Dàn trải hay giàn trải? Cách viết đúng và nghĩa của từ

Viết đúng là “dàn trải”, không phải “giàn trải”.^{22 Luật Bưu chính (sửa đổi): Chuyển từ dàn trải sang quản lý theo rủi ro (baophapluat.vn)} Chỉ khác nhau một chữ cái ở đầu, nhưng trong văn bản gửi sếp hay bài đăng bán hàng, chữ “gi” thừa ấy đủ để người đọc nghĩ người viết cẩu thả.

Chuyện nhầm lẫn này không của riêng ai. Lỗi phụ âm đầu là nhóm lỗi chính tả hay gặp nhất trong tiếng Việt, bởi ba vùng phương ngữ Bắc - Trung - Nam phát âm khác nhau, còn chữ viết thì chỉ có một chuẩn. Người viết thường gõ theo âm mình nghe, và cái tai không phải lúc nào cũng khớp với mặt chữ.

Vào tới nghị trường, từ này cũng xuất hiện đều. Tại phiên thảo luận Quốc hội ngày 29/10/2018, đầu tư công bị nêu là còn dàn trải, với 2 triệu tỷ đồng trải ra cho 9.620 dự án.

Trong Chuyên mục Chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới, những cặp từ kiểu này được gỡ rối từng cặp một. Dưới đây là phần giải đáp: từ nào đúng, nghĩa ra sao, vì sao nhầm và nhớ bằng cách nào.

Dàn trải hay giàn trải: từ nào đúng

Các nguồn hướng dẫn chính tả đều ghi nhận “dàn trải” là cách viết đúng, còn “giàn trải” không tồn tại trong hệ thống từ vựng tiếng Việt. Tên từ điển cụ thể ghi mục từ này thì chưa nêu được, nhưng cách viết thì không có gì phải bàn. Ai còn phân vân giàn trải hay dàn trải thì cứ nhớ: chữ “d” mở đầu mới là đúng.

Bằng chứng rõ nhất đến từ văn bản của Nhà nước, nơi câu chữ được soát kỹ trước khi công bố. Tháng 10/2016, Ủy ban Tài chính - Ngân sách của Quốc hội thẩm tra kế hoạch tài chính - ngân sách giai đoạn 2011-2015 và định hướng 2016-2020. Ủy ban nhận định việc phân bổ vốn đầu tư phát triển từ ngân sách nhà nước còn dàn trải, lãng phí.^{11 Phân bổ ngân sách còn dàn trải, lãng phí (dansinh.dantri.com.vn)} Theo đó, mục tiêu đặt ra là tăng tỷ trọng chi đầu tư phát triển lên bình quân 25-26% và giảm chi thường xuyên từ khoảng 67% xuống 60-62%.¹

Tại phiên thảo luận Quốc hội về ngân sách nhà nước, đại biểu Vũ Thị Lưu Mai (Hà Nội) nêu tình trạng đầu tư công giai đoạn 2016-2020 còn dàn trải.^{55 Vẫn dàn trải vì thiếu tiêu chí đánh giá dự án hiệu quả (sggp.org.vn)} Cùng phiên, đại biểu Hoàng Quang Hàm (Phú Thọ) cho rằng việc phân bổ các dự án còn dàn trải, kém hiệu quả, vốn bố trí thiếu.⁵ Hai tiếng nói khác nhau, cùng một cách viết.

Nếu “giàn trải” là từ có thật, văn bản nhà nước đã chẳng viết khác đi.

Cách nói ấy lặp lại đều đặn trong nghị trường, đủ thấy từ này đã ăn sâu vào ngôn ngữ quản lý. Dàn trải hay giàn trải đúng chính tả theo cách nào, tới đây đã rõ: chỉ “dàn trải” mới là từ có thật trong tiếng Việt.

Dàn trải nghĩa là gì

“Dàn trải” là động từ chỉ việc phân bổ, phân tán rộng ra nhiều nơi hoặc nhiều việc, không dồn vào một điểm. Nghĩa của nó thường không mấy tốt đẹp: thiếu tập trung, thiếu hiệu quả, làm đâu cũng một chút mà chẳng đâu ra hồn.

Xét theo cấu tạo, đây là từ ghép thuần Việt gồm “dàn” (trải rộng) và “trải” (phân tán). Không có yếu tố Hán Việt nào trong từ, nên đừng tìm cách giải nghĩa theo chữ Nho mà thêm sai.

Ngữ cảnh dùng khá rộng: công việc, tài chính, cả thời gian. Một người ôm quá nhiều việc, mỗi việc làm một chút rồi bỏ, thì gọi là làm việc dàn trải. Tiền bị chia nhỏ ra hàng chục khoản, khoản nào cũng mỏng, thì gọi là dàn trải vốn. Một buổi làm việc bị xé nát thành những mảnh vụn, chẳng mảnh nào đủ dài để làm việc thật sự, thì gọi là thời gian dàn trải. Dù ở hoàn cảnh nào, cách dùng này cũng cùng một điểm: sự phân tán quá mức khiến kết quả không sâu.

Vậy dàn trải là gì trong lời ăn tiếng nói hằng ngày? Nó là lời nhắc rằng chia sức ra quá nhiều chỗ thì chỗ nào cũng hụt.

Để thấy từ này sống ra sao, đọc từng cặp câu dưới đây: một dòng đúng, một dòng sai vì chữ mở đầu.

• Đúng: Chiến lược dàn trải dễ dẫn tới thất bại. — Sai: Chiến lược giàn trải dễ dẫn tới thất bại.
• Đúng: Mẹ dàn trải tiền Tết cho quá nhiều khoản chi. — Sai: Mẹ giàn trải tiền Tết cho quá nhiều khoản chi.
• Đúng: Cả lớp ôn bài dàn trải, môn nào cũng lướt qua. — Sai: Cả lớp ôn bài giàn trải, môn nào cũng lướt qua.
• Đúng: Phân bổ ngân sách còn dàn trải, lãng phí. — Sai: Phân bổ ngân sách còn giàn trải, lãng phí.
• Đúng: Lịch họp dàn trải cả ngày khiến anh không làm được việc riêng. — Sai: Lịch họp giàn trải cả ngày khiến anh không làm được việc riêng.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở cái miệng, không phải ở cái đầu. Ở nhiều vùng miền, âm “d” và âm “gi” phát âm gần giống nhau, nên khi viết theo âm đọc, người viết dễ gõ nhầm chữ cái mở đầu. Ba vùng phương ngữ Bắc - Trung - Nam có cách phát âm khác nhau, còn chính tả tiếng Việt về căn bản là thống nhất. Sự lệch pha giữa tai và bút chính là nguồn gốc của phần lớn lỗi ở phụ âm đầu.

Thói quen dùng từ cũng góp phần. “Giàn” vốn quen thuộc trong giàn giáo, giàn hoa, giàn mướp, nên khi cần một từ nghe na ná, bộ nhớ tự động lôi chữ “gi” ra trước. Cái quen tay đánh lừa cái đúng.

Lý do thứ ba ít ai nhận ra: viết xong là gửi, không tra từ điển lấy một lần. Với văn bản quan trọng, thói quen ấy đắt hơn ta tưởng.

Có một chi tiết về cái gọi là “chuẩn”. Cách đọc chuẩn hiện nay dựa vào giọng Hà Nội, nhưng chưa có quy định nào nói giọng Hà Nội là chuẩn quốc gia.^{33 Tiếng Việt (Wikipedia)} Nghĩa là không thể lấy phát âm của một vùng nào làm thước đo cho mặt chữ. Tuy nhiên, với câu hỏi dàn trải hay giàn trải thì không cần bàn tới chuẩn phát âm: từ điển chỉ ghi nhận một cách viết, và cách ấy bắt đầu bằng chữ “d”.

Đọc thêm: Chia sẻ hay chia xẻ? Từ đúng chính tả, nghĩa và cách dùng

Giàn nghĩa khác hẳn

“Giàn” không phải từ vô nghĩa, chỉ có điều nghĩa của nó chẳng liên quan gì tới chuyện phân bổ rộng. “Giàn” là khung đỡ, là kết cấu dựng lên để chống, đỡ hoặc cho cây leo, như giàn giáo, giàn hoa. Ngoài sân nhà ai có giàn mướp leo kín, ngoài công trình có giàn giáo bao quanh tầng đang xây, trong nhà có giàn phơi quần áo. Tất cả đều là vật thể, sờ được, đứng yên một chỗ. Một danh từ chỉ vật như thế không thể thay cho động từ chỉ hành động chia nhỏ, phân tán.

Thử nhìn vào những cái tên quen: Nhà giàn DK1 trên thềm lục địa phía nam là một kết cấu thép đứng giữa biển, còn di tích Giàn Gừa là tên gọi gắn với một khu vực ở miền Tây. Cả hai đều dùng “giàn” theo nghĩa kết cấu, khung đỡ, không dính dáng gì đến chuyện chia tiền hay chia việc.

Đặt sai chữ vào câu là thấy ngay chỗ vô lý. “Công ty giàn trải nguồn lực quá mỏng” đọc lên thành câu nói về một cái giàn nào đó, không ai hiểu là công ty chia vốn ra nhiều dự án. Còn “phân bổ ngân sách còn giàn trải” thì người đọc phải dừng lại, đọc lại, rồi đoán xem người viết muốn nói gì. Với cặp dàn trải hay giàn trải, thay chữ “d” bằng chữ “gi” là đổi hẳn nghĩa, chứ không phải tạo ra một biến thể chấp nhận được.

Mẹo nhớ nhanh

Mẹo đầu tiên và dễ nhất: “dàn” bắt đầu bằng chữ “d”, giống dàn nhạc, dàn hợp xướng, dàn dựng. Cả nhóm từ này đều nói về việc sắp xếp, triển khai nhiều thứ cùng lúc, rất gần nghĩa với “dàn trải”. Còn “giàn” thì cứ gắn với khung, với giá đỡ là không nhầm.

Mẹo thứ hai là thói quen tra cứu. Khi phân vân một từ, tra từ điển tiếng Việt để xác nhận từ nào hợp lệ, thay vì viết theo phát âm địa phương. Một phút tra cứu đổi lấy sự yên tâm khi gửi đi. Chuyện chính tả cũng được nhắc tới ở tầm rộng hơn: đã có giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả tiếng Việt, dấu hiệu cho thấy vấn đề này được quan tâm nghiêm túc. Với riêng nhóm d, gi, r, có thể xem lại quy tắc phân biệt d, gi và r để nắm gốc vấn đề thay vì học vẹt từng từ.

Đọc thêm: Mông lung hay mung lung mới đúng chính tả?

Cặp từ dễ nhầm cùng nhóm

“Dàn trải” không đứng một mình trong nhóm lỗi ở phụ âm đầu. Những cặp dưới đây cùng cơ chế: nghe gần giống, viết lẫn, và cách xử lý cũng giống nhau. Điểm chung của cả nhóm là chỉ một cách viết đúng, cách còn lại sai hẳn, chứ không phải trường hợp cả hai cách đều dùng được. Người viết cần phân biệt rõ hai loại: cặp đồng nghĩa khác âm và cặp viết nhầm.

Trau chuốt là cách viết đúng; nhiều người nhầm chữ “tr” thành “ch” ở từ này. Nghĩa của nó là chăm chút, gọt giũa cho đẹp, thường dùng cho câu chữ, hình thức. Viết sai âm đầu thì từ mất nghĩa, dù người đọc vẫn đoán ra nhờ ngữ cảnh.

Sắc sảo là cách viết đúng; nhầm “s” với “x” là ra một từ khác không có nghĩa. Từ này chỉ sự nhạy bén, tinh tường, hay dùng cho cách nghĩ, cách nói. Cặp rẻ rách - giẻ rách cũng nằm trong nhóm này, và cũng cần tra từ điển trước khi dùng.

Điểm chung: không thể phân xử bằng tai, muốn chắc phải nhìn mặt chữ và đối chiếu với nguồn. Ai từng nhầm “tr” với “ch” ở “trau chuốt” sẽ thấy mình thuộc cùng một kiểu lỗi với người viết sai ở cặp dàn trải hay giàn trải. Bài Xót xa hay sốt sa? cũng xử lý một cặp tương tự, đọc thêm để quen mắt.

Dàn trải trong văn bản chính thức

Văn bản pháp luật cũng dùng từ này. Dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) dùng hẳn cách diễn đạt “chuyển từ dàn trải sang quản lý theo rủi ro”.^{22 Luật Bưu chính (sửa đổi): Chuyển từ dàn trải sang quản lý theo rủi ro (baophapluat.vn)} Số liệu nêu trong dự thảo cho thấy thị trường bưu chính có khoảng 765 doanh nghiệp đang hoạt động, doanh thu 52.200 tỷ đồng với 2,5 tỷ bưu gửi, tăng 35%.²

Cách các cơ quan dùng từ này cũng đáng để học: luôn để nói về một tình trạng cần khắc phục, chứ không phải một đức tính. Dàn trải là thứ người ta muốn thoát ra, không phải thứ để khoe.

Trong phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 19/1/2022, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị phân bổ vốn phải theo nguyên tắc không dàn trải, vì phân bổ dàn trải dẫn đến không hiệu quả. Cùng phiên, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ nói có dự án chỉ được phân bổ 1-2% vốn thì làm trầm trọng thêm việc dàn trải, manh mún.^{44 Chủ tịch Quốc hội: Tổ chức thực hiện đang là "điểm nghẽn" của đầu tư công (laodong.vn)} Một con số nhỏ như thế, đặt cạnh con số nêu ở đầu bài, đủ hình dung sự phân tán ấy nặng tới đâu. Còn với người viết hằng ngày, bài học gói trong một câu: muốn nói chia tiền, chia sức ra nhiều nơi thì dùng “dàn trải”; muốn nói cái khung đỡ thì dùng “giàn”. Khi chưa chắc, gõ thử vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới trước khi bấm gửi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.