Chệch choạc hay chuệch choạc: từ nào chính xác?

Chệch choạc hay chuệch choạc? Câu hỏi chính tả này khiến nhiều người phải dừng bút giữa chừng. Cả hai cách viết đều được chấp nhận, nhưng giấy tờ và bài giảng nên dùng “chệch choạc”, và bài này viết theo cách ấy suốt từ đầu đến cuối.

Trong bộ Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê có một chi tiết thú vị. Theo bài trên Văn Việt Nam ngày 02/05/2024, bộ từ điển ghi mục “chuệch choạc” rồi dẫn người đọc về mục “chệch choạc”. Mục này dẫn sang mục khác nghĩa là hai cách viết được coi là một từ với hai vỏ âm, không phải một đúng một sai.

Chệch choạc hay chuệch choạc: từ nào đúng?

Ai gõ câu hỏi chệch choạc hay chuệch choạc từ nào đúng vào ô tìm kiếm sẽ nhận câu trả lời ngắn gọn: không cách nào bị coi là sai chính tả. Hỏi ngược lại, chuệch choạc hay chệch choạc, câu trả lời vẫn vậy. Nghĩa của hai cách viết giống hệt nhau, cùng chỉ sự không đồng đều, các phần không khớp nhau.

Câu hỏi chệch choạc hay chuệch choạc đúng chính tả từng được nhiều trang trả lời, nhưng các nguồn ghi không giống nhau, và nên nói thẳng điều đó thay vì phán một bên sai. Một trang chính tả khẳng định “chuệch choạc” vô nghĩa và cần viết “chệch choạc”. Bài Văn Việt Nam lại khẳng định cả hai cùng đúng, “chuệch choạc” là biến thể cùng nghĩa. Sổ từ láy còn liệt kê “chuệch choạc” thành mục riêng, tính từ, chỉ sự không đều, không khớp nhau khi nhiều người phối hợp hành động, ví dụ “hàng ngũ chuệch choạc”, “đội hình diễu hành bước đi chuệch choạc”.

Chọn thế nào cho chuẩn? Khi soạn văn bản giấy tờ, hồ sơ công việc hay khi giảng dạy, nên viết “chệch choạc”. Trang này cũng chọn cách ấy trong cả bài để thống nhất. Đó không phải lối duy nhất đúng, nhưng là lối an toàn nhất khi người đọc cần một lựa chọn duy nhất.

Cặp từ này thuộc nhóm biến thể cùng được từ điển ghi, chỗ âm đệm có hay không đều chấp nhận được. Bạn đọc muốn xem thêm các trường hợp tương tự có thể đọc bài về quy tắc hai cách viết cùng tồn tại trên trang.

Chệch choạc nghĩa là gì

Ai từng tự hỏi chệch choạc nghĩa là gì thì có thể hình dung qua chính tiếng đầu tiên của nó. “Chệch” nghĩa là lệch khỏi hướng, khỏi vị trí đúng; tiếng “choạc” ghép vào tạo thành vần láy, làm cho cái trạng thái lệch ấy trở nên đều đều, liên tục, lan ra khắp cả một hàng, một mặt, một tập thể. Từ láy này tả cái gì không đều, không thẳng hàng, lệch khỏi chỗ chuẩn ban đầu, và mang sắc thái tiêu cực về sự thiếu ngăn nắp, chỉn chu.

Gọn lại, ai hỏi chệch choạc là gì thì đây là tính từ chỉ sự không đồng đều, các phần không khớp nhau. Nghĩa của nó áp dụng được cho những phần tử, vật thể không thẳng hàng, không đều đặn, hay gắn kết với nhau. Câu “hàng ghế kê chệch choạc, nhìn rất khó chịu” nói rõ điều đó nhất: các ghế không thẳng, nhìn là thấy ngay chỗ lệch.

Từ này dùng được ở ba ngữ cảnh khác nhau, mỗi ngữ cảnh có ví dụ riêng. Thứ nhất là miêu tả vật thể: “Hàng ghế kê chệch choạc, nhìn rất khó chịu”. Thứ hai là miêu tả hành động: “Đường kẻ chệch choạc, không thẳng hàng” hay “Chữ viết chệch choạc, không theo dòng kẻ”. Thứ ba là miêu tả tổ chức, kế hoạch: “Kế hoạch triển khai chệch choạc khiến dự án bị chậm tiến độ”.

Nghĩa bóng ở ngữ cảnh thứ ba chính là chỗ từ này hay được dùng nhất trong công việc. Một câu ví dụ khác nói rõ điều đó: “Do sự chệch choạc trong việc phối hợp giữa các bộ phận, dự án đã bị trễ tiến độ và vượt quá ngân sách”. Còn ở nghĩa đen, câu “Sau khi lắp ráp xong các bộ phận của con robot, nhưng trông vẫn chệch choạc, không ăn khớp với nhau” tả cái trạng thái lệch ra nhìn bằng mắt được.

Riêng “chuệch choạc” mang đúng nghĩa ấy, không hơn không kém, vì nó chỉ là biến thể của “chệch choạc”. Khi gặp từ này trong một bài báo hay một văn bản, người đọc hiểu ý tác giả như nhau, dù tác giả viết lối nào.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Vì sao hay viết nhầm

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở miệng và tai. “Chệch” và “chuệch” chỉ khác nhau một âm đệm “u”, hai cách phát âm tương tự nhau đến mức đọc nhanh hoặc nghe vội khó phân biệt. Người nghe câu “hàng ngũ chệch choạc” ghi lại bằng tai thì hoàn toàn có thể chép thành “chuệch choạc” mà không hề hay biết.

Thói quen trên mạng làm chuyện ấy dễ thêm. Người này đọc bài nào thì mang cách viết của bài đó sang bài của mình, lâu dần hai cách viết song song tồn tại khắp nơi, và ai cũng nghĩ lối mình quen là lối chuẩn. Gõ cụm từ theo lối nào vào ô tìm kiếm, chệch choạc hay chuệch choạc, câu trả lời vẫn như nhau.

Mẹo nhớ đầu tiên dựa vào nghĩa gốc: từ này hình thành từ “chệch”, nghĩa là lệch, không thẳng. Vần “ê” giữ nguyên nghĩa gốc ấy, nên khi đặt bút, tự hỏi một câu: từ này có phải từ “chệch” không? Nếu phải, viết vần “ê”. Mẹo nhớ theo hướng này cũng được trang chính tả nêu trên nhắc tới: nghĩ tới nghĩa gốc “chệch” để chọn đúng lối viết.

Mẹo thứ hai là nhớ một cụm quen rồi viết theo nó. Sổ từ láy có ghi cụm “hàng ngũ chuệch choạc” như một ví dụ của từ này, nên cụm ấy cũng đúng; nhưng khi cần một lối thống nhất cho cả bài, viết “hàng ngũ chệch choạc” theo lối từ điển ưu tiên. Các cặp từ dễ nhầm khác như “chen chúc” hay “sà lan” cũng vậy: chỉ một lối có trong từ điển, lối còn lại là do nghe nhầm mà ra.

Đọc thêm: Chếnh choáng hay chuếnh choáng: từ nào chính xác?

Báo chí dùng cả hai lối

Trên các trang báo lớn, hai cách viết xuất hiện song song, khiến người viết khó chọn, và đó là lý do câu hỏi chệch choạc hay chuệch choạc cứ quay lại mỗi lần ai đó vấp phải.

Bên dùng “chệch choạc” có bài về chuyển đổi số: tại sự kiện ngày 23/4, tiến sĩ Phạm Anh Tuấn chỉ ra tám chỉ báo cho thấy doanh nghiệp đang chệch choạc hoặc hời hợt trong chuyển đổi số. Tám chỉ báo ấy là lập kế hoạch cho “kế hoạch”, thử nghiệm quanh năm, dự án vụn vặt, tầm nhìn ngắn, “tầm nhìn” quá xa, tập trung quá độ, “ốc đảo” và điểm mù. Bóng đá cũng dùng lối này: một bài phân tích gọi giai đoạn phong độ sa sút của Arsenal, khi lợi thế dẫn đầu của họ bị thu hẹp, là “cú chệch choạc nhỏ”.

Bên dùng “chuệch choạc” cũng không ít. Một bài về công tác cán bộ dẫn ý: bí thư không lo xây dựng Đảng thì công tác cán bộ sẽ chuệch choạc, có sai lầm. Bài về xuất khẩu sầu riêng ghi nhận Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Phùng Đức Tiến yêu cầu các doanh nghiệp làm “chuệch choạc” trong sản xuất, xuất khẩu phải chấn chỉnh ngay. Năm 2024, Trung Quốc nhập 1,56 triệu tấn sầu riêng trị giá gần 7 tỷ USD, trong đó từ Việt Nam 736.720 tấn, gần 2,94 tỷ USD. Một bài về chương trình truyền hình thực tế dành cho người mẫu cũng kể thí sinh Nàng Mơ từ khởi đầu chuệch choạc trở thành thủ lĩnh nhà chung.

Vì thế mỗi lần vấp, người viết lại phải tra từ đầu. Quyết định đơn giản nhất là chọn một lối và giữ suốt bài; phần lớn người viết chọn “chệch choạc” vì đó là lối từ điển đứng ra bảo đảm.

Ví dụ câu đúng và câu sai

Chín cặp câu dưới đây gồm đủ nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, từ đồ vật trong nhà tới hệ thống hạ tầng của cả thành phố. Câu đúng viết theo lối được ưu tiên; câu cần sửa là câu viết theo lối biến thể hoặc dùng từ khác làm mất sắc thái, kèm chú thích ngắn để người đọc biết chỗ nên đổi.

Cặp nào cũng lấy từ đời thường: nhà cửa, trường lớp, công việc, để ai đọc cũng bắt được ngay hình ảnh của mình trong đó. Người viết có thể chép nguyên các câu đúng vào bài của mình, chỉ thay danh từ cho hợp hoàn cảnh.

• Đúng: “Sau khi lắp ráp xong các bộ phận của con robot, nhưng trông vẫn chệch choạc, không ăn khớp với nhau.”, Cần sửa: “…trông vẫn chuệch choạc…” là lối biến thể, nên đổi sang cách chuẩn khi nộp văn bản chính thức.
• Đúng: “Răng của bé mọc chệch choạc, cần đi chỉnh nha.”, Cần sửa: “…mọc chuệch choạc…” cũng đúng nghĩa, nhưng hồ sơ y tế nên thống nhất theo cách chuẩn.
• Đúng: “Kế hoạch triển khai chệch choạc khiến dự án bị chậm tiến độ.”, Cần sửa: “…triển khai chuệch choạc…” nên đổi sang lối chuẩn trong báo cáo.
• Đúng: “Hàng ghế kê chệch choạc, nhìn rất khó chịu.”, Cần sửa: “…kê lộn xộn…” mất sắc thái lệch so với hàng, không thay được nghĩa gốc.
• Đúng: “Đường kẻ chệch choạc, không thẳng hàng.”, Cần sửa: “…đường kẻ chuệch choạc…” là lối biến thể, nên đổi sang cách chuẩn trong văn bản chính thức.
• Đúng: “Chữ viết chệch choạc, không theo dòng kẻ.”, Cần sửa: “…chữ viết chuệch choạc…” nên đổi sang lối được ưu tiên cho thống nhất.
• Đúng: “Hàng ngũ chệch choạc, bước đi không đều.”, Cần sửa: “…hàng ngũ lệch lạc…” chỉ nói được cái lệch hướng, còn cái không đều đặn thì mất.
• Đúng: “Do sự chệch choạc trong việc phối hợp giữa các bộ phận, dự án đã bị trễ tiến độ và vượt quá ngân sách.”, Cần sửa: “…sự bất ổn trong phối hợp…” làm mất hình ảnh các phần tử không khớp nhau.
• Đúng: “Hệ thống giao thông chệch choạc tạo ra những điểm nghẽn.”, Cần sửa: “…hệ thống giao thông chuệch choạc…” là lối biến thể, nên đổi sang cách chuẩn trong báo cáo hạ tầng.

Đọc thêm: Xe duyên hay se duyên? Cách viết đúng và mẹo nhớ

Từ đồng nghĩa và trái nghĩa

Nhóm đồng nghĩa với “chệch choạc” gồm loạc choạc, lệch lạc, xiên xẹo, méo mó, vẹo vọ, lộn xộn, không đều. Mỗi từ nhấn một khía cạnh: “xiên xẹo” tả đường nét, “lộn xộn” tả trật tự, “loạc choạc” gần nghĩa nhất vì cũng là từ láy cùng họ.

Nhóm trái nghĩa có hai lối liệt kê, gộp lại thành danh sách dùng được: ngay ngắn, thẳng hàng, đều đặn, chỉnh tề, ngăn nắp, cân đối, cùng đồng đều, ổn định, nhất quán, đúng đắn, thẳng. Khi cần viết câu đối lập, các từ này ghép tự nhiên: “hàng ghế kê ngay ngắn”, “kế hoạch triển khai chỉnh tề”, “cách làm nhất quán”.

Sang tiếng nước ngoài, nghĩa của “chệch choạc” cũng có từ tương ứng: tiếng Anh dùng các tính từ chỉ sự lệch, không đều; tiếng Trung, tiếng Nhật và tiếng Hàn cũng có cách diễn đạt riêng cho trạng thái ấy.

Kiểm tra nhanh trên nền tảng

Khi vấp cặp từ này giữa chừng, cách tra nhanh nhất là dán từ vào ô Kiểm tra chính tả của nền tảng và xem kết quả ngay. Công cụ trả lời đúng với những gì đã kiểm chứng, kể cả những cặp từ mà hai cách viết cùng được chấp nhận.

Ngoài công cụ của trang, một tính năng kiểm tra chính tả của một tạp chí nước ngoài cũng phân biệt được hai từ chệch choạc và chuệch choạc, đó là Cảnh Sát Chính tả. Ai muốn đọc thêm các bài giải nghĩa cặp từ tương tự có thể xem cả chuyên mục Chính tả của trang.

Nhớ nhanh

• Cả “chệch choạc” và “chuệch choạc” đều đúng chính tả, nhưng giấy tờ và giảng dạy nên dùng “chệch choạc”.
• Nghĩa của từ: không đồng đều, các phần không khớp nhau, không thẳng hàng; dùng được cho vật thể, hành động và cả kế hoạch.
• Mẹo nhớ: từ này đi từ “chệch” (lệch, không thẳng), nên giữ vần “ê”; chọn một lối viết và giữ suốt bài.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Bài đã đăng lỡ viết “chuệch choạc” thì có phải sửa lại không?

Không cần, vì đó cũng là cách viết được ghi nhận, nghĩa không khác gì. Chỉ khi cơ quan, trường học có quy ước chính tả riêng thì theo quy ước ấy; còn lại, việc sửa chỉ nên làm khi bạn muốn cả một tài liệu dài dùng thống nhất một lối.

Vì sao từ điển lại ghi mục “chuệch choạc” rồi dẫn về “chệch choạc”?

Theo bài Văn Việt Nam, bộ Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê ghi như vậy. Cách ghi này cho thấy hai lối viết chỉ là một từ: mục được dẫn là chỗ giải nghĩa, còn mục dẫn tới chỉ là cách viết khác của cùng một từ, nên người tra vẫn hiểu đúng khi gặp lối viết kia.