Giải trí
Chuyện con mèo dạy hải âu bay và ba lời hứa khiến chú mèo Zorba làm mẹ
Luis Sepúlveda từng được mệnh danh là người kể chuyện ngụ ngôn cho mọi lứa tuổi nhờ lối văn giản dị mà truyền cảm. Chuyện con mèo dạy hải âu bay là cuốn sách mỏng chứng minh rõ nhất danh xưng ấy: một truyện thiếu nhi về con mèo Zorba buộc phải dạy một chim hải âu non bay, dù mèo chưa bao giờ biết bay.
Chuyện con mèo dạy hải âu bay là tiểu thuyết thiếu nhi của nhà văn người Chile Luis Sepúlveda, xuất bản lần đầu năm 1996.1 Truyện kể về con mèo mun Zorba ở cảng Hamburg nhận nuôi một chim hải âu non mồ côi. Vì lời hứa với mẹ của chim non, chú mèo buộc phải dạy nó bay, dù bản thân chưa từng biết bay. Tựa gốc tiếng Tây Ban Nha là Historia de una gaviota y del gato que le enseñó a volar, được giới phê bình gọi là kiệt tác dành cho thiếu nhi của nhà văn Chile.1
Cuốn sách mỏng chỉ hơn 140 trang, đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ và bán rộng rãi khắp thế giới; riêng bản tiếng Việt đã nằm trong tủ sách của nhiều gia đình lẫn trường học.
Nhiều người lớn định đọc cho cháu nghe, rồi tự đọc hết trong một buổi chiều. Điều khiến người đọc tò mò nhất thường gói ở hai câu hỏi: đây là truyện gì, và nội dung kể về điều gì?
Chuyện con mèo dạy hải âu ra đời thế nào
Mọi chuyện bắt đầu từ một người cha. Luis Sepúlveda viết Chuyện con mèo dạy hải âu bay để tặng cho con trai mình, và đây là tác phẩm đầu tiên của ông viết cho thiếu nhi. Nhân vật Zorba lấy theo tên chú mèo của gia đình ông khi ấy. Hóa ra có người cha không giỏi kể chuyện đêm, thế rồi ngồi viết hẳn một cuốn sách để tặng cậu bé.
Tác phẩm ra mắt tháng 10 năm 1996, do nhà xuất bản Tusquets Editores in tại Barcelona, Tây Ban Nha, trong tuyển tập Andanzas.1 Truyện kèm phụ đề Tiểu thuyết dành cho giới trẻ từ 8 đến 88 tuổi; bìa và minh họa do Miles Hyman vẽ.1 Phụ đề ấy nói lên tham vọng của tác giả: truyện viết cho trẻ, nhưng người lớn đọc cũng thấy mình trong đó. Năm 1998, cuốn sách nhận giải Bernard Award Versele label.
Giải thưởng ấy không đến một mình. Trong sự nghiệp, Luis Sepúlveda được trao nhiều giải thưởng văn học quốc tế, và Chuyện con mèo dạy hải âu bay là một trong những tác phẩm mang tên ông trên danh sách ấy. Phụ đề dành cho giới trẻ từ 8 đến 88 tuổi đã nói rõ độc giả ông nhắm tới: trẻ nhỏ đọc được, người lớn cũng đọc được.
Ở Việt Nam, truyện được Phương Huyên dịch, do Nhã Nam hợp tác với Nhà xuất bản Hội Nhà Văn phát hành từ năm 2019, khổ 14 x 20,5 cm. Người đọc có thể tìm sách tại Fahasa hoặc các nhà sách trực tuyến.
Về tác giả, Luis Sepúlveda sinh ngày 4 tháng 10 năm 1949 tại Ovalle, Chile, là nhà văn, nhà báo nổi tiếng.2 Ông mất ngày 16 tháng 4 năm 2020 tại Oviedo, Tây Ban Nha vì COVID-19.
Ba lời hứa của Zorba
Nội dung truyện mở đầu từ một thảm kịch ngoài khơi biển Bắc. Hải âu Kengah gặp nạn khi đàn di cư từ ngọn Hải Đăng Cát Đỏ đến vịnh Biscay, dừng chân trên dòng sông Elbe để bắt cá trích. Cô mải mê săn mồi nên không nghe tiếng báo động rằng cảng biển nguy hiểm. Một lớp sóng đen váng dầu từ các tàu chở dầu rửa thùng đổ ra biển, nhấn chìm cánh chim. Sau đó Kengah bay vào bến cảng Hamburg, rơi xuống ban công của con mèo mun to đùng, mập ú tên Zorba.1
Trước khi chết, Kengah sinh ra một quả trứng và trao lại cho Zorba kèm ba lời hứa: không ăn quả trứng, chăm sóc cho tới khi nó nở, và dạy cho con hải âu bay.1 Zorba là mèo đực, lần đầu làm mẹ, sống ở bến cảng cùng cậu chủ nhỏ.
Việc một con mèo ấp trứng chim nghe phi lý đến mức truyện phải nhấn mạnh nó. Zorba kiên trì nằm ấp trứng cho đến ngày chim non ra đời, dù mèo không có lông vũ. Chú mèo chỉ rời trứng để đi vệ sinh và ăn uống. Đến ngày thứ 20, chim non nở ra và cất tiếng gọi Zorba là Má. Cảnh mèo đực lần đầu làm mẹ ôm quả trứng không lông vũ để ấp ấy là chi tiết khiến nhiều người đọc nhớ dai nhất.
Lời hứa của Zorba trở thành trách nhiệm của cả cộng đồng mèo trên bến cảng. Bạn bè của Zorba gồm mèo Đại Tá đầy uy tín, mèo Secretario nhanh nhảu, mèo Einstein uyên bác và mèo Bốn Biển đầy kinh nghiệm đã chung sức giúp đỡ.1 Chính mèo viễn dương Bốn Biển xác định chim non là hải âu cái và đặt cho nó một cái tên mang ý nghĩa may mắn.
Nuôi một chim non giữa thành phố mèo không dễ. Để bảo vệ cô hải âu nhỏ khỏi lũ chuột dưới cống, Zorba phải lập giao kèo nhường lại địa bàn của mình cho chúng.
Truyện có 20 chương, mở đầu ở chương Biển Bắc và khép lại ở chương Bay, cấu trúc gọn như một chuyến đi từ tai nạn đến lúc sải cánh. Cao trào nằm ở cuối truyện. Vào một đêm mưa bão, từ đỉnh tháp chuông nhà thờ thánh Michael, cô hải âu non sải cánh bay đi dưới sự chứng kiến của má mèo Zorba. Cô bay ra biển lớn, trở thành một chú hải âu dũng cảm. Còn Zorba ngẩn ngơ nhìn bầu trời với nỗi trống vắng trong tim.
Mười bảy lần ngã rồi bay
Chi tiết ít bài kể kỹ nhất lại là bài học đáng nhớ nhất của truyện. Chú hải âu non từng thất bại mười bảy lần khi tập bay và từng tự cho mình là kẻ thất bại, nhưng cuối cùng vẫn bay ra biển lớn. Mười bảy lần ngã của một chú chim non là hình ảnh rất đời: một đứa trẻ học bơi, mỗi lần sặc nước lại muốn bỏ. Cha mẹ kể chuyện chú hải âu ngã mười bảy lần cho con nghe thì hợp hơn mọi bài giảng về kiên trì.
Tuy nhiên, rào cản lớn nhất không phải là cánh chim mà là mèo không biết bay. Không thể tự dạy chim non bay, Zorba cùng nhóm mèo ở bến cảng phải phá luật cấm của loài mình.1 Luật cấm nói chuyện với con người, vì họ có thể đẩy loài mèo vào phòng thí nghiệm.1 Nhưng để giữ lời hứa, bầy mèo vẫn tìm đến con người giúp đỡ; họ chọn một nhà thơ. Một con mèo dám phá luật của loài mình để giữ một lời hứa, đó mới là lòng dũng cảm thật của truyện.
Truyện gói bài học ấy trong câu nói nổi tiếng: Chỉ những kẻ thực sự dám thì mới có thể bay. Câu ấy dành cho cô hải âu non, cho Zorba, cho những chú mèo cảng, và cho bất kỳ ai đang đứng trước việc khó mà muốn bỏ cuộc.
Yêu kẻ khác mình
Thông điệp lớn nhất của Chuyện con mèo dạy hải âu bay nằm ở lời Zorba nói với hải âu con: yêu thương một kẻ giống mình là chuyện dễ, còn chấp nhận và yêu một kẻ khác mình mới thực sự khó. Cô chim non xem Zorba như Má của mình dù hai loài khác nhau một trời một vực.
Tình huống này gần đời hơn ta nghĩ: một người lớn nhận nuôi con riêng của người bạn đã khuất, nuôi nó như con mình dù chẳng cùng máu mủ, cũng là yêu một kẻ khác mình theo đúng nghĩa Zorba làm.
Truyện cũng phê phán hành vi sai trái của con người với thiên nhiên, khi con người bí mật xả chất thải ra biển gây tác hại lớn đến môi trường, chính thứ váng dầu ấy đã cướp đi mẹ của cô hải âu nhỏ. Bên cạnh sự sẻ chia và ý nghĩa của những nỗ lực, cuốn sách nhắc người đọc về trách nhiệm với môi trường nơi mình đang sống.1
Văn chương của Sepúlveda vì thế được gọi là ngụ ngôn mà cả trẻ nhỏ lẫn người lớn đều đọc được. Chuyện mèo và hải âu chỉ là lớp vỏ. Bên trong là bài học về giữ lời hứa, vượt qua khác biệt và dám đứng lên sau vấp ngã.
Từ trang sách đến đời thực
Sức sống của cuốn sách vượt ra ngoài trang giấy. Năm 1998, truyện được chuyển thể thành phim hoạt hình La gabbianella e il gatto của đạo diễn Enzo D'Alò.1 Phim thu về hơn 12 tỷ lire và trở thành bộ phim hoạt hình Ý thành công nhất về mặt thương mại.1
Ngày 1 tháng 6 năm 2018, vở kịch chuyển thể được công chiếu tại Santiago, trong khuôn khổ Lễ hội Santiago a Mil tại Nhà hát UC.1 Hai nữ diễn viên người Chile, María Izquierdo và Elvira López, vừa đạo diễn vừa thủ vai chính trong vở kịch ấy.1 Với người thích nghe hơn đọc, có sách nói xuất bản năm 2014, dày 87 trang, giọng đọc Thanh Trúc.
Ở Việt Nam, bản tiếng Việt do Phương Huyên dịch dày 144 trang. Bản tái bản 2024 do Phương Huyền dịch có 142 trang, bìa mềm, khổ 20,5 x 14 cm, trọng lượng 300 gram. Nhã Nam còn phát hành ấn bản đặc biệt kỷ niệm 20 năm thành lập, bìa cứng, 148 trang, xuất bản tháng 10/2025, giá bìa 199.000 đồng.
Bản thường bán khoảng 55.000 đồng. Bản tái bản 2019 niêm yết 49.000 đồng rồi giảm còn 38.220 đồng. Ấn bản bìa cứng kỷ niệm bán khoảng 169.150 đồng. Dù sao, vài chục nghìn đồng cũng đủ mua một cuốn truyện dễ tiếp cận hơn nhiều sách cùng cỡ.
Đọc cuốn này thế nào
Văn phong truyện gọn, giàu hình ảnh, dễ tiếp cận, phù hợp để trẻ tự đọc hoặc cha mẹ đọc cùng con. Trẻ nhỏ đọc thấy tình bạn giữa loài vật; người lớn đọc nhớ ra một điều: giữ trọn một lời hứa cũng là một cách tử tế. Một buổi tối cuối tuần, cha mẹ đọc mỗi ngày hai chương cho con, mười ngày là hết cuốn sách.
Với ai chưa muốn mua, sách có tại thư viện trường THCS Chu Mạnh Trinh với mã từ SVH 469 đến SVH 473. Còn trong tủ sách nhà, cuốn truyện về mèo dạy hải âu bay ấy xứng đáng có một chỗ. Vì như Zorba đã chứng minh, không cần biết bay vẫn có thể dạy cho ai đó cách sải cánh.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Ngoài bản in, còn cách nào khác để tiếp nhận chuyện con mèo dạy hải âu bay?
Có ba lối. Một là nghe sách nói xuất bản năm 2014, dày 87 trang, giọng đọc Thanh Trúc. Hai là xem phim hoạt hình La gabbianella e il gatto của đạo diễn Enzo D'Alò, ra mắt năm 1998.1 Ba là mượn đọc tại thư viện trường THCS Chu Mạnh Trinh, nơi có sách với mã từ SVH 469 đến SVH 473.