Phong tục
Cúng Thần Tài mùng 10 tháng Giêng với tam sên, giờ đẹp và nếp giữ lộc
Mùng 10 tháng Giêng âm lịch, nhiều gia đình ở miền Nam và các cửa hàng trên cả nước dậy sớm lau tượng, bày mâm lễ, đi mua vàng lấy may, vì đó là ngày vía Thần Tài, dịp cúng quan trọng nhất trong năm theo quan niệm dân gian.
Sáng mùng 10 tháng Giêng, nhiều gia đình ở miền Nam lau tượng ông Địa, ông Thần Tài bằng nước thơm rồi bày mâm lễ ở góc nhà; các cửa hiệu vàng cũng tấp nập người vào mua vàng lấy may. Đó là ngày vía Thần Tài, dịp cúng Thần Tài quan trọng nhất trong năm theo quan niệm dân gian, ngày ông bay về trời.3
Nhiều người trẻ lần đầu tự lo một lễ đều hỏi: cúng Thần Tài cần chuẩn bị gì và làm thế nào cho đúng? Câu trả lời không nằm ở mâm lễ to hay nhỏ. Mâm cúng vía Thần Tài vốn giản dị hơn mâm cỗ cúng gia tiên ngày Tết; hiểu ý từng món và giữ đúng nếp nhà mình mới là điều cần.
Vì sao chọn mùng 10 tháng Giêng
Theo quan niệm dân gian, mùng 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm là ngày Thần Tài bay về trời, nên người ta chọn ngày này làm lễ tiễn và cầu lộc đầu năm.3 Đây cũng là ngày nhiều cửa hàng chọn khai trương, mở hàng.3 Chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà cho rằng ngày này hợp để khai trương, cúng tế cầu tài, nạp tài, nhập kho, đi lễ chùa hay hội họp đầu xuân.3
Truyền thuyết giải thích vì sao ông này gắn với buôn bán. Chuyện kể Thần Tài là vị thần quản lý kho tiền của Thiên Đình, say rượu té xuống trần gian, đập đầu vào đá nên mất trí nhớ, đi xin ăn. Tiệm nào ông vào thì khách đông tấp nập. Được tiệm heo quay cho ăn thường xuyên, sau khi mặc lại bộ tiên phục cũ, ông nhớ ra mọi chuyện và bay về trời vào đúng mùng 10 tháng Giêng. Điển tích Thần Tài gõ cửa cũng bắt nguồn từ chuyện tiệm nào ông ghé thì vượng khách.
Một truyền thuyết khác kể người lái buôn Âu Minh được Thủy thần ban nữ gia nhân Như Nguyện, từ đó làm ăn phát đạt.3 Vì đánh cô ấy ngày Tết, cô chui vào đống rác rồi biến mất, Âu Minh nghèo lại từ đó. Dân gian vì thế kiêng quét nhà, hốt rác ba ngày Tết, sợ mất Thần Tài ẩn trong đống rác.3
Tín ngưỡng thờ Thần Tài có nguồn gốc từ Trung Quốc, du nhập vào Việt Nam từ sớm và phổ biến mạnh nhất ở miền Nam, nơi tập trung nhiều thương gia, tiểu thương. Ít người biết rằng mùng 10 tháng Giêng vốn là ngày vía đất của người Nam Bộ, theo lối nhớ mùng 9 vía trời, mùng 10 vía đất. Không rõ từ bao giờ ngày vía đất này biến thành ngày vía Thần Tài rồi lan ra cả nước. Vậy nên gặp ý kiến trái chiều về nguồn gốc ngày này, cả hai đều có phần đúng của nó.
Cúng Thần Tài đầu năm vào giờ nào cũng là thắc mắc thường gặp, mà các nguồn chưa từng có một giờ chuẩn chung. Năm 2024, chuyên gia Nguyễn Song Hà khuyên ba khung giờ đẹp là giờ Mão (5h-7h), Tỵ (9h-11h) và Thân (15h-17h); trong các khung giờ này nên mang vàng, bạc đi qua cổng chính hay cửa chính rồi đặt vào tài vị, két sắt. Năm 2023, khung giờ đẹp được nêu là 9h-11h, 11h-13h hoặc 15h-17h. Năm 2026, lời khuyên lại là giờ Thìn (7h-9h) hoặc giờ Tỵ (9h-11h) buổi sáng. Ngoài ra một số thầy phong thủy khuyên thắp hương Thần Tài Thổ Địa buổi sáng 7h-9h, tức giờ Thìn. Khung giờ đẹp vậy là thay đổi theo từng năm và theo từng người hướng dẫn; gia chủ nên tra lịch vạn niên hoặc xem ngày tốt cho năm cụ thể của mình, thay vì áp số giờ của năm cũ.
Đọc thêm: Cách cúng tất niên cuối năm: ngày giờ, mâm lễ, văn khấn
Mâm lễ cúng vía Thần Tài
Sắm mâm lễ cúng vía Thần Tài 10 tháng Giêng đơn giản hơn mâm cỗ cúng gia tiên ngày Tết, gia chủ không cần lo toan quá. Trung tâm của mâm là bộ tam sên: một miếng thịt heo luộc, trứng luộc và tôm hoặc cua luộc, như chuyên gia văn hóa Dương Hoàng Lộc (Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu tôn giáo, Trường ĐH KHXH&NV - ĐHQG TP.HCM) cho biết.2
Ngoài tam sên, tùy vùng miền và tùy tâm gia đình, mâm lễ thêm được các món sau.2
Hoa thờ nên dùng hoa tươi như cúc, đồng tiền, hồng, không dùng hoa khô.
Ở miền Nam, vì nhà nào cũng thờ chung Thần Tài với Thổ Địa, mâm cúng thường thêm cá lóc nướng trui nguyên con để tưởng nhớ cha ông thời kỳ khai hoang. Ngày vía, đồ cúng thật ở các chợ cũng đắt khách. Tại chợ Hòa Bình (Q.5, TP.HCM), cá lóc nướng chỉ 60.000-100.000 đồng một con; tôm nướng sẵn rẻ hơn, 5.000-10.000 đồng con; thịt heo quay 250.000 đồng mỗi ký. Riêng cá lóc tươi ở đường Tân Kỳ Tân Quý, người mua đông nên giá tăng 20.000-30.000 đồng mỗi ký so với ngày thường. Gần ngày vía, chợ mạng còn rao cả những mâm cỗ cúng có tôm hùm, cua biển, giá vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi mâm. So với tự chuẩn bị một mâm tam sên giản dị, mức chênh lệch đủ để mỗi nhà tự cân nhắc: tục lệ không đòi hỏi mâm cỗ đắt tiền, chỉ cần lễ vật sạch sẽ, đủ ý.
Về phần lễ đọc, văn khấn cúng vía Thần Tài mở đầu bằng câu Nam mô A Di Đà Phật đọc ba lần. Sau đó kính lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Hoàng Thiên Hậu Thổ, Đông Trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, Thần Tài vị tiền và các ngài Thần linh, Thổ địa cai quản trong xứ. Gia chủ xưng họ tên, địa chỉ, ngày tháng, trình lễ vật rồi cầu Thần Tài phù trì an ninh khang thái, lộc tài tăng tiến. Bài văn khấn cho rằm, mùng 1 và ngày vía có bản in trong sách Văn khấn cổ truyền Việt Nam (NXB Văn hóa Thông tin); ai ngại tự đọc thì tìm bản in ấy là chắc nhất.
Việc sau cúng cũng có nếp riêng. Gạo và muối giữ lại trong nhà, không đổ đi; lộc cúng chỉ chia cho người trong nhà, không mang cho người ngoài; rượu và nước cúng xong đem tưới xung quanh nhà. Bánh kẹo giữ một nửa ăn, một nửa phát lộc; vàng thật cất bên mình lấy may; tiền vàng mã đem đốt ở ngoài cổng.2 Chuyên gia phong thủy Mai Văn Sinh cũng lưu ý gạo muối cất lại dùng, không rải ra ngoài; rượu nước đứng ngoài cửa tưới vào nhà mang ý nghĩa đem tài lộc vào; hoa quả, bánh kẹo chỉ chia trong gia đình.
- Hoa quả tươi xếp ngũ quả: chuối, cam, xoài, thanh long, táo, dưa hấu
- Một đĩa gạo, một đĩa muối hạt, ba cốc nước
- Hai chén rượu, hai cây đèn, hai bát hương
- Lọ hoa tươi có nụ và hương thơm, bộ giấy tiền vàng mã
- Thuốc lá cả bao với hai điếu thò đầu ra, năm củ tỏi xua đuổi tà ma
Bài trí ban thờ và lau tượng
Ban thờ Thần Tài nên đặt gần cửa chính; có chỗ dựa thì hướng ra cửa, không có chỗ dựa thì quay ngang dựa tường vẫn hợp cách. Nhà phố hẹp không cần ép tìm góc vuông vức.
Trước ngày lễ, gia chủ lau dọn bàn thờ sạch sẽ, lau tượng Thần Tài - Ông Địa bằng nước thơm ngâm hoa tươi hoặc rượu trắng để tẩy bụi, chờ tượng khô hoàn toàn mới dâng lễ.1 Riêng bàn thờ gỗ không nên lau bằng khăn ướt, càng tránh rượu gừng vì dễ hỏng mặt gỗ; tắm tượng sứ bằng rượu gừng thì không sao.
Trên ban thờ, đồ thờ tối thiểu gồm nậm rượu, khay ba đến năm chén, mâm bồng, đèn dầu và ba hũ muối, gạo, nước. Ba hũ này phải luôn đầy, vơi thì châm thêm, chỉ thay mới vào cuối năm; theo quan niệm phong thủy, thiếu ba hũ này là đại kỵ, ngăn cản đường tiền tài. Ba hũ gạo, muối, nước đặt giữa hai tượng; mâm hoa quả và bình hoa đặt hai bên, mâm quả một bên, bình hoa bên kia.1 Bát hương đặt giữa bàn thờ và tuyệt đối không xê dịch, di chuyển. Đĩa trái cây xếp năm loại, không cao hơn bát nhang, để nhãn nguyệt của bát nhang không bị che khuất.
Bát nước đầy rắc cánh hoa hồng lên trên cũng là một chi tiết nhiều nhà giữ: bát nước ấy mang ý nghĩa giữ tiền bạc không bị trôi đi, thường đặt trên nền đất, ngoài cùng của ban thờ.2 Tượng Ông Cóc nếu có, đặt bên trái ban thờ với ý nghĩa đón sinh khí, tài lộc; ban ngày quay ra ngoài, buổi tối quay vào trong.2
Về vị trí tượng Thần Tài và Thổ Địa, các nguồn hướng dẫn chưa thống nhất. Có nơi nói nhìn từ bàn thờ ra ngoài thì ông Địa bên trái, Thần Tài bên phải; nơi khác lại nói Thần Tài bên trái khi nhìn từ ngoài vào.12 Vị trí bình hoa và mâm quả cũng lệch nhau giữa các hướng dẫn. Thực tế nhà nào giữ nếp nhà ấy, gia chủ chỉ cần đặt một lần rồi giữ nguyên theo lối của gia đình, không cần đổi lại đổi đi vì lời bàn trên mạng.
Một trường hợp khác đáng nhớ: ngoài hai ông Thần Tài và Thổ Địa, người có căn mệnh được thờ ba ông, vị giữa đội mũ cánh chuồn, gọi là quan thần phát, quan thần tiền, quan thần lộc. Ai được người lớn trong họ chỉ cho lập ban thờ ba ông thì giữ theo, không nên tự thêm bớt chỉ vì thấy nhà khác thờ khác.
Đọc thêm: Cúng khai trương đúng nếp: chọn ngày hợp tuổi, sắm mâm lễ tươm tất
Phong tục, quan niệm và mê tín
Ngày vía có ba lớp cần tách rõ. Phong tục là việc cộng đồng làm: dâng lễ, khai trương mở hàng, chia lộc trong nhà. Quan niệm là điều người ta tin nhưng không bắt buộc, ví dụ tục mua vàng ngày mùng 10 lấy may. Phần nên xem lại là khi niềm tin biến thành gánh nặng.
Vàng được chọn để cúng Thần Tài không phải ngẫu nhiên. Vàng đứng đầu Thất Bảo gồm vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não; vàng lại thuộc hành kim, được tin là hóa giải điều xấu, đặc biệt hợp cho người mệnh Kim và mệnh Thủy. Sau thời gian cúng, người dân xin lại vàng để kinh doanh hay sử dụng, đều tốt lành theo quan niệm. Ngoài cửa hiệu vàng bạc, vàng cúng cũng bán tại các ngân hàng được cấp phép kinh doanh vàng.
Ai đã quyết mua vàng lấy may thì nên biết thị trường ngày vía có gì. Doji, SJC và nhiều cửa hàng vàng đưa ra thị trường các mẫu vàng Thần Tài như Kim Thần Tài, Kim Ngân Tài, Kim Tuất; khách mua thanh toán được qua các kênh eBank, QuickPay, LiveBank của TPBank. Tuy vậy, mua vàng ngày vía là quan niệm, không phải quy định của tục lệ. Có người kinh doanh thua lỗ vẫn đứng hàng mua vàng đón vía. Nguồn nghiên cứu phong tục còn cho rằng tục mua vàng ngày này phần nhiều là trào lưu thương mại, không có căn cứ trong phong tục gốc. Chuyên gia phong thủy Băng Sơn khuyên lễ cúng Thần Tài không cần to hơn cúng tất niên, và đừng chia tài một cách sơ ý. Một mâm tam sên giản dị, thành tâm, đã đủ theo nếp.
Giữ nếp trong nhà phố
Người sống ở chung cư hay xa quê vẫn giữ được nếp này dễ dàng. Ban thờ thấp gần cửa vào chỉ cần mâm tam sên, lọ hoa tươi và ba hũ gạo, muối, nước nhỏ là đủ bày. Mâm lễ tùy tâm, chỉ cần lau dọn sạch sẽ và đọc bài văn khấn cho đủ câu. Ngoài ngày vía, gia chủ cúng Thần Tài được hằng ngày hoặc vào mùng 1, ngày rằm, mùng 10 âm lịch hàng tháng, mỗi dịp chuẩn bị lễ vật đơn giản hơn.
Khác biệt giữa hai miền cũng đáng nhớ: ngoài Bắc chủ yếu nhà kinh doanh mới lập ban Thần Tài, còn miền Nam hầu như nhà nào cũng thờ. Người miền Bắc lần đầu bày ban thờ không cần bắt chước đủ mọi món của miền Nam, trừ khi gia đình có nếp riêng. Một lưu ý từ kiến trúc sư Hoàng Trà: nhà Phật không ban tiền tài, Phật và Thánh không ngự chung một ban, nên cân nhắc trước khi đặt tượng Di Lặc trên ban Thần Tài.
Ai muốn chọn ngày khai trương hay mở hàng kèm ngày vía, nên tra thêm cách cúng khai trương đúng nếp hoặc xem ngày tốt trước khi quyết định. Còn nếu chỉ giữ một điều từ ngày vía Thần Tài, thì giữ lời chuyên gia Băng Sơn nói: lễ không cần to hơn cúng tất niên, thành tâm và giữ của cải cẩn thận mới là phần lõi của tục.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Giờ cúng vía Thần Tài tốt nhất để cả năm 2024 phát tài, phát lộc (cafef.vn) ↩a ↩b ↩c
- Mâm cúng vía Thần Tài đầy đủ các món, mang lại tài lộc năm 2024 (vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Giờ nào đẹp cúng vía Thần Tài đón may mắn năm 2024? (tuoitre.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Nguồn gốc, ý nghĩa ngày vía Thần Tài mùng 10 tháng Giêng (vietnamnet.vn)