Phấp phới hay phất phới: từ nào chính xác?

Phấp phới hay phất phới? Tra từ điển thì thấy cả hai cách viết đều được ghi nhận, nên câu hỏi đúng hơn là chọn cách nào cho thống nhất trong một bài. Theo Từ điển tiếng Việt của Hồ Ngọc Đức và hai bộ từ điển song ngữ, «phấp phới» có mặt ở 10 trong 11 bộ được tra, «phất phới» ở 8 trong 11. Cả hai cách vì thế đều đúng.

Phấp phới hay phất phới: từ nào đúng?

Hỏi phấp phới hay phất phới đúng chính tả, câu trả lời của từ điển là cả hai. Không cách nào bị xếp vào diện sai chính tả, cũng không có chuyện viết cách này là mắc lỗi còn cách kia là chuẩn. Chúng nằm cùng một nhóm: những biến thể cùng tồn tại, giống nhiều cặp từ khác trong tiếng Việt chỉ khác nhau một phụ âm cuối, như «-p» và «-t».

Cách đầu phổ biến hơn, nhưng không vì thế mà cách thứ hai sai. Chọn cách nào cũng được, miễn giữ một cách trong suốt văn bản. Nói gọn: «phấp phới» gặp nhiều hơn, nhưng ai quen cách kia thì không sai. Đảo lại hỏi phất phới hay phấp phới, câu trả lời vẫn không đổi.

Điều đáng nói là nhiều người vẫn tin chỉ một cách đúng. Niềm tin ấy thường đến từ một bài viết đọc lâu rồi, hoặc từ thói quen chép lại mặt chữ của người khác. Hai tiếng «phấp» và «phất» đọc lên gần như nhau, nên viết lẫn là chuyện thường, không phải người viết cẩu thả. Nói chuẩn tiếng Việt đã cần luyện, như diễn viên Kaity Nguyễn từng kể chuyện phải học phát âm tiếng Việt khi đóng phim, thì viết chuẩn càng cần tra lại chứ không nên dựa vào trí nhớ.

Khi làm giấy tờ, hợp đồng hay bài đăng bán hàng, cách an toàn là tra từ điển trước khi gửi. Một văn bản mà lúc thì «phấp phới», lúc thì «phất phới», người đọc khó chịu không phải vì cách nào sai, mà vì bài không nhất quán.

Phấp phới nghĩa là gì

Phấp phới nghĩa là gì? Từ này tả vạt mỏng như tấm vải, tà áo hay lá cờ bay lật qua lật lại nhẹ nhàng trong gió. Nó không gợi âm thanh, không gợi số đo, chỉ gợi dáng chuyển động. Vì thế nó hợp với cờ, áo, dải lụa, băng rôn, khăn quàng: những vật nhẹ, mỏng, bắt gió.

Hỏi gọn lại thì phấp phới là gì: một từ tả dáng bay nhẹ của vật mỏng, và báo chí còn mở rộng sang nghĩa bóng. Bài về lợi nhuận ngân hàng đăng ngày 24/11/2017 đặt hai tiêu đề mục cạnh nhau: «Dịch vụ phấp phới» nói về mảng bán lẻ tăng trưởng mạnh, «Tín dụng phập phù» nói về tăng trưởng tín dụng kèm lo ngại nợ xấu mới. Một bên là đều và nhẹ, một bên là thất thường.

Tiếng «phất» thì có nghĩa riêng: đưa lên cao hoặc dựng lên cao rồi làm cho chuyển động qua lại, như trong «phất cờ gõ trống», «phất pha phất phơ». Ghép «phất» với «phới» không thành nghĩa nào rõ ràng. Đó là lý do nhiều người vẫn thấy cách viết thứ hai xuôi tai: tiếng đầu quen, tiếng sau đọc lên nghe êm, thành ra cứ viết theo mà không tra lại.

Cần phân biệt với «phập phù», từ chỉ sự lúc lên lúc xuống, lúc có lúc không. Bài y tế trên Infonet ngày 09/05/2022 dùng từ này theo nghĩa ấy khi mô tả tình trạng rối loạn kinh nguyệt của một bệnh nhân 24 tuổi bị suy buồng trứng sớm: «'đèn đỏ' phập phù rồi tắt hẳn». Nghĩa bóng này rút ra từ cách báo dùng, chưa phải định nghĩa chuẩn trong từ điển, nên chỉ nên hiểu trong ngữ cảnh ấy.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Báo chí viết cả hai cách

Năm tiêu đề dưới đây là tiêu đề thật, chép đúng mặt chữ như báo đã đăng, chỉ rút gọn phần chính cho dễ đối chiếu. Cùng một cụm «bay … phới» mà hai cách viết cùng lên mặt báo, ở những bài không liên quan gì đến nhau.

Chủ đề trải từ chứng khoán, sân khấu hài, nhạc trẻ đến tử vi và ngân hàng. Chỗ nào người viết cần một hình ảnh bay nhẹ thì chỗ đó có thể gặp cặp từ này. Bài tử vi ngày 17/11/2022 dùng «tài lộc bay phất phới» khi nói về ba con giáp trúng số, còn bài về nhóm Da LAB ghi «cảm xúc kịch trần bay phất phới» khi nhóm trình diễn tại Sóng Festival. Hai bài về cổ phiếu họ Vin và về tiết mục của NSND Tự Long lại chọn cách viết còn lại.

Càng gặp nhiều, người đọc càng dễ thuộc theo cách viết đầu tiên mình đọc phải, đúng hay sai cũng nhớ theo. Một bài về lợi nhuận ngân hàng còn dùng «phấp phới» ngay trong tiêu đề, đặt cạnh «phập phù» ở tiêu đề mục bên dưới, cho thấy người viết phân biệt được hai từ này.

Đọc thêm: Xào xạc hay sào xạc: từ nào chính xác?

Câu đúng, câu sai

Tám cặp câu dưới đây chỉ khác nhau đúng một tiếng, phần còn lại giữ nguyên để dễ đối chiếu. Câu đầu viết «phấp», câu sau viết «phất».

• Đúng: Lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới trên sân trường giờ chào cờ. / Sai: Lá cờ đỏ sao vàng bay phất phới trên sân trường giờ chào cờ.
• Đúng: Tấm vải phơi trên dây bay phấp phới trong gió chiều. / Sai: Tấm vải phơi trên dây bay phất phới trong gió chiều.
• Đúng: Tà áo dài của cô giáo bay phấp phới khi bước lên bục giảng. / Sai: Tà áo dài của cô giáo bay phất phới khi bước lên bục giảng.
• Đúng: Dải ruy băng đỏ buộc ở cổng chào bay phấp phới. / Sai: Dải ruy băng đỏ buộc ở cổng chào bay phất phới.
• Đúng: Những dải lụa trên sân khấu bay phấp phới theo nhịp nhạc. / Sai: Những dải lụa trên sân khấu bay phất phới theo nhịp nhạc.
• Đúng: Cờ hoa trên phố ngày lễ bay phấp phới. / Sai: Cờ hoa trên phố ngày lễ bay phất phới.
• Đúng: Khăn quàng của học sinh bay phấp phới trong gió sớm. / Sai: Khăn quàng của học sinh bay phất phới trong gió sớm.
• Đúng: Băng rôn khai trương bay phấp phới trước cửa hàng. / Sai: Băng rôn khai trương bay phất phới trước cửa hàng.

Mẹo nhớ

Hai tiếng đọc gần giống nhau nên người viết dễ lẫn. Có hai mẹo giúp nhớ nhanh, đều bám vào nghĩa của từ chứ không phải vẹt mặt chữ:

• Mẹo 1: Nhớ lại nghĩa của «phất» đã nêu ở trên: đưa lên cao rồi làm chuyển động. Câu chỉ tả dáng bay nhẹ của vật mỏng thì viết «phấp phới», còn câu thật sự nói đến động tác giơ lên, vẫy lên thì mới xét đến «phất».
• Mẹo 2: Đọc to câu lên. Nếu nghe như «phất cờ» thì mới dùng «phất», còn nghe như vải bay lật qua lật lại thì dùng «phấp phới».

Đọc thêm: Giẻ rách hay rẻ rách: từ nào chính xác?

Dùng thế nào cho chuẩn

Muốn hiểu vì sao cặp này dễ lẫn, cần phân biệt hai khái niệm. Từ đồng âm là những từ giống nhau về ngữ âm, cách viết và cách đọc nhưng nghĩa khác biệt hoàn toàn, không thay thế cho nhau trong ngữ cảnh. Từ đồng âm được chia thành đồng âm từ vựng, đồng âm từ vựng - ngữ pháp và đồng âm qua phiên dịch. Từ nhiều nghĩa thì có một nghĩa gốc và các nghĩa chuyển liên kết mật thiết với nhau, ở nghĩa chuyển có thể thay bằng từ khác.

Khác với các cặp đồng âm thật sự, phấp và phất không cùng mặt chữ nên không phải đồng âm; chúng chỉ đọc gần nhau. TS. Nguyễn Hữu Phước, trong bài «Chữ Việt gốc Pháp» đăng ở cuốn «Tiếng Việt đa dạng» (NXB SEACAEF, 2004), nêu ví dụ chữ «băng» trong «ghế băng» gốc từ banc tiếng Pháp, đồng âm với banque (ngân hàng), bande (nhóm người, cuộn phim), đó mới là đồng âm khác nghĩa. Còn lỗi ở cặp phấp phới hay phất phới là viết lẫn chứ không phải hiểu nhầm nghĩa.

Khi trích tiêu đề báo, giữ nguyên mặt chữ như báo đã đăng, kể cả khi khác cách mình chọn. Muốn xem thêm những cặp cùng kiểu, mở Chuyên mục Chính tả; quy tắc chung về những cặp cùng tồn tại nằm ở bài hai cách viết cùng tồn tại.

Còn khi phân vân giữa phấp phới hay phất phới, nhớ rằng cả hai đều có trong từ điển, chỉ cần giữ một cách cho cả bài. Gặp chữ nào chưa chắc, mở ô Kiểm tra chính tả tra lấy một phút trước khi đăng, còn hơn gửi xong mới phát hiện hai cách viết lẫn lộn trong cùng một văn bản.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.