Phong tục
Cúng Tết Thanh Minh ở nhà trước hay ngoài mộ trước? Nếp đúng là thế này
Cúng Tết Thanh Minh ở nhà trước hay ngoài mộ trước là thắc mắc của nhiều gia đình trẻ mỗi dịp đầu tháng Tư. Nếp truyền thống của người Việt làm ngược với suy nghĩ thường thấy: lễ ngoài mộ được làm trước, con cháu dọn mộ, dâng hương nơi ông bà nằm nghỉ rồi mới rước tổ tiên về nhà làm lễ gia tiên.
Thử hình dung một gia đình trẻ sống ở chung cư, lần đầu tự lo lễ Thanh Minh mà không có người lớn dặn dò. Hai vợ chồng định bày cỗ trên bàn thờ nhà mình trước, khấn xin phép tổ tiên xong mới ra nghĩa trang tảo mộ, cho rằng làm việc gì cũng phải báo cáo ở nhà trước đã. Đến khi gọi điện hỏi lại ông chú ở quê, câu trả lời khiến cả hai ngạc nhiên: nếp hai vợ chồng tưởng là đúng lại đi ngược hẳn trật tự xưa.
Thắc mắc cúng Tết Thanh Minh ở nhà trước hay ngoài mộ trước không hiếm gặp, và đáp án của nếp xưa khá bất ngờ: lễ ngoài mộ làm trước.
Tiết Thanh Minh và ngày tảo mộ
Thanh minh là tiết thứ năm trong 24 tiết khí, bắt đầu sau Lập xuân 45 ngày và sau Đông chí 105 ngày. Khác với nhiều lễ theo âm lịch, Tết Thanh minh được tính theo dương lịch, thường mở màn ngày 4 hoặc 5 tháng 4 và kết thúc khoảng 20 đến 21 tháng 4, nên ngày của nó không cố định theo âm lịch.
Tiết Thanh Minh kéo dài 15 ngày, hết khoảng thời gian này thì chuyển sang tiết Cốc Vũ. Năm Bính Ngọ, tiết bắt đầu vào Chủ nhật ngày 5/4 dương lịch, tức ngày 18/2 âm lịch, và kéo dài đến ngày 20/4.3
Vì thế tảo mộ ngày Thanh Minh không nhất thiết đúng ngày đầu tiết; gia đình chọn ngày rảnh trong khoảng 15 ngày ấy đều hợp lệ.
Cúng ngoài mộ trước: lý lẽ của trật tự xưa
Trình tự ấy có lý lẽ riêng: con cháu đích thân đến nơi ông bà nằm nghỉ, quét dọn phần mộ, dâng hương báo việc, rồi mới đón tổ tiên về nhà tiếp tục thờ cúng.3 Lễ gia tiên tại nhà vì thế là phần sau của một cuộc gặp, chứ không phải buổi khai mạc.
TS Nguyễn Ánh Hồng, Trưởng khoa Văn hóa Phát triển (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), xác nhận trật tự này: người dân đi tảo mộ trước, xong việc ở nghĩa trang mới làm lễ cúng gia tiên.1
Vậy nếu làm ngược lại thì sao?
Nhiều người am tường lễ nghi thống nhất: cúng ở nhà trước rồi mới ra mộ không sai hoàn toàn.3 Nhưng cách ấy không hợp tinh thần truyền thống tảo mộ trước, lễ gia tiên sau.3 Điều đáng nói là người trong nếp cũ xem phần mộ là nơi tổ tiên đang ở; thăm trước rồi mới mời về, cuộc lễ mới trọn vòng.
Một lưu ý nhỏ trước khi ra mộ: có nhà bày cỗ, thắp hương ở nhà trước khi ra mộ để báo với gia tiên.2 Bước này khác với lễ gia tiên chính sau khi về, nhưng hai nếp xếp thế nào thì nên theo lời người lớn trong họ.
Lễ vật dưới chân mộ
Lễ cúng ngoài mộ không cần quá cầu kỳ.3 Lễ vật cơ bản gồm hương, đèn, chè, rượu, nước, trầu cau, tiền vàng và trái cây; chay hay mặn tùy hoàn cảnh gia đình. Quan trọng nhất là sự chỉn chu và thành tâm.3
Đồ lễ khi bày dưới đất cần sắp xếp gọn gàng trên đĩa, đặt lên chiếu hoặc khăn, tại vị trí bằng phẳng trước khi cúng. Nếu nơi tảo mộ không có chỗ thờ chung, gia đình cần chuẩn bị đôn hoặc kệ để đặt đồ lễ, không xếp lễ vật trực tiếp trên mặt đất.
Khu mộ nhiều bát hương thì mỗi bát đều phải có hương; lễ vật thì các bát dùng chung một mâm là được. Gia đình Phật giáo có thể chọn mâm chay thanh đạm; một mâm chay ngoài mộ gồm xôi chè, oản chuối, bánh trái, nước, gạo, muối, bỏng, bơ và mật ong.
Đọc thêm: Cúng Tết Hàn Thực gọn nhẹ với mâm bánh trôi số lẻ và ly nước sạch
Trình tự dọn mộ và dâng hương
Lễ ngoài mộ theo một trình tự mà người xưa đã sắp sẵn: dọn dẹp mộ phần, lên hương, dâng lễ, mời rượu, khấn vái, rồi hóa vàng mã.5 Mỗi bước có lý do riêng, làm lần đầu sẽ thấy không khó như nghĩ.
Trước tiên là phần việc chân tay. Xẻng và cuốc là hai thứ nên có trong tay: gia đình dùng để nắn lại nấm mồ cho tròn đầy, đồng thời dọn sạch cỏ dại và cây bụi mọc quanh mộ. Việc này vừa giữ mộ phần gọn đẹp, vừa tránh rắn, chuột đào hang làm tổ dưới lòng đất. Với mộ chưa xây, việc đắp đất, nhổ cỏ chỉ làm ở bề mặt trên, không giật mạnh hay đào bới gây sạt lở mộ.2
Đến lượt thắp hương thì có một nguyên tắc nhiều người lần đầu ra nghĩa trang hay bỏ qua: gia chủ không thể khấn trực tiếp gia tiên ngay, mà phải xin phép thần linh trước, mời gia tiên sau.4 Cụ thể là thắp hương nơi thờ thổ công, thổ địa cai quản khu mộ trước, sau đó mới thắp hương ở mộ.2
Còn chuyện dọn mộ trước hay sau lễ thì các nhà làm khác nhau: có gia đình dọn xong mới cúng, có nơi làm lễ xong mới quét dẹp quanh mộ.2 Miễn là xin phép thổ công trước khi thắp hương ở mộ thì thứ tự quét dẹp tùy cách làm của gia đình.
Người đọc văn khấn ngoài mộ là tín chủ, tức gia chủ của gia đình có mộ.7 Trong sách Văn khấn cổ truyền của người Việt (NXB Lao Động), người khấn xưng tín chủ chúng con là, kèm họ tên và địa chỉ ngụ tại.8 Người khấn đứng thay mặt toàn thể con cháu dâng lễ.8 Người làm lễ nên là con trưởng, cháu đích tôn, hoặc người nhận việc thờ tự trong dòng họ.2 Khấn xong, chờ hương cháy khoảng hai phần ba thì gia chủ làm lễ tạ, hóa vàng và xin lộc.37
Vài chi tiết nhỏ cũng đáng nhớ. Đốt vàng mã nên đốt đúng nơi quy định, không đốt quá gần mộ.2 Nên cắm một nén hương cho các ngôi mộ gần cạnh, nhất là mộ vô chủ không người viếng thăm. Còn chuyện xách nặng nhẹ, người xưa dặn dù xách nặng đến thế nào cũng đừng thuê người xách, mà để con cháu trong nhà tự lo.2
Mâm cỗ gia tiên tại nhà
Xong việc ở nghĩa trang, về đến nhà việc đầu tiên là dọn dẹp nhà cửa gọn gàng, lau sạch bàn thờ gia tiên rồi mới bày mâm lễ. Đây là phần cúng Thanh Minh tại nhà mà nhiều gia đình bỏ qua vì tưởng đã xong việc ngoài mộ.
Mâm cỗ thường có xôi hoặc cơm trắng, gà luộc hoặc giò, canh măng hoặc canh miến, một món xào, nem rán, thêm trái cây, hoa tươi, trầu cau, trà rượu và vàng mã.37 Gia đình theo Phật giáo có thể cúng chay với các món thanh đạm, nhẹ nhàng.3 Nếu không nấu cỗ, thắp hương với trái cây tươi, trà, một ít bánh kẹo cũng đủ tỏ lòng biết ơn với tổ tiên.
Người đứng khấn tại nhà khác với người khấn ngoài mộ. Theo đúng cuốn sách đã dẫn ở trên, người đọc xưng là người trông nom việc phụng thờ, nêu tên, tuổi, nơi sinh, rồi cùng toàn gia cúi đầu bái lễ trước bàn thờ gia tiên. Tức là bàn thờ trong nhà giao cho ai thì người ấy đọc lời khấn. Người cúng mặc trang phục lịch sự, sạch sẽ, lên hương, vái lạy; khi một tuần hương cháy hết thì hóa vàng và xin thụ hưởng lộc.
Nhà thờ họ Bắc, cúng tại mộ Nam
Cách làm lễ Thanh Minh còn khác nhau theo vùng, và hai cách ấy đều có lý riêng. Nhà nghiên cứu Quách Trọng Trà cho biết miền Bắc có nhà thờ họ, nên dịp Thanh Minh con cháu thường ra khu mộ thắp hương mời ông bà về trước, sau đó tập trung tại nhà thờ họ dâng lễ. Miền Nam ít có nhà thờ họ, người dân Nam Bộ thường làm lễ ngay tại khu mộ.
Người chủ lễ cũng theo nơi làm lễ mà khác. Cúng ở nhà thờ họ thì trưởng tộc hoặc người được thay quyền trưởng tộc đứng ra làm chủ lễ; cúng tại nhà hoặc ngoài mộ thì chủ gia đình đảm nhiệm. Hai cách Bắc Nam cùng một ý nghĩa hiếu kính, chỉ khác nơi dâng lễ, không có chuyện bên nào đúng bên nào sai.
Cúng vọng cho người xa quê
Không phải gia đình nào cũng lăn tăn chuyện cúng Tết Thanh Minh ở nhà trước hay ngoài mộ trước; có nhà ở phương xa, năm đó không về quê được. Chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà cho biết trường hợp ấy vẫn có thể làm lễ Thanh Minh ngay tại nhà, báo cáo tổ tiên và khấn vọng với lòng thành tâm, không nhất thiết phải lặn lội về nơi có mộ.
Người thể yếu, huyết áp thấp, tay chân lạnh, phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt càng nên khấn vọng tại gia thay vì ra mộ trực tiếp. Người sống xa quê cũng không cần tảo mộ ngày Thanh Minh đầu tiên của tiết, chọn ngày rảnh trong dịp vẫn tốt. Với nhà phố hay căn hộ chung cư, một mâm lễ gọn trên bàn thờ gia tiên cùng lời khấn thành tâm là phần cốt lõi nên giữ của dịp này.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Nếu cả họ đi tảo mộ cùng lúc, ai đứng ra khấn ngoài mộ?
Người đứng khấn nên là con trưởng, cháu đích tôn hoặc người được giao việc thờ tự của dòng họ. Riêng khi cúng ở nhà thờ họ, quyền chủ lễ thuộc về trưởng tộc hoặc người được thay quyền trưởng tộc, khác với việc cúng ngoài mộ do chủ gia đình đảm nhiệm.
Lời khấn ngoài mộ cần xưng hô thế nào cho đúng?
Ngoài mộ, gia chủ xưng tín chủ chúng con là, kèm họ tên và địa chỉ ngụ tại, rồi đứng thay mặt toàn thể con cháu dâng lễ. Lối xưng này được ghi trong sách văn khấn do NXB Lao Động ấn hành. Điểm dễ nhầm là ở nhà: người đọc lời khấn không xưng tín chủ mà xưng theo vai trò trông nom bàn thờ, nêu rõ tên, tuổi, nơi sinh của mình.
Nhận lịch âm, rằm và mùng 1 vào lịch điện thoại. Đăng ký một lần, lịch trên máy tự cập nhật, không cần tài khoản.
Nguồn tham khảo
- 3 điều nên làm trong tết Thanh minh 2023 (infonet.vietnamnet.vn) ↩
- Tết Thanh minh trong phong tục người Việt (dansinh.dantri.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g
- Cúng Tết Thanh minh ở nhà trước hay ngoài mộ trước? (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f ↩g ↩h ↩i
- Tết Thanh minh, dâng cỗ thế nào (tienphong.vn) ↩
- 7 điều kiêng kỵ cần tránh trong ngày Tết Thanh Minh (giaoducthoidai.vn) ↩
- Nếu không thể tảo mộ đúng ngày Tết Thanh minh, đây là những ngày đẹp khác bạn đi tảo mộ và cúng Thanh minh vẫn tốt (giadinh.suckhoedoisong.vn)
- Lễ cúng tết Thanh minh tại nhà và ngoài mộ phần gồm những gì? (infonet.vietnamnet.vn) ↩a ↩b ↩c
- Văn khấn cúng Thanh minh ngoài mộ và trong nhà đầy đủ, chi tiết (laodong.vn) ↩a ↩b