Bắt chước hay bắt trước mới đúng chính tả tiếng Việt

Tra “bắt trước” trong từ điển tiếng Việt sẽ không thấy mục nào; từ điển chỉ ghi “bắt chước”. Như vậy bắt chước hay bắt trước không phải chuyện hai cách đều dùng được: chỉ một từ đúng, và từ điển ghi rõ điều đó.

Chỗ vướng nằm ở tiếng thứ hai: “chước” đứng một mình thì không có nghĩa, nhưng ghép vào “bắt chước” lại thành một từ rõ ràng, dùng hằng ngày. Mấy mục sau bàn kỹ chuyện ấy: nghĩa của từ, vì sao nhiều người viết nhầm, tám cặp câu đối chiếu và vài mẹo nhớ. Ai chỉ cần biết bắt chước hay bắt trước từ nào đúng thì đáp án có ngay ở trên. Ai muốn hiểu cho chắc thì đọc tiếp.

Bắt chước hay bắt trước: một đáp án

“Bắt chước” là động từ chỉ việc làm theo hành động, cách nói, cách làm của người khác, thường máy móc và ít sáng tạo. Trong đời sống, từ này thường mang sắc thái trung tính, thậm chí bị coi nhẹ vì bản chất là sao chép của người khác. Nhưng nếu biết chọn phần hay mà học theo thì kết quả vẫn được đánh giá cao. Trả lời bắt chước là gì còn tùy ngữ cảnh: học một kỹ năng mới là một chuyện, rập khuôn lời nói của người khác lại là chuyện khác.

Còn “bắt trước” và “bắt chiếc” đều là hai từ sai chính tả, hoàn toàn không có nghĩa. Ba từ này hay bị nhầm do cách phát âm, hoặc do nhiều người lầm tưởng chúng là biến thể của nhau. Riêng “chiếc” là danh từ chỉ vật thường có đôi mà lại lẻ loi (chiếc dép, chiếc đũa, chiếc giày) hoặc chỉ phương tiện (chiếc ô tô, chiếc thuyền, chiếc máy bay), nên ghép thành “bắt chiếc” thì vô nghĩa, thậm chí buồn cười. Dùng sai hai từ này khiến người đọc khó hiểu ý và có thể thấy khó chịu với câu văn. Còn “bắt trước” thì không có nghĩa gì, vì “trước” chỉ thời gian hoặc phía trước, không liên quan đến việc làm theo ai.

Lỗi nằm ở phụ âm đầu, khi người viết lẫn “tr” với “ch”, và đây cũng là nhóm lỗi phụ âm đầu hay gặp nhất khi viết tiếng Việt. Tình trạng phát âm chữ “tr” nhầm thành chữ “ch” phổ biến ở cả trẻ nhỏ lẫn người lớn, do nhầm vị trí đặt lưỡi khi phát âm. Với “tr”, khẩu hình hơi khép và hơi nhô ra trước, lưỡi uốn cong đẩy lên trên nhưng không chạm răng trên, hơi đẩy ra theo hình chữ “r”. Với “ch”, mặt lưỡi chạm vòm miệng, đầu lưỡi chạm nhẹ răng dưới rồi bật hơi. Tiếng Việt có ba vùng phương ngữ Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ; giọng mỗi vùng một khác, nên khi viết dễ chạy theo âm mà ra chữ sai.

Có mấy mẹo giúp tự phân biệt mà không cần mở từ điển. Một mẹo dễ dùng: nếu tiếng ấy đồng nghĩa với một từ viết bằng “gi” thì viết “tr”, như tranh đi với giành, trời đi với giời. Những từ Hán - Việt mang dấu nặng và dấu huyền đều đi với “tr”. Mẹo láy âm cũng hữu ích: “ch” có thể láy âm với phụ âm khác đứng trước hoặc sau, còn “tr” hầu như không láy âm đầu. “Tr” chỉ có bốn ngoại lệ láy với “l” là trọc lóc, trụi lũi, trót lọt, trẹt lét. “Tr” không đi với các vần oa, oe; chỉ “ch” đi với các vần ấy. Từ chỉ quan hệ thân thuộc trong gia đình viết “ch”, như cha, chú; đồ dùng trong nhà cũng viết “ch”, như chum, chạn, ngoại lệ là cái tráp.

Riêng cặp đang bàn, cách nhớ gọn nhất là bám vào nghĩa: làm theo ai thì viết “chước”, còn “trước” là phía trước, lúc trước. Muốn chắc hơn, tập phát âm “tr” bằng câu ca dao “Trên trời có đám mây xanh / Ở giữa mây trắng, xung quanh mây vàng”. Còn phân vân thì đọc to thử: “bắt trước” đọc lên nghe trống nghĩa ngay, “bắt chước” thì vào tai liền.

Muốn tự soát lỗi thì có vài việc làm được ngay: đọc nhiều và đọc chuẩn, tra từ điển khi ngờ, xem lại bài sau khi viết, ghi chép những lỗi mình hay mắc và tìm hiểu về ngữ âm. Cùng nhóm tr/ch còn có “trau chuốt”; nhiều người viết sai phụ âm đầu thành “ch”, cũng có người viết thành “trao chuốt”. Chuyện chính tả không phải chuyện riêng của từng người.^{44 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Quy phạm đầu tiên về chính tả tiếng Việt là Quyết định năm 1984 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục về chính tả tiếng Việt và thuật ngữ tiếng Việt.⁴ Văn bản hành chính hiện nay tuân thủ Nghị định 30/2020/NĐ-CP về công tác văn thư.⁴ Với người viết thường ngày, việc cần làm nhỏ hơn: viết đúng “bắt chước” trong mọi câu, kể cả tin nhắn. Khi cần tra nhanh cách viết một từ, ô Kiểm tra chính tả của trang trả kết quả ngay.

Cặp câu đúng và câu sai

Muốn nhớ nhanh thì đặt câu đúng cạnh câu sai mà so. Câu “Con Nga cứ bắt chiếc mua đồ giống y chang tao” là câu sai, từ đúng phải là “bắt chước”. Tám cặp dưới đây cũng theo lối đó: mỗi cặp một câu đúng, một câu sai, từ sai nằm trong ngoặc.

Đọc hết một lượt rồi che phần câu sai, tự viết lại câu đúng. Cách này nhớ lâu hơn chép mười lần một từ, vì nó buộc phải nhớ nghĩa chứ không nhớ mặt chữ. Vài câu đúng khác lấy từ cách nói hằng ngày: “Lúc em bé được 1 tuổi, chúng thường hay bắt chước người lớn để học nói”; “Con vẹt sẽ bắt chước những gì mà chủ nhân đã dạy nó”. Đặt trong ngữ cảnh so sánh thì có câu: cô ấy bắt chước giọng miền Nam giống đến mức nghe không nhận ra sự khác biệt. Trẻ con học nói, học chào, học cầm đũa đều bằng cách làm theo người lớn trong nhà; đó là kiểu bắt chước tự nhiên nhất và cũng dễ nhìn thấy nhất.

• Đúng: Em bé bắt chước mẹ vẫy tay chào khách. — Sai: Em bé bắt trước mẹ vẫy tay chào khách (lỗi: trước).
• Đúng: Trẻ nhỏ hay bắt chước điệu bộ của người lớn trong nhà. — Sai: Trẻ nhỏ hay bắt trước điệu bộ của người lớn trong nhà (lỗi: trước).
• Đúng: Cả nhóm bắt chước cách trình bày báo cáo của phòng bên. — Sai: Cả nhóm bắt trước cách trình bày báo cáo của phòng bên (lỗi: trước).
• Đúng: Đừng bắt chước thói quen trả lời chậm của sếp. — Sai: Đừng bắt trước thói quen trả lời chậm của sếp (lỗi: trước).
• Đúng: Mấy đứa nhỏ bắt chước người lớn gói bánh chưng. — Sai: Mấy đứa nhỏ bắt trước người lớn gói bánh chưng (lỗi: trước).
• Đúng: Nhiều nhà bắt chước cách bày mâm ngũ quả của hàng xóm. — Sai: Nhiều nhà bắt trước cách bày mâm ngũ quả của hàng xóm (lỗi: trước).
• Đúng: Học sinh bắt chước giọng đọc của cô giáo. — Sai: Học sinh bắt chiếc giọng đọc của cô giáo (lỗi: chiếc).
• Đúng: Cô ấy bắt chước kiểu tóc của diễn viên. — Sai: Cô ấy bắt chiếc kiểu tóc của diễn viên (lỗi: chiếc).

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Bắt chước trong đời sống

Bắt chước không phải lúc nào cũng xấu. Meta nhiều lần bị chỉ trích vì liên tục bắt chước đối thủ: Reels học theo TikTok của ByteDance, Stories năm 2017 giống Snapchat Stories ra mắt trước đó ba năm. Facebook Gaming năm 2018 chạy đua với Twitch.^{11 Facebook đang trở thành 'kẻ bắt chước' (vnexpress.net)} Instagram cũng từng bị nói là bắt chước một ứng dụng đối lập với mình. Những tính năng ấy vẫn có người dùng, nhưng cái tiếng “kẻ bắt chước” thì đi theo.

Có những vụ bắt chước đổi cả một thị trường. Hai cựu nhân viên Amazon là Sachin Bansal và Binny Bansal nghỉ việc, góp tiền lập Flipkart tháng 9/2007, bán sách online theo mô hình Amazon. Sau đó Flipkart thành nền tảng thương mại điện tử hàng đầu Ấn Độ; năm 2018 Walmart mua lại với giá 16 tỷ USD. Ở Việt Nam, thống kê của Topica Founder Institute năm 2015 cho thấy phần lớn startup thành công đều học theo mô hình đã chạy tốt ở nước ngoài rồi điều chỉnh cho hợp thị trường trong nước. Dave McClure cho rằng có thể bắt chước đến 99% và sáng tạo 1% mỗi tháng.

Mặt trái thì có thật. Ngày 22/6, bốn học sinh cấp 2 ở huyện Tam Dương, tỉnh Vĩnh Phúc cũ bắt chước video trên TikTok rồi rủ nhau lên đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai ném đá vào xe.^{22 Bắt chước video trên mạng xã hội, 4 học sinh lên cao tốc ném đá vào ôtô (tuoitre.vn)} Vụ việc làm hỏng kính chắn gió ô tô tải của anh Vương Xuân Chiến tại Km 33+500, và đây là lần thứ 6 nhóm thực hiện hành vi này. Chuyện nhỏ hơn nhưng cũng tốn tiền: bắt chước mẹo vệ sinh ô tô trên mạng, như rửa xe bằng nước rửa chén, có thể phá hủy lớp sơn bóng của xe. Cùng một động từ, cùng một cách viết, mà kết quả khác nhau đến vậy là do chọn cái để làm theo.

Cũng có kiểu bắt chước đáng giữ. Ông Luyến trong bài “Nhà thơ của làng tôi” làm nông nghiệp hữu cơ, nuôi gà ri, lợn đen Móng Cái, nấu rượu theo kiểu ông cha, và nói gọn: “các cụ làm sao thì tôi bắt chước làm như vậy”. Trong sinh học, bắt chước là hiện tượng một loài có đặc điểm giống hoặc tương tự loài khác để tự bảo vệ mình hoặc bảo vệ cả hai.^{33 Bắt chước (Wikipedia)} Loài bướm không độc có hình dạng, màu sắc giống ong vò vẽ có độc, nhờ thế kẻ thù không dám ăn thịt.³ Còn trong câu chữ, tiếng “chước” đứng riêng thì vô nghĩa, chỉ khi đứng cạnh “bắt” mới thành từ có nghĩa. Lần tới ai hỏi bắt trước hay bắt chước, trả lời gọn là xong: bắt chước. Còn khi gõ xong một câu có ý làm theo ai, liếc lại tiếng thứ hai một giây là đủ.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.