Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Cúng rằm tháng 7 vào ngày nào và giờ đẹp theo quan niệm dân gian

Cúng rằm tháng 7 vào ngày nào là băn khoăn của nhiều người trẻ lần đầu tự lo lễ này. Nhiều người tin phải cúng đúng ngày 15/7 âm lịch, nhưng Báo Pháp Luật Việt Nam ghi nhận người Việt thường cúng trong khoảng từ ngày 2 đến ngày 14/7 âm lịch.

11 phút đọc

Thử hình dung một đôi vợ chồng trẻ mới về nhà chung, lần đầu tự lo trọn vẹn lễ rằm tháng 7. Chồng nghe mẹ dặn cúng sớm cho kịp, vợ nghe ngoại nói phải cúng chiều tối ngày 14 mới chuẩn. Hai mốc nghe như trái nhau mà chẳng ai giải thích được vì sao.

Cả hai đều có phần đúng của mình. Theo quan niệm dân gian, lễ rằm tháng 7 có thể làm từ mùng 2 đến trước 12h trưa ngày 15/7 âm lịch, không bắt buộc đúng ngày rằm.1 Riêng lễ cúng cô hồn thường tổ chức vào buổi chiều tối ngày 14 hoặc 15/7 âm lịch, vì người xưa cho đó là lúc các vong linh trên đường trở về địa ngục.8

Hiểu hai mốc này thuộc hai mâm lễ khác nhau, băn khoăn cúng rằm tháng 7 vào ngày nào sẽ nhẹ đi phần lớn.

Cúng rằm tháng 7 vào ngày nào cho đúng

Câu trả lời ngắn gọn nhất: từ mùng 2 đến trước 12h trưa ngày 15/7 âm lịch.1 Đây là khung dân gian cho phép làm lễ, nhiều gia đình chọn ngày bất kỳ trong khung này mà không cần xem ngày tốt xấu.5 Khác với những ngày rằm khác trong năm thường được cúng đúng ngày, tháng Bảy là tháng người Việt cúng sớm.8

Vì sao lại cúng sớm? Quan niệm về cửa âm giới giải thích điều đó. TS Vũ Thế Khanh, Tổng giám đốc Liên hiệp Khoa học Công nghệ Tin học Ứng dụng UIA, chia sẻ trên báo Dân trí: từ ngày 2 đến ngày 14 tháng 7 âm lịch là lúc Diêm Vương mở Quỷ Môn Quan cho vong linh về dương gian nhận lễ vật. Ngày 15/7 là ngày giới hạn. Sau mốc đó, người âm khó về hoặc không nhận được đồ cúng nữa.8 Chuyên gia phong thủy Lê Thái Bình lý giải tương tự: các vong hồn được về dương giới trong khoảng từ canh ngày 2/7 đến 14/7 âm lịch để thụ hưởng lễ vật.5

Truyền thuyết về Sông Chở Mã cũng lý giải thói quen cúng trước rằm. Chuyện kể rằng sau ngày 15/7 âm lịch, thuyền chở mã đã rời bến, nên vàng mã đốt sau mốc đó không còn giá trị cho người âm.8 Từ đó hình thành nếp cúng rằm tháng 7 trước ngày 15 và hóa vàng mã trước ngày chính rằm.8

Nếp cúng cụ thể ở nhiều gia đình cũng theo hướng sớm. Nhiều nơi cúng thổ công, gia tiên trước rằm khoảng một tuần hoặc vài ngày, thường hoàn tất từ mùng 10 âm lịch đến trước ngày chính rằm, và hóa vàng mã trước ngày rằm. Một cách lý giải khác: cúng đúng ngày rằm sẽ có rất nhiều vong hồn lang thang, tổ tiên có thể không nhận được lễ vật của con cháu, nên các gia đình thường cúng trước vài ngày.

Tuy nhiên, không phải mọi nếp nhà đều cúng sớm. Có hướng khuyến nghị chỉ nên cúng trong khoảng ngày 12 đến 15/7 âm lịch, không cúng quá sớm vì sợ mất linh. Ranh giới cửa ngục cũng được ghi chép khác nhau: một nơi cho rằng cửa ngục mở từ mùng 2 âm lịch và đóng lại lúc hoàng hôn ngày 15/7 âm lịch, nơi khác lại cho phép cúng cô hồn từ mùng 1 đến ngày 15 tháng 7 âm lịch. Các biến thể này chưa có nguồn nào dung hòa được, nên gia đình nào theo nếp cúng sớm vài ngày hay đợi gần rằm đều có lý của nếp mình theo.

Để tiện tra ngày dương lịch, có thể đối chiếu với lịch vạn niên hằng năm. Lấy vài năm gần đây làm mốc: năm 2022, rằm tháng 7 vào thứ Sáu, ngày 12/8 dương lịch, tức ngày 15/7 năm Nhâm Dần.5 Năm 2023 vào thứ tư, ngày 30/8/2023 dương lịch, ngày Canh Thân tháng Canh Thân năm Quý Mão, khung cúng từ ngày 17/8 đến 30/8 dương lịch. Năm 2024 vào chủ nhật, ngày 18/8 dương lịch.1 Còn năm 2026, năm Bính Ngọ, ngày chính rằm rơi vào khoảng cuối tháng 8 dương lịch, mùng 1 tháng 7 âm lịch bắt đầu từ giữa tháng 8.

Giờ cúng từng mâm lễ

Mỗi mâm lễ trong ngày rằm tháng 7 có khung giờ riêng. Lễ gia tiên và thần linh nên làm ban ngày, khoảng 10h đến 12h trưa. Người xưa cho rằng đây là lúc dương khí mạnh, ma quỷ ít hoạt động, gia tiên được Thổ thần cho phép vào thụ lộc. Cúng thần linh, chư Phật thường chọn đúng ngày rằm, giờ sáng hoặc trưa 10h đến 12h.

Riêng mâm chúng sinh, hay cô hồn, thuộc về buổi chiều tối. Giờ Dậu, tức 17h đến 19h, được xem là giờ tốt nhất vì đây là lúc tranh sáng tranh tối, ma quái mới dám ra ăn uống. Cúng ban ngày thì các cô hồn sợ ánh sáng, không nhận được vật phẩm.5 Một gia đình có thể cúng gia tiên 11h trưa, để dành buổi chiều tối giờ Dậu cho mâm cô hồn đặt ngoài sân.

Ở đây cần nói thẳng một điểm còn chưa rõ ràng. Nhiều nguồn vừa khuyên cúng cô hồn vào giờ Dậu buổi tối, vừa yêu cầu hoàn tất trước 12h trưa ngày 15/7 âm lịch vì sau đó cửa địa ngục đóng lại. Một hướng khác lại ghi nhận lễ cúng cô hồn diễn ra vào buổi chiều tối ngày 14 hoặc 15/7 âm lịch.8 Lại có nguồn khuyến nghị lễ cúng tại gia thường làm ban ngày, tránh làm ban đêm khi mặt trời đã lặn, quan niệm này cũng chưa dung hòa với hướng cúng cô hồn buổi tối giờ Dậu. Các hướng trên đều chưa được nguồn uy tín nào khẳng định rõ ràng cuối cùng, nên người đọc tùy theo nếp nhà mình mà chọn, không cần ai bảo ai sai.

Về trình tự trong ngày, người xưa làm lễ Vu Lan cầu siêu, báo hiếu tổ tiên vào ban ngày, còn lễ cúng chúng sinh để dành cho buổi chiều tối, sau khi đã cúng Phật, cúng thần linh và cúng gia tiên.8 Trước khi cúng cô hồn, các gia đình cần làm lễ cúng Phật, cúng thần linh và gia tiên trước.1 Ở Việt Nam, nhiều nơi còn giữ nếp cúng ở chùa trước rồi mới cúng tại gia.

Đọc thêm: Văn khấn rằm tháng 7 tại nhà: đọc đúng từng mâm cúng

Vu Lan và xá tội vong nhân

Rằm tháng 7 gánh trên vai hai dòng ý nghĩa hay bị trộn làm một. Lễ Vu Lan là phong tục báo hiếu của Phật giáo, bắt nguồn từ điển tích Bồ tát Mục Kiền Liên cứu mẹ mình là bà Thanh Đề khỏi kiếp ngạ quỷ. Theo lời Phật dạy, ông phải cúng dường chư Tăng vào ngày rằm tháng 7 để nhờ hợp lực chư tăng cứu mẹ.46

Ngày xá tội vong nhân lại xuất phát từ tín ngưỡng dân gian gắn với Đạo giáo.4 Theo Đạo giáo, tiết Trung nguyên bắt đầu từ mùng 1/7 âm lịch, ngày mở cửa quỷ môn, đến ngày 30/7, ngày đóng cửa quỷ môn. Đây là thời gian âm ty mở cửa địa ngục cho ma quỷ lên dương thế thụ hưởng cúng tế. Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội đồng trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, cho biết hai lễ hoàn toàn khác nhau về ý nghĩa: Vu Lan là phong tục tốt đẹp trong văn hóa Phật giáo để tỏ lòng hiếu kính cha mẹ, tổ tiên, còn xá tội vong nhân đề cao ban phước cho các cô hồn chưa được siêu thoát.

Một chi tiết gắn với Vu Lan mà ai cũng nhận ra là bông hồng cài áo. Người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người đã mất mẹ cài hoa hồng trắng.4 Phong tục này do Thiền sư Thích Nhất Hạnh khởi xướng từ thập niên 60 của thế kỷ trước.4

Một phụ nữ lớn tuổi trong áo dài màu nâu đang đặt bình hoa và khay trái cây lên bàn đá trong sân chùa, khói nhang bay nhẹ
Ảnh minh họa

Hai mâm cúng trong một rằm

Ngày rằm tháng 7, nhiều gia đình chia rạch ròi hai lễ: lễ Vu Lan cầu siêu cho cha mẹ, ông bà, tổ tiên và báo hiếu; lễ cúng cô hồn để bố thí cho những vong hồn không ai thờ cúng. Hai mâm lễ ấy khác nhau từ chỗ đặt đến đồ cúng.

Đặt trong nhà là mâm gia tiên, đa số làm cỗ mặn kèm tiền vàng, vàng mã.6 Cỗ thường gồm gà ta luộc nguyên con, xôi, nem rán, giò lụa, cơm trắng, canh rau củ, tùy gia đình có thể làm chay. Mâm cô hồn thì phải đặt ngoài sân, ngoài đường, tuyệt đối không đặt ở bậu cửa hay trong nhà.1

Đồ cúng cô hồn cũng có nếp riêng, và các nếp nhà không hề giống nhau. Một nếp gồm muối gạo, 12 chén cháo trắng nấu loãng, trái cây, bỏng ngô hoặc bánh kẹo, tiền trần tức tiền lẻ, 3 cốc nước, hương và nến.6 Nếp khác lại chuẩn bị ngũ quả, hoa cúc, nhang trầm, đèn cầy, gạo, muối, rượu trắng, nước. Mâm này không cúng đồ mặn, vì người xưa tin món mặn khơi dậy lòng tham của vong hồn, chỉ cúng chay, hoa quả, bánh kẹo.

Cháo loãng là món không thể thiếu ở nếp thứ nhất, và lý giải của nó rất đời. Nhà nghiên cứu văn hóa Trịnh Sinh cho biết dân gian quan niệm linh hồn bị đày đọa mang thực quản nhỏ hẹp, không nuốt được thức ăn thông thường, nên phải nấu cháo loãng.3 Còn muối và gạo sau khi cúng được rải xuống đường để tiễn cô hồn.

Đọc thêm: Văn khấn rằm tháng 9 Bính Ngọ: hai bài cúng và giờ thắp hương

Cỗ chay hay cỗ mặn

Không có quy định cứng. Làm cỗ chay hay mặn tùy niềm tin, phong tục và hoàn cảnh mỗi gia đình; yếu tố quan trọng nhất là sự thành tâm.

Chỉ có vài nếp chung đáng nhớ. Bàn Phật nên làm cỗ chay hoặc mâm ngũ quả, cúng ban ngày, dùng hoa tươi chứ không dùng hoa dại hay hoa giả; sau khi cúng xong, gia đình thưởng thức tại gia. Riêng mâm cô hồn thì giữ lệ cúng chay như đã nói ở phần trên.

Một gia đình ở chung cư có thể chỉ làm một mâm ngũ quả cúng Phật ban ngày, một mâm cô hồn giản dị đặt ngoài hành lang cửa, vẫn trọn lễ theo cách của mình. Nhà phố thì chọn không gian cúng yên tĩnh, sạch sẽ, trang trọng, tránh ăn uống hay nói chuyện trong khi nghi lễ đang diễn ra.

Bàn gỗ trong bếp có hai khay thức ăn: khay mặn với cơm, canh, nem rán và thịt gà luộc, khay chay với cháo, đậu phụ
Ảnh minh họa

Lưu ý an toàn khi hóa vàng mã

Đồ đã cúng cô hồn không nên mang vào nhà sử dụng. Những thứ khó dùng như muối, gạo, bỏng thì rắc ra ngoài đường hoặc đốt cùng vàng mã. Việc hóa mã cần làm nơi rộng rãi, thoáng gió, xa vật dễ cháy, và canh lửa tắt hẳn rồi mới rời đi.

Chuyện này đã xảy ra thật. Dịp rằm tháng Bảy, một nhà 2 tầng ở Hải Phòng bị thiêu rụi chỉ vì đốt vàng mã không cẩn thận. Nhà chung cư và nhà phố chật hẹp càng phải cân nhắc: hóa mã ở nơi thoáng, không để trẻ nhỏ lại gần bàn thờ có lửa.

Hỏi người lớn một câu

Các quan niệm về ngày cúng rằm tháng 7 chưa thống nhất: có nếp cúng sớm từ mùng 2, có nếp đợi gần rằm, có nếp cúng cô hồn chiều tối ngày 14 hay 15. Vì thế, cách gọn nhất cho người trẻ lần đầu tự lo lễ này là hỏi thẳng người lớn trong họ nhà vẫn cúng theo nếp nào. Một câu đơn giản như “mình nhà mình thường cúng ngày mười mấy, giờ nào” đủ để đôi vợ chồng trẻ giữ đúng nếp nhà mà không phải tranh cãi ai đúng ai sai.

Còn phần cốt lõi thì mọi nếp đều giống nhau: lòng hiếu kính với cha mẹ, ông bà và sự thành tâm trong lễ cúng. Cúng rằm tháng 7 vào ngày nào có thể mỗi nhà một lệ, nhưng đạo hiếu thì nhà nào cũng giữ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nhận lịch âm, rằm và mùng 1 vào lịch điện thoại. Đăng ký một lần, lịch trên máy tự cập nhật, không cần tài khoản.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com