Đọc văn khấn rằm hàng tháng cho đúng nếp cúng ở nhà và ngoài trời

Thử hình dung một đôi vợ chồng trẻ, chồng người Nghệ An, vợ người Cần Thơ, lần đầu cùng lo lễ rằm hàng tháng trong căn hộ chung cư. Một bên quen cúng chiều ngày 14, một bên quen cúng sáng ngày 15. Hai người lúng túng không biết đọc khấn trước bàn nào.

Chuyện ấy không hiếm, vì văn khấn ngày rằm ít khi được ai dạy tận tay nữa. Muốn đọc đúng, trước hết phải hiểu vì sao người Việt cúng rằm hàng tháng. Mùng 1 âm lịch là ngày Sóc, khởi đầu tháng mới. Ngày rằm 15 âm lịch là ngày Vọng, lúc mặt trăng và mặt trời đối xứng nhau ở hai cực xa nhất trong tháng. Trăng tròn đầy tượng trưng sự viên mãn. Dân gian tin đây là ngày linh thiêng, thời điểm “âm thịnh dương suy” thích hợp để giao tiếp với thế giới tâm linh, khi các vong hồn tổ tiên về thăm con cháu. Trong các dịp rằm, rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Nguyên Tiêu hay lễ Thượng Nguyên, được coi là trọng yếu nhất.

Bài dưới đây mổ xẻ từng phần của bài văn khấn rằm, rồi lần lượt qua trình tự trong nhà, mâm lễ, cách cúng ngoài trời và chuyện chọn ngày giờ. Ai lần đầu tự lo một lễ, đọc xong cũng làm trọn nếp.

Bố cục bài văn khấn

Một bài văn khấn rằm hàng tháng không phải thứ văn tự tùy hứng, mà có bố cục cố định. Đọc sai một phần là cả bài mất nếp. Phần mở đầu luôn là ba lần “Nam mô A Di Đà Phật” kèm ba lạy, rồi mới bước vào phần kính lạy các vị.

Tiếp theo là danh sách thần linh được kính lạy theo thứ tự. Trước hết là chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Hoàng thiên Hậu thổ. Rồi đến Thành hoàng bản cảnh, Thổ địa bản xứ, Táo quân bản gia cùng chư vị Tôn thần. Riêng bài khấn Thổ Công lại nêu thêm ngài Đông Thần Quân, ngài Bản gia thổ địa Long Mạch, các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Tôn thần và các Tôn thần cai quản trong khu vực. Người đọc cần phân biệt hai bài này. Một bài dâng Thổ Công và thần linh, một bài dâng gia tiên, mỗi bài có danh xưng riêng.

Phần kính mời trong bài khấn Thổ Công nêu rõ từng ngài, đầu tiên là Ngài Kim Niên đương cai Thái Tuế chí đức Tôn thần. Rồi đến ngài Bản cảnh Thành hoàng Chư vị Đại Vương, ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân. Sau cùng là ngài Bản gia Thổ Địa, Long Mạch Tôn thần, các ngài Ngũ Phương, Ngũ Thổ, Phúc đức chính thần. Sau phần mời là lời cầu: cúi xin các Ngài giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật. Gia đình cầu toàn gia an lạc, công việc hanh thông, người người bình an, lộc tài tăng tiến, sở cầu tất ứng, sở nguyện tòng tâm. Đọc trọn phần này, người khấn mới hiểu mình đang mời ai và cầu điều gì.

Sau phần kính lạy là phần xưng danh. Người đứng lễ đọc rõ họ tên, ngụ tại đâu, ngày rằm tháng mấy năm nào. Rồi nói thành tâm sửa biện hương hoa lễ vật, kim ngân trà quả, thắp nén hương dâng lên trước án. Đến phần kính mời gia tiên, mời các cụ Tổ Khảo, Tổ Tỷ, chư vị Hương linh gia tiên nội ngoại họ nhà mình về chứng giám tâm thành, thụ hưởng lễ vật. Các vị Tiền chủ, Hậu chủ ngụ tại nhà này cũng được mời đồng lâm án tiền, phù hộ cho cả nhà mạnh khỏe, bình an, làm ăn phát tài, gia đình hòa thuận.

Chi tiết nhiều người đọc sai cả đời nằm ở cách gọi tổ tiên. Khi bố mẹ còn sống, phần khấn phải thay chữ Hiển khảo, Hiển tỷ bằng Tổ khảo, Tổ tỷ. Chữ “Hiển” dành cho người đã mất, bố mẹ còn sinh thời thì không thể dùng. Hai chữ Tổ khảo, Tổ tỷ mới là cách gọi đúng.

Bài khấn khép lại bằng câu “Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin được phù hộ độ trì”, rồi lại ba lần “Nam mô A Di Đà Phật” kèm ba lạy. Bốn phần ấy ghép lại thành khung mà mọi bài văn khấn rằm đều theo. Bộ “Văn khấn cổ truyền Việt Nam” của NXB Văn hóa thông tin cũng in bài khấn theo đúng khung này.

Trình tự cúng trong nhà

Biết bố cục bài khấn mới là một nửa, nửa còn lại là trình tự làm lễ. Việc đầu tiên là bao sái bàn thờ. Tiếp đó chuẩn bị mâm cỗ và chọn khung giờ hoàng đạo trước 19h00. Bàn thờ sạch, lễ mới đáng dâng.

Rất nhiều người trẻ lần đầu cúng rằm đọc văn khấn rằm cúng gia tiên trước. Đến khi người lớn nhắc mới biết theo nếp phải cúng ông Công và các vị thần linh trước, rồi mới đến gia tiên. Trình tự Thổ Công trước, gia tiên sau là quy tắc xuyên suốt của mọi lễ rằm trong nhà.

Khi thắp hương, người ta thắp theo số lẻ như một, ba, năm, bảy hay chín nén, vì số lẻ tượng trưng cho phần âm.

Số nén hương trong quan niệm dân gian mang ý nghĩa riêng theo từng con số:

• Một nén hương ngụ ý bình an.
• Ba nén báo tin cho người thân, bảo vệ người trong nhà.
• Năm nén dự báo hung cát hoặc mời gọi thần linh.
• Bảy nén mời thiên thần, ít khi dùng.
• Chín nén là tín hiệu cầu cứu, không cần thiết không thắp.

Mâm lễ chay và mặn

Cúng rằm hàng tháng cần gì là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn, nhưng nếp truyền thống trả lời rất gọn: lễ chay là chính, gồm hương, hoa, trầu cau, quả và tiền vàng. Lễ vật chủ yếu ở lòng thành kính lễ, nên có thể rất giản dị. Một hũ rượu, một lọ hoa tươi, một đĩa hoa quả tươi, một cốc nước cùng trầu cau vẫn là lễ đủ theo nếp.

Muốn mâm cúng đầy hơn, một nguồn liệt kê bộ lễ cơ bản gồm hoa tươi, ngũ quả, ba chén nước sạch, ba chén trà pha sẵn, một quả cau, một lá trầu và ba nén hương. Hoa thường chọn cúc, huệ hay sen. Lễ vật không bắt buộc mâm cao cỗ đầy nhưng phải tinh khiết, sạch sẽ, không dùng đồ ôi thiu hay đồ ăn dở.

Ngoài lễ chay, gia đình vẫn có thể cúng thêm lễ mặn với rượu, thịt gà luộc và các món mặn truyền thống. Mâm chay hợp với bàn thờ Phật lẫn gia tiên, gồm xôi, chè, trầu cau, phẩm oản, nước lọc và mâm ngũ quả tươi theo mùa. Mâm mặn với gà luộc, xôi đỗ xanh, giò lụa hợp với bàn thờ thần linh và gia tiên.

Một nguồn khác mô tả mâm cỗ theo cách bày cụ thể hơn. Mâm mặn gồm xôi, gà luộc, canh, miến, xào; mâm chay gồm xôi, canh, rau xào, giò chay, nem chay. Ngoài mâm cỗ cần chuẩn bị hương, hoa, đèn, nến, trái cây, vàng mã, rượu, nước, trầu cau. Hai cách bày quy về một nguyên tắc: chay dâng Phật, mặn dâng thần linh và gia tiên, phần phụ luôn có hương hoa và nước rượu.

Riêng cơ quan, cửa hàng thường sắm mâm lễ ngọt với bánh kẹo, nước ngọt, trà, ưu tiên mâm ngũ quả chiêu tài kích lộc, đặt trên bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa.

Đọc thêm: Lưu ý khi cúng rằm Trung Thu và cách bày mâm ngũ quả

Lễ ngoài trời cho nhà phố

Ngoài lễ trong nhà, văn khấn rằm ngoài trời là một nếp riêng, dâng lên Hoàng Thiên Hậu Thổ và các vị thần linh cai quản khu vực. Người đứng lễ khởi từ trong nhà, lưng hướng về cửa chính, mặt nhìn ra khoảng không phía trước để nghênh đón thần linh mười phương. Mâm cúng đặt giữa sân, mép hiên hoặc ban công, kê cao tối thiểu 80cm đến 1m. Chân đứng cách bàn cúng khoảng một sải tay, chừng 60 đến 70cm.

Bài khấn ngoài trời cũng có bố cục riêng. Mở đầu là “Nam mô A Di Đà Phật” đọc ba lần kèm ba vái nhẹ. Tiếp đó là phần kính lạy chư vị Tôn thần dưới Hoàng Thiên Hậu Thổ, cùng Thành hoàng bản cảnh, Thổ địa bản xứ, Táo quân bản gia và thần linh cai quản trong khu vực. Người khấn xưng rõ họ tên, địa chỉ nhà, ngày rằm tháng mấy năm âm lịch. Bài này dùng chung cho mọi tháng bình thường trong năm. Riêng rằm tháng Bảy thêm câu xưng danh “tiết Trung Nguyên, lễ Xá tội vong nhân” và lời cầu cho vong linh bơ vơ. Rằm tháng Giêng đổi lời mong cầu thành “cầu an thái đầu năm, tai qua nạn khỏi”.

Mâm cúng ngoài trời có cỗ chay với xôi chay, oản tài lộc, chè trôi nước, hoặc cỗ mặn với xôi, gà luộc, thịt lợn luộc, rượu. Kèm theo là hương hoa, trầu cau, ba đến năm chén nước sạch, đĩa muối gạo, hai ngọn nến và khoảng ba đến năm xấp đinh tiền vàng lá, tiền âm phủ. Vàng mã ngoài trời phải mang tính dâng lên bề trên, tuyệt đối không dùng mã quần áo, giày dép của gia tiên.

Trình tự khi có cúng ngoài trời: thắp hương và đọc khấn ở bàn ngoài trời trước, rồi mới vào nhà cúng Thổ Công và gia tiên. Đợi nén hương ngoài trời cháy khoảng hai phần ba thì vái tạ ba vái, rắc đĩa muối gạo ra bốn phương rồi hóa vàng mã. Người thực hiện mặc trang phục gọn gàng, lịch sự và giữ vệ sinh khu vực cúng.

Nhà chung cư muốn giữ nếp cũng không bị bỏ lại. Cúng ngoài trời không phải quy định bắt buộc với mọi gia đình. Nếu muốn duy trì, chỉ cần kê bàn nhỏ sát lan can ban công, quay mặt ra khoảng không bên ngoài để bái vọng.

Ngày giờ cúng rằm

Ngày tốt để cúng rằm hàng tháng là ngày 14 hoặc ngày 15 âm lịch. Nhiều gia đình chọn một trong hai ngày này vì bận rộn. Cúng vào mùng 1 và rằm, hoặc dời sang chiều ngày 29, 30 và chiều ngày 14 đều được.

Về khung giờ, buổi sáng hoặc trưa trước 12h được xem là tốt nhất để cầu bình an, may mắn. Nếu bận có thể cúng buổi chiều nhưng nên hoàn thành trước khi trời tối hẳn. Giờ Ngọ, từ 11h đến 13h, được coi là thời điểm lý tưởng vì trời đất giao hòa. Nếu lỡ giờ Ngọ, lễ có thể làm từ sáng ngày 14 đến trước 19h ngày 15. Một nguồn tổng hợp phong thủy cho rằng khung chiều 17h đến 19h chỉ áp dụng khi bận việc, và lễ phải kết thúc trước 19h.

Lễ cúng ngoài trời có khung giờ riêng. Có thể thực hiện vào chiều ngày 14 âm lịch, khung giờ chiều tối khoảng 17h đến 19h mang lại sự thanh tịnh mát mẻ. Nếu bận, tiến hành sáng sớm ngày rằm 15 âm lịch, miễn là không để lễ cúng kéo dài qua 12 giờ trưa.

Một người làm văn phòng chỉ về nhà sau 18h vẫn lo được lễ. Cúng chiều ngày 14, sắp lễ gọn và khấn xong trước giờ Tuất là trọn lễ theo nếp.

Đọc thêm: Hai bài văn khấn rằm tháng 9 và mọi ngày rằm, đọc từ giấy vẫn trọn lễ

Nếp rằm ba miền

Mâm cỗ rằm ba miền mang ba dáng vẻ khác nhau. Miền Bắc chuộng mâm cúng chay thanh đạm. Miền Trung cầu kỳ, đa dạng. Miền Nam phong phú với món ăn vùng sông nước.

Chuyện giờ cúng giữa các miền thì các nguồn ghi chép chưa khớp nhau. Một nguồn ghi miền Bắc quen cúng tối ngày 14, miền Nam cúng sáng ngày 15. Nguồn khác chỉ xác nhận tục cúng trước rằm ngày 14 phổ biến ở miền Bắc. Vì thế khi so sánh hai nếp nhà, nên nói chung thay vì khẳng định một bên đúng. Hai nếp cúng sáng ngày 15 và chiều ngày 14 đều có chỗ đứng, không bên nào sai bên nào.

Cách thống nhất nếp nhà

Với gia đình trẻ hai miền như đôi vợ chồng mở đầu câu chuyện, cách dung hòa nằm ở ba việc. Trước hết gọi hỏi bố mẹ hai bên xem nhà nào giữ nếp gì. Tiếp đó chọn ngày 14 hoặc ngày 15 theo lịch chung hợp việc làm của cả hai. Phần cốt lõi cần giữ là lòng thành cùng trình tự khấn Thổ Công trước, gia tiên sau.

Ngày giờ có thể dời, mâm cỗ có thể giản. Nhưng bài văn khấn rằm theo đúng bố cục bốn phần vẫn là thứ nên đọc trọn mỗi lần thắp hương. Ai muốn đối chiếu lại từng phần, có thể xem lại khung bài đã dẫn ở trên trước khi sắm lễ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.