Spelling & Grammar hoặc bấm F7 để soát; từ nào đúng mà bị báo sai thì bấm chuột phải, chọn Add to Dictionary để thêm vào từ điển riêng.
5. Sửa xong thì đọc lại một lần nữa, lần này đọc thành tiếng, để chắc không còn chỗ nào ghi theo tiếng đọc.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Bổ xung hay bổ sung, từ nào đúng? Trong cụm này chỉ «bổ sung» đúng. Còn đứng một mình làm động từ thì «xung phong» mới là cách viết đúng, «sung phong» là sai. Hai từ khác nghĩa nên không thay nhau được.

Bổ sung hay bổ xung từ nào đúng, có khi nào cả hai đều được? Không có trường hợp nào cả hai cùng đúng. Báo chí vẫn chỉ viết một cách: «xét tuyển bổ sung», «bổ sung tính năng», «sửa đổi, bổ sung» trong tên luật. Gặp «bổ xung» ở tin nhắn hay bài đăng mạng thì đó là chữ ghi nhầm, sửa lại thành «bổ sung».

Bổ hay bỏ, bổ hay bỗ? Chỉ «bổ» mới tạo thành từ có nghĩa thêm vào. «Bỏ sung», «bỗ sung» là những cách ghi sai của cùng một từ, gặp rải rác trên mạng, sửa lại thành «bổ sung».

Sung hay sun? «Bổ sun» cũng là cách ghi sai, ít gặp hơn. Chữ đúng ở đây là «sung», vần «ung» chứ không phải «un».

Bổ sung nghĩa là gì, khác gì thêm vào? Nghĩa chính là thêm vào cho đầy đủ, hoàn chỉnh hơn. «Thêm vào» là cách nói gần nghĩa, còn «bổ sung» thường dùng khi phần đã có vẫn giữ nguyên và chỉ được nới thêm.

Vì sao nhiều người cùng viết sai một từ? Vì phát âm vùng miền đọc lẫn s với x, rồi người viết gõ theo tiếng mình nghe. Lỗi lặp lâu thành quen tay, không ai kiểm lại.

Gọn lại một câu: viết «bổ sung», tiếng thứ hai là «sung» với chữ s, và nghĩa của nó là thêm vào cho đủ. Khi cần soát nhanh một đoạn văn trước khi gửi đi, ô Kiểm tra chính tả của nền tảng là chỗ đối chiếu tiện nhất.