Chú thím hay chú thiếm chỉ có một cách viết đúng chính tả

Chú thím hay chú thiếm chỉ có một cách viết đúng, và đó là chú thím. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học ghi mục từ thím với nghĩa vợ của chú; còn thiếm là dạng cũ của chính chữ ấy, người miền Nam xưa nói và viết, nay văn bản chuẩn không dùng nữa.^{33 thím (Wiktionary)}

Câu hỏi này thường nảy ra đúng lúc soạn thiệp mời họ hàng về ăn Tết, hoặc khi nhắn tin hỏi thăm một cặp vợ chồng trong họ. Người viết dừng lại giữa câu, phân vân không biết mình có bỏ sót một âm nào không.

Đọc lên thì cả hai cách đều thuận tai.

Ba căn cứ trả lời nằm ở từ điển, ở lịch sử của chính chữ thím, và ở cách viết trong sách giáo khoa lẫn văn bản hành chính. Cả ba cùng chỉ về một đáp án.

Chú thím hay chú thiếm: căn cứ nào khẳng định

Mở Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, người tra thấy mục từ thím, định nghĩa là vợ của chú. Wiktionary cũng giải nghĩa thím là vợ của em trai bố, và chỉ ghi một dạng khác của chữ này là thiếm, kèm lời chú: miền Nam, nay đã cũ.^{33 thím (Wiktionary)}

Chữ thiêm thì khác: tiếng này vẫn tồn tại trong tiếng Việt, nhưng thuộc về những từ khác, chẳng hạn địa danh Thủ Thiêm, và không phải dạng nào của thím. Một tiếng có mặt trong ngôn ngữ không có nghĩa là tiếng ấy ghép được vào mọi chỗ.

Trong khi đó, cách gọi chú thím lại phổ biến ở mọi vùng miền.

Lớp từ xưng hô trong gia đình thuộc nhóm ổn định bậc nhất của tiếng Việt. Thím được dùng từ lâu đời, và người nói ở các vùng khác nhau vẫn hiểu đúng một nghĩa. Biến thể từng có là thiếm, theo cách người miền Nam xưa đọc chữ này; dạng ấy nay đã cũ, còn chữ viết chuẩn chỉ giữ lại thím.^{33 thím (Wiktionary)}

Còn văn bản hành chính và sách giáo khoa thì viết chú thím. Mở một mẫu khai báo người thân hay một bài tập đọc trong sách tiếng Việt, ta sẽ thấy cách viết ấy, không ghi thiếm, càng không ghi thiêm.

Người đọc hay hỏi về cặp từ này theo bốn kiểu dưới đây, và cả bốn câu trả lời đều quay về một đáp án. Thắc mắc nào cũng xoay quanh chuyện thêm hay bớt một âm, chứ không ai hỏi nghĩa của từ.

Lời nói mỗi vùng có thể khác, nhưng cách viết chuẩn thì không có ngoại lệ vùng miền.

Chú thím nghĩa là gì

Chú là danh từ xưng hô với em trai của bố, còn thím là danh từ xưng hô với vợ của em trai bố.

Hai tiếng đứng riêng đều có nghĩa, ghép lại thành chú thím để chỉ cả hai vợ chồng chú. Vậy chú thím là gì thì câu trả lời gọn như sau: đó là danh từ chỉ chung, dùng xưng hô cả cặp cùng một lúc.

Trong câu, từ này thường đứng ở vị trí chủ ngữ hoặc bổ ngữ: chú thím về quê, mời chú thím lên nhà trên, nhà chú thím có mảnh ruộng ở dưới quê.

Ở nhiều địa phương, thím còn là cách người đàn ông và vợ mình gọi em dâu. Hoặc dùng để gọi thân mật một người phụ nữ đã có chồng, coi như em dâu theo cách gọi của con. Nguồn này dẫn một câu rất đời: “Bà nhà tôi đang ở nhà, thím sang chơi cho vui”. Cách gọi ấy không sai, chỉ rộng nghĩa hơn cách hiểu hẹp trong họ hàng.

Trên báo chí, thím còn xuất hiện với sắc thái suồng sã, chỉ chung phụ nữ đã có chồng, như trong tiêu đề “Phòng gym cấm cửa các ‘bà thím’”.

Khi giới thiệu gia đình với người nước ngoài, tiếng Anh không có từ ghép tương đương, nên chú thím thường được dịch thành hai tiếng rời: uncle cho chú, aunt cho thím.

Cặp từ này cũng xuất hiện trong những câu chuyện đời thường trên báo. Một bài tâm sự kể chuyện ở nhờ nhà chú thím một tuần, rồi chứng kiến cảnh gia đình chú cãi vã và giả tạo hạnh phúc. Chuyện riêng ấy không ảnh hưởng gì đến chính tả, nhưng cho thấy đây là từ người Việt dùng hằng ngày, trong đủ mọi hoàn cảnh.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Chú thím hay chú thiếm, từ nào đúng đã rõ; giờ xem vì sao tai hay nhầm.

Nguyên nhân gốc nằm ở cách phát âm. Người miền Nam xưa đọc thím thành thiếm, tai quen rồi tay viết theo, nên dạng thiếm từng có cả trong lời nói lẫn chữ viết; Wiktionary ghi nó là dạng cũ của miền Nam.^{33 thím (Wiktionary)}

Chuyện vùng nào phát âm như vậy thì các nguồn chưa thống nhất. Có nguồn nêu tiếng Quảng Trị vẫn đọc lệch ra vậy, nguồn khác lại cho rằng cách phát âm này xuất hiện ở một số vùng miền Nam do ảnh hưởng ngữ điệu địa phương. Không nguồn nào phân xử được, nên tốt nhất là ghi nhận cả hai ý.

Thử hình dung một người nói nhanh câu “thím ơi” giữa chợ đông, âm cuối bị nuốt đi và người nghe tưởng đó là một từ riêng có trong từ điển.

Từ tai sang tay chỉ một bước, nên chỗ lệch ấy cứ thế theo lên mặt giấy, rồi thành quán tính khi gõ tin nhắn. Người viết không cố ý, chỉ là tai nghe quen nên tay gõ theo.

Cần phân biệt rõ: thiếm là dạng cũ có gốc vùng miền, gặp trong lời kể hay trang sách xưa thì hiểu là thím, nhưng trong văn bản chuẩn hôm nay nên viết chú thím. Còn chú thiêm là lỗi gõ, không có gì để bênh.

Đọc thêm: Trùm chăn hay chùm chăn, từ nào đúng chính tả và vì sao dễ nhầm

Ví dụ câu đúng và câu sai

Câu ngắn nhất để thử: “Chú thím ấy là người tốt.”

Viết “Chú thiêm ấy là người tốt” thì người nghe vẫn hiểu ý, nhưng người đọc trên giấy sẽ thấy chỗ vấp. Khác biệt chỉ nằm ở một vần, mà mắt người quen chữ dừng lại ngay.

Với thiếm thì khác một chút: câu “Thiếm Ba gửi lời thăm cả nhà” là lối viết cũ của miền Nam, đọc vẫn hiểu, nhưng thiệp và tin nhắn hôm nay nên viết “Thím Ba gửi lời thăm cả nhà”.

Dịp Tết dễ gặp nhất là lời mời: “Cháu mời chú thím qua nhà cháu chơi.” Câu sai là: “Tết năm nay chú thiêm ấy có về không hả bà?” Trong tin nhắn gửi cả họ, cách viết chuẩn càng quan trọng vì nó nằm ngay trên tấm thiệp.

“Chú ơi thím Hương có ở nhà không?” là câu đúng; “Chú thiêm đã đi làm về chưa ạ?” là câu sai. Khi đã gọi riêng tên thím thì không còn chỗ cho chữ thừa.

Mời khách thì nói: “Chú thím mới tới chơi nhà ạ? Mời chú thím vào trong nhà uống nước ạ.” Câu sai “Bà nội cho chú thiêm vay ít tiền để làm nhà” vừa lỗi chính tả vừa dễ gây hiểu nhầm về người được nhắc.

Trong chuyện làm ăn, từ này vẫn dùng được: “Nhà chú thím có mảnh ruộng ở dưới quê đang cho thuê để trồng lúa.” Đổi thành thiêm, câu vẫn đọc được, nhưng người nhận tin sẽ thấy ngay chỗ sai.

Một cách kiểm tra nhanh: đọc to câu mình vừa viết.

Nếu chỗ đó nghe ra một tiếng lạ thì gần như chắc chắn đã gõ sai, vì cách viết chuẩn chỉ có một.

Mẹo nhớ cách viết

Cách nhớ bền nhất là nắm vững bảng chữ cái và quy tắc kết hợp giữa các con chữ, vì phần lớn lỗi kiểu này đến từ chỗ không rõ vần nào đi với vần nào.

Ai nắm chắc quy tắc ghép vần thì gần như không viết nhầm nữa. Bảng quy tắc ấy có sẵn trong quy tắc chính tả về các vần dễ lẫn, tra một lần là nhớ.

Mẹo thứ hai dựa vào nghĩa: thím là vợ của chú, mà trong nhà chỉ có một người mang tiếng ấy, nên viết đúng một lần rồi dùng mãi. Gặp thiếm trong sách cũ thì hiểu đó vẫn là thím, còn thiêm không có nghĩa này để bám vào, nên rất dễ trôi.

Thêm một việc nhỏ mà hiệu quả: luyện phát âm chuẩn mỗi ngày, đọc chậm những từ có âm cuối là im. Khi miệng đọc đúng thì tay ít gõ sai.

Với giấy tờ, thiệp mời, bài đăng của cơ quan, cứ theo cách viết trong sách giáo khoa và văn bản hành chính.

Đọc thêm: Chia sẻ, chia sẽ hay chia xẻ? Từ đúng chính tả, nghĩa và cách dùng

Cách gọi theo vùng miền

Cùng chỉ vợ của chú, mỗi vùng có một tiếng gọi khác. Ở Nghệ Tĩnh, người dân không gọi thím mà gọi mự; tiếng Huế thì vẫn gọi thím; người miền Nam xưa nói thiếm, dạng nay đã cũ.^{33 thím (Wiktionary)} Dù vùng nào gọi thế nào, chữ viết chuẩn hôm nay vẫn là thím, còn thiêm vẫn không thành cách viết chuẩn.

Trong đời sống, cặp từ này còn đi vào cả chương trình truyền hình. Chú thím Chín Cường ở Giồng Trôm, Bến Tre gây ấn tượng với khán giả qua chương trình Gia Đình Haha.^{11 Gia Đình Haha - Chú thím Chín Cường và những người dân miền Tây "thương hoài" (hoahoctro.tienphong.vn)} Tên gọi ấy viết đúng như từ điển ghi.

Cũng trong chương trình đó, Jun Phạm từng gọi chú Chín là người nhạc trưởng lặng lẽ giữa đàn ong khi nói về gia đình chú thím Chín Cường.^{11 Gia Đình Haha - Chú thím Chín Cường và những người dân miền Tây "thương hoài" (hoahoctro.tienphong.vn)} Một câu nói đời thường như vậy cho thấy từ xưng hô gia đình sống trong khẩu ngữ hằng ngày, còn cái đúng chính tả nằm ở chỗ viết ra giấy cho chuẩn.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Câu hỏi thường gặp

Chú thiếm hay chú thím đúng chính tả? Theo chính tả chuẩn hôm nay, viết chú thím. Thiếm là dạng cũ của miền Nam, gặp trong sách xưa thì hiểu là thím, còn khi viết giấy tờ, thiệp mời thì dùng thím.

Chú thím có ê không? Không có ê. Nhiều người đọc theo giọng địa phương rồi viết theo tai nghe, nên mới thắc mắc; cách viết chuẩn chỉ có vần im.

Chú thiếm có phải từ địa phương không? Có, thiếm là dạng người miền Nam xưa dùng, nay đã cũ.^{33 thím (Wiktionary)} Còn chú thiêm thì không phải từ địa phương, chỉ là gõ nhầm.

Viết chú thím trong giấy tờ có bị coi là sai không? Không, vì văn bản hành chính và sách giáo khoa đều dùng đúng cách viết ấy. Ngược lại, chú thiếm hay chú thiêm trong giấy tờ mới là chỗ nên sửa thành chú thím.

Trước khi gửi thiệp hay tin nhắn mời họ hàng, có thể dán câu vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng Chúc Mừng Năm Mới để soát lỗi gõ trong vài giây, còn chuyên mục Chính tả gom những cặp từ cùng nhóm để tra tiếp.