Trôi dạt hay trôi giạt: từ nào chính xác?

Báo Thanh Niên ngày 3/1/2013 đặt tiêu đề “Cứu 2 ngư dân bị trôi giạt trên biển”, ngay dưới đó phần nội dung lại viết trôi dạt. Tiêu đề một đằng, thân bài một nẻo, chính người viết cũng lưỡng lự. Trả lời gọn ngay từ đầu: cả hai cách đều có người dùng, không cách nào bị coi là sai tiếng Việt. Nhưng phần lớn tin bài về vật lênh đênh trên mặt nước đều nghiêng về trôi dạt. Chọn cách nào thì giữ cách ấy cho cả bài, từ dòng đầu đến câu cuối, để người đọc khỏi phải dừng lại đoán xem người viết muốn gì.

Ngay công cụ tra cứu trực tuyến cũng chưa dứt khoát với cặp từ này: trang từ điển trực tuyến rung.vn không có định nghĩa cho mục từ “Trôi dạt”. Thiếu một chỗ tra rõ ràng, người viết càng dễ viết theo quán tính, nhất là khi phải gõ nhanh trên điện thoại. Nếu bạn từng đứng giữa hai cách viết mà không biết bấm theo bên nào, phần dưới giúp bạn khỏi phân vân giữa câu.

Trôi dạt hay trôi giạt: báo chí nghiêng về chữ d

Tin về cá voi khủng trôi dạt vào đồi dương lên mặt báo ngày 4/5/2015. Đến ngày 29/9/2025, bản tin chìm tàu cá vẫn ghi “2 ngư dân trôi dạt trên biển”. Giữa hai mốc ấy là hàng loạt tin khác: thi thể nữ giới trôi dạt vào bờ biển ngày 3/3/2024, ngư dân Trương Văn Chung trôi dạt trên biển liên tục 4 ngày trước khi được cứu. Chưa hết: hàng ngàn quả bóng tuyết trôi dạt vào bờ biển, xác cá voi nặng khoảng 1 tấn trôi dạt vào bờ biển Hà Tĩnh, sinh vật lạ nhiều màu sắc trôi dạt vào bãi biển sau đợt mưa lớn. Mười năm nhìn lại, chữ d gần như không đổi qua các tòa soạn.

Không phải chỗ nào cũng nhất quán, và hai chỗ lệch đáng để ý. Bài Tuổi Trẻ ngày 8/7/2022 có địa chỉ bài viết chứa “troi-giat”, còn tiêu đề và nội dung vẫn là trôi dạt. Bài Thanh Niên ngày 3/1/2013 thì đặt tiêu đề trôi giạt, nhưng câu văn bên trong vẫn viết trôi dạt. Cả hai chỗ lệch đều không nằm trong câu văn: một cái ở dòng tiêu đề, một cái ở đường dẫn, tức những chỗ người ta viết vội và ít đọc lại. Còn khi ngồi viết hẳn một câu tin, tay người viết vẫn đưa về d.

Vậy trôi dạt nghĩa là gì? Trong cách dùng thường ngày, dạt chỉ việc bị nước đẩy trôi rồi dồn lại một chỗ, thường là bờ, bãi, góc ao. Giạt cũng mang nghĩa tương tự, nên hai cách viết không khác nhau về nghĩa, chỉ khác ở chỗ quen miệng. Báo chí nghiêng về d, và trong địa chất còn có thuật ngữ trôi dạt lục địa, chỉ sự chuyển động tương đối với nhau của các lục địa trên Trái Đất.^{88 Trôi dạt lục địa (Wikipedia)} Ngay cả một khái niệm học thuật nặng về số liệu, người ta vẫn giữ chữ d chứ không đổi.

Vì sao cùng một từ lại có hai cách viết? Tiếng Việt là ngôn ngữ có hệ thống chữ viết riêng, và người Việt nói theo ba vùng phương ngữ Bắc, Trung, Nam.^{1010 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Cách ghi âm của người vùng này khác người vùng khác, nên một âm có thể được người nọ ghi bằng d, người kia ghi bằng gi. Sự lệch chữ trong trường hợp này bắt nguồn từ đó, không phải từ một quy tắc ngữ pháp nào bị vi phạm. Hiểu như vậy thì thấy cách viết khác không phải là viết dốt, chỉ là viết theo thói quen của vùng mình.

Nghĩa bóng của từ cũng đáng nhớ. Một người không có chỗ bám, nay đây mai đó, ta nói người ấy trôi dạt. Một nhóm làm việc không có định hướng cũng có thể trôi dạt từ việc này sang việc khác. Nghĩa này ít dùng cho đồ vật hơn nghĩa đen, nhưng nó giải thích vì sao từ này xuất hiện nhiều trong các bản tin về người đi biển, về lao động tha phương, về những phận người lỡ đường.

Mười cặp câu sau cho thấy khác biệt rõ hơn. Câu đầu viết trôi dạt, câu sau viết trôi giạt, cách ít gặp hơn nhưng không sai tiếng Việt.

• Đúng: Chiếc thuyền nan trôi dạt vào bờ cát sau trận lũ. — Lệch: Chiếc thuyền nan trôi giạt vào bờ cát sau trận lũ.
• Đúng: Vỏ chai trôi dạt từ bến sông vào góc vườn nhà bà ngoại. — Lệch: Vỏ chai trôi giạt từ bến sông vào góc vườn nhà bà ngoại.
• Đúng: Tờ giấy khen cũ trôi dạt trong mương nước mưa. — Lệch: Tờ giấy khen cũ trôi giạt trong mương nước mưa.
• Đúng: Cá chết trôi dạt vào mép ao, cả xóm phải vớt. — Lệch: Cá chết trôi giạt vào mép ao, cả xóm phải vớt.
• Đúng: Thùng xốp trôi dạt vào bãi biển sau bão. — Lệch: Thùng xốp trôi giạt vào bãi biển sau bão.
• Đúng: Tờ lịch Tết cũ trôi dạt vào góc sân sau cơn mưa chiều cuối tháng Chạp. — Lệch: Tờ lịch Tết cũ trôi giạt vào góc sân sau cơn mưa chiều cuối tháng Chạp.
• Đúng: Chiếc khăn quàng đỏ trôi dạt trong vũng nước sau giờ thể dục. — Lệch: Chiếc khăn quàng đỏ trôi giạt trong vũng nước sau giờ thể dục.
• Đúng: Sau khi xưởng đóng cửa, anh ấy trôi dạt từ việc này sang việc khác. — Lệch: Sau khi xưởng đóng cửa, anh ấy trôi giạt từ việc này sang việc khác.
• Đúng: Đám bèo trôi dạt về cuối kênh, chắn cả cửa cống. — Lệch: Đám bèo trôi giạt về cuối kênh, chắn cả cửa cống.
• Đúng: Con diều đứt dây trôi dạt qua mấy nóc nhà rồi mắc vào cây bàng. — Lệch: Con diều đứt dây trôi giạt qua mấy nóc nhà rồi mắc vào cây bàng.

Đọc thêm: Xài tiền hay sài tiền: từ nào chính xác?

Vì sao hay nhầm d với gi

Lỗi không nằm ở chữ mà ở tai. Người nói giọng Bắc không phân biệt R với D và GI khi phát âm, nên khi viết cũng dễ lẫn ba phụ âm đầu này. Trôi giạt hay trôi dạt đọc lên na ná nhau, thành ra người viết phân vân giữa hai cách, nhất là lúc phải viết gấp một dòng tin. Đây không phải lỗi riêng của một từ: tài liệu về mẹo chính tả xếp R/D/GI vào cùng nhóm với S/X, L/N, TR/CH, những cặp phụ âm đầu hay bị lẫn. Người viết ở vùng nào cũng có thể mắc, chỉ là mắc ở cặp khác nhau: người phía Bắc dễ lẫn r với d và gi, người phía Nam lại hay lẫn s với x.

Chính tả tiếng Việt là sự chuẩn hóa hình thức chữ viết, nhằm thống nhất cách viết cho chính xác.^{1010 Chính tả tiếng Việt (Wikipedia)} Việc tuân thủ quy tắc giúp văn bản giao tiếp rõ ràng, ít gây hiểu nhầm. Đây cũng không phải chuyện nhỏ của riêng người viết tin: từng có giáo sư đề xuất phải có chuẩn chính tả thống nhất. Chuyện chọn d hay gi vì thế là chuyện chuẩn hóa chung, không phải lỗi riêng của ai.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mẹo viết đúng mỗi ngày

Cách bền nhất là lập một tờ giấy riêng cho những từ mình hay lẫn. Ghi trôi dạt một dòng, ghi bên cạnh những từ cùng nhóm như dọn dẹp, dồi dào. Mỗi lần viết xong một bài, liếc qua tờ ấy một lượt là đủ bắt được chỗ sai trước khi gửi. Mẹo chính tả giúp viết đúng nhanh, không phải lúc nào cũng cần tra từ điển. Ba mẹo nhớ ngắn dùng được ngay. Thứ nhất, cụm hay gặp nhất trên báo là dạt vào bờ, nhớ cụm ấy là nhớ luôn cách viết. Thứ hai, liên tưởng sang họ từ chỉ sự dời chỗ nhẹ là dời, dồn, dạt, cả ba đều mở đầu bằng d; đây là mẹo liên tưởng chứ không phải quy tắc ngôn ngữ. Thứ ba, viết cả cụm ra giấy một lần, nhìn quen mắt rồi thì tay tự viết đúng mà không phải nghĩ.

Chuyện giữ chuẩn không phải chuyện xa lạ. Từng có đợt thu hồi trên toàn quốc 8 cuốn từ điển tiếng Việt. Sách in còn phải sửa, nên người viết tin, viết đơn, viết bài đăng bán hàng càng không có lý do bỏ qua bước soát lại. Ở phía ngược lại, từ điển vẫn là thứ được công chúng quan tâm: ca sĩ Kyo York từng có sản phẩm mang tên “Từ điển tiếng Việt”. Bộ Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học cũng là công cụ tra cứu chuẩn được nhiều người dùng.^{1111 Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) (Wikipedia)} Từ điển hiện diện cả trong văn hóa đại chúng lẫn trên giá sách của người làm nghề chữ.

Muốn soát cho có quy trình, hãy làm theo kiểu bài toán kiểm tra chính tả: đọc lại từng câu một, đối chiếu với danh sách cặp phụ âm dễ lẫn S/X, L/N, R/D/GI, TR/CH. Cách này chậm hơn đọc lướt nhưng bắt được lỗi mà mắt đã quen. Với bài dài, soát thành hai vòng: vòng đầu tìm lỗi phụ âm đầu, vòng sau đọc to lên, nghe xem câu có xuôi tai không. Còn chuyện hai cách viết cùng tồn tại, như bài đã nói ở đầu, là do khác biệt phương ngữ chứ không phải lỗi của bên nào.

Lúc phải viết gấp một dòng tin về con cá voi khoảng 1 tấn dạt vào bờ Hà Tĩnh, cứ viết trôi dạt như tờ báo đã làm, rồi đọc lại cả câu một lần trước khi bấm gửi. Muốn chắc hơn nữa, hãy tra từ trong Bộ Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, hoặc tự soát lại câu chữ một vòng bằng mắt sau khi viết xong.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.