Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 76 ngày (mở trong thẻ mới)

Chuyện Tết

Bánh Tết các nước và những lời chúc giấu trong hạt nếp

Tháng 12/2023, bánh tét Trà Cuôn của Trà Vinh được Tổ chức Kỷ lục châu Á xác lập kỷ lục về ẩm thực và quà tặng đặc sản Việt Nam. Cùng làm từ gạo nếp như chiếc bánh này, niên cao, tteokguk, mochi hay tikoy cũng có mặt trên mâm cỗ Tết của nhiều nước châu Á, mỗi loại mang một lời chúc riêng.

11 phút đọc

Một đòn bánh tét Trà Cuôn cầm chắc tay, cân thử thì nặng hơn 1kg, nhân đậu xanh với thịt mỡ.1 Chiếc bánh lá chuối ấy không đơn độc trên mâm cỗ châu Á: Trung Quốc có niên cao, Hàn Quốc có tteokguk, Nhật Bản có mochi, Philippines có tikoy, mỗi nước một món bánh nếp cho ngày Tết.

Gạo nếp là nguyên liệu chung của bánh Tết các nước.5 Đồng bằng sông Hồng gói bánh chưng vuông, miền Nam cuộn bánh tét tròn dài; người Hoa hấp bánh niên cao, người Nhật bỏ nếp vào cối đá, giã thành bánh mochi. Mỗi nơi một cách làm, nhưng chiếc bánh đầu năm thường mang theo một lời chúc: cao hơn năm trước, thêm tuổi, dẻo dai, đủ đầy.

Tết Nguyên đán năm Đinh Mùi, giao thừa rơi vào tối Thứ Sáu 05/02/2027, mùng 1 Tết là Thứ Bảy 06/02/2027. Trong những ngày ấy, bánh nếp có mặt ở hầu hết bàn thờ và mâm cỗ từ Hà Nội đến Sài Gòn, từ Seoul đến Manila. Người Việt ở nước ngoài cũng chờ đến dịp này mới gói bánh, vì gói bánh chưng là việc cả nhà cùng làm, không thể thuê người làm hộ được trọn vẹn nghĩa tình.

Tên bánh Tết các nước giấu lời chúc

Niên cao là ví dụ rõ nhất cho chuyện tên bánh nói luôn điều người ta mong. Chữ Hán nghĩa “dính” đồng âm với chữ “năm”, còn chữ Hán nghĩa “bánh” đồng âm với chữ “cao” trong “chiều cao, cao độ, cao lớn”.13 Ghép lại, ăn bánh là ngụ ý niên niên cao thăng, mỗi năm một cao hơn.13

Cách chơi chữ ấy cũng giải thích vì sao bánh có mặt dày như thế trong mâm cỗ. Ở miền Đông Trung Quốc, nhất là Giang Tô, Chiết Giang và Thượng Hải, niên cao là món quen, tên gọi đọc lên nghe như “một năm mới cao”.

Sang Hàn Quốc, lời chúc nằm ở màu bánh: nước dùng trong veo, lát bánh gạo trắng thái mỏng. Màu trắng của bánh gạo trong tteokguk tượng trưng cho sự trường thọ, thanh khiết; bánh còn được cắt thành thanh dài tròn, tượng trưng cho sự viên mãn, tròn đầy của năm mới.

Người Nhật gửi lời cầu may vào nghi thức giã bánh cuối năm. Mochi từ xa xưa đã được dâng cúng thần linh để tạ ơn mùa màng, cầu sức khỏe, trường thọ, và tương truyền ăn bánh này thì gặp may mắn, thịnh vượng.6

Người Việt không đặt tên bánh theo lời chúc, nhưng hình dáng nói thay: bánh chưng vuông tượng trưng cho đất, bánh giầy tròn tượng trưng cho trời.10 Ở miền Nam, bánh tét được gói thành đòn dài bằng lá chuối, nguyên liệu tương tự bánh chưng.10

Người Hoa còn có thang viên, bánh trôi nhỏ ăn sáng mùng 1 ở vùng Trường Giang, cùng bánh ú ngày Tết ở Tứ Xuyên, Giang Tô và một số vùng phía nam Trung Quốc. Cả hai đều dùng gạo nếp, đều xuất hiện đúng những ngày đầu năm. Ba nền ẩm thực, ba cách cầu: cao lên, sống lâu, đủ đầy.

Bánh chưng, bánh tét người Việt

Sự tích bánh chưng kể rằng hoàng tử Lang Liêu dùng gạo nếp gói bánh vuông dâng lên vua Hùng, tượng trưng cho đất.10 Câu chuyện nhấn vào cây lúa và công dưỡng dục của cha mẹ, nên chiếc bánh còn theo ngày giỗ Tổ, ngoài dịp Tết.

Bánh gói bằng gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong.10 Muốn bánh chắc và thơm, người gói chọn lá dong bánh tẻ, nếp cái hoa vàng, đỗ xanh mới, thịt ba chỉ có nạc mỡ đều. Nếp thường lấy vụ mới vì hạt to, tròn, dẻo và thơm; đậu xanh được ưa loại trồng ở vùng đồi trung du. Lạt buộc làm từ ống cây giang, nhiều nhà ngâm nước muối hoặc hấp cho mềm trước khi gói. Bánh sau khi gói được luộc trong khoảng 8–10 giờ.5

Vào miền Nam, cái bánh đổi hình: bánh tét cuộn tròn dài, gói lá chuối, nếp nấu với nước cốt dừa, nhân đậu xanh. Một thứ gạo, hai cách gói, và Tết ba miền cho thấy khác nhau ấy nằm ở khí hậu, sản vật và thói quen ăn uống từng vùng.

Có một biến thể ít được nhắc hơn: bánh tét nước tro. Ngâm gạo nếp trong nước tro 8–10 tiếng, thêm nhân đậu xanh, gói lá chuối rồi luộc 6–8 tiếng; nước tro có tính kiềm nhẹ, giúp trung hòa axit và hỗ trợ tiêu hóa. Thời gian luộc ngắn hơn bánh tét thường vì gạo đã ngấm qua nước tro.

Bánh tét Trà Cuôn là trường hợp đáng nhớ. Đây là đặc sản của Trà Vinh, mỗi đòn nặng hơn 1kg, gói bằng nếp sáp, đậu xanh, thịt mỡ hoặc ba rọi, có nơi thêm trứng muối; màu lấy từ gấc, lá cẩm, bồ ngót.1

Tháng 12/2023, Tổ chức Kỷ lục châu Á đã ghi nhận bánh tét Trà Cuôn với kỷ lục châu Á về ẩm thực và quà tặng đặc sản Việt Nam.1 Cách gói và luộc từng loại được ghi lại ở Bánh chưng, bánh tét.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Mâm tre bày bánh Tết các nước kiểu Việt: bánh vuông, bánh tròn gói lá dong bên khuôn gỗ
Bánh vuông bánh tròn bên khuôn gỗ và lá dong gấp, chiếc bánh đầu năm vẫn giữ lời chúc sum vầy.

Niên cao và bánh tổ

Bánh tổ vào Hội An theo chân người Hoa từ thế kỷ 16–17, rồi thành đặc sản Tết của người dân xứ Quảng; người Việt dùng bánh thờ tổ tiên nên gọi luôn là bánh tổ.13 Bánh làm từ bột nếp, đường, gừng, mè, bọc lá chuối, hấp chín trong rế tre đan, nên hình dáng trông như tổ chim.14

Bánh ăn được ngay khi cắt lát, nhưng kiểu được ưa nhất là chiên: miếng bánh phồng lên, thơm mùi nếp, mè và vị ngọt của đường. Ở Hội An, dịp lễ, Tết có bốn loại bánh: tét, tổ, nổ, in, và bánh tổ nằm trong câu ca đặc sản xứ Quảng: “Nem chả Hòa Vang, Bánh tổ Hội An, Khoai lang Trà Kiệu, Thơm rượu Tam Kỳ”.

Bánh tổ là họ hàng gần của niên cao Trung Quốc.13 Từ thời nhà Liêu, ăn bánh gạo vào ngày Tết âm lịch đã là phong tục.12 Bánh làm từ gạo hấp nhiều giờ, trộn sữa, đường, mỡ lợn hoặc dầu ăn, nhân chà là hay đậu, ăn bằng cách chiên, nướng hoặc luộc.12 Một dòng bánh nếp đường ấy, người Việt hấp trong rế tre, người Hoa hấp rồi chiên vàng, và cả hai đều dâng lên bàn thờ trước khi lên mâm.

Tteokguk và mochi

Sáng Seollal, bữa ăn đầu năm của người Hàn đều có bát canh bánh gạo tteokguk, và ai cũng phải ăn một bát để được cộng thêm một tuổi. Vì thế người lớn hay hỏi trẻ con: “Ăn mấy bát tteokguk rồi?”. Bát canh nấu từ lát bánh gạo trắng thái mỏng như bánh phở; bánh gạo tteok làm từ bột gạo nếp dẻo, dày và mềm.8

Ngoài canh, người Hàn còn làm bánh tteok từ bột gạo, pha thêm màu sắc cho đẹp mắt.8 Bột gạo nếp là nguyên liệu chung cho cả bát canh lẫn những chiếc bánh nhiều màu ấy.

Ở Nhật, mochi làm từ gạo nếp hạt ngắn gọi là mochigome, được giã nhuyễn trong mochitsuki, nghi thức giã bánh quen thuộc dịp cuối năm.11 Nghi thức thường diễn ra dịp cuối năm, người đập và người nhào phải phối hợp nhịp nhàng để cầu may, sức khỏe, thịnh vượng. Một video giã mochi trên mạng xã hội đạt hơn 200 triệu lượt xem, nhờ thế nghi thức ấy được rất nhiều người biết đến.

Kagami mochi bày hai viên hình cầu xếp chồng, trên cùng là quả cam đắng. Thời samurai, món này được trang trí để cầu thịnh vượng năm mới, và khi ăn thì tránh dùng dao cắt.

Bát canh có lát bánh, trứng và hai đĩa bánh dẻo của bánh Tết các nước trên bàn gỗ cũ
Bát canh bánh gạo trắng và đĩa bánh dẻo bên cạnh là lời chúc thêm một tuổi đầu năm.

Tikoy của Philippines

Sang Philippines, bánh nếp Tết của người Hoa mang tên tikoy, phiên âm theo tiếng Mân Nam của “điềm quả”. Bánh làm từ bột nếp, bột mì, muối, nước và đường; chính loại đường quyết định màu bánh, trắng hoặc nâu.

Vì màu đến từ đường, hộp bánh đem biếu có thể trắng ngà hoặc nâu sậm, tùy loại đường người gói chọn. Công thức như nhau mà mỗi nhà một màu, người nhận nhìn hộp bánh là hình dung được phần nào vị ngọt bên trong.

Gói bánh khi xa quê

Người Việt ở Nairobi, Kenya vẫn gói bánh chưng cho Tết. Không có lá dong, họ dùng lá chuối châu Phi; gạo được nhuộm xanh bằng nước cốt rau chân vịt; thịt lợn Kenya bì dày dai nên phải cắt bỏ bì rồi ướp muối tiêu. Nếp ở Kenya không thơm như nếp Việt Nam, thịt lợn Kenya cũng không mềm ngon bằng.

Không có khuôn, họ bó bánh bằng nhiều lớp lá và dây. Hơn 10 chiếc bánh mất cả buổi chiều, luộc bằng củi ngoài vườn. Người thân trong nhà thay nhau canh nồi bánh đến khuya. Ở nơi thiếu nguyên liệu, bánh có thể không xanh đúng màu, không dẻo đúng vị, nhưng nồi bánh vẫn được đun củi, có người thức cùng. Ai đang xa quê mà muốn thử có thể xem thêm Bánh truyền thống Việt Nam để chọn loại bánh làm được với nguyên liệu sẵn có.

Người châm lửa bên vỏ đất luộc bánh Tết các nước, cạnh đĩa gói lá chuối, bát gạo ngâm xanh
Xa quê, nồi bánh vẫn được đun củi ngoài vườn, gói lá chuối thay lá dong mà lời chúc vẫn đủ.

Ăn bánh nếp thế nào cho khỏe

Bánh chưng giàu năng lượng: trong 100g có 181 kcal, gồm 4,3g đạm, 4,2g béo, 31,6g chất bột đường, 0,6g chất xơ, cùng 26mg canxi và 1,4mg kẽm. Bánh có đủ bốn nhóm thực phẩm. Người béo, người mắc bệnh tim, bệnh thận, cao huyết áp nên hạn chế ăn.

Ăn kèm rau xanh để thêm chất xơ; tránh món bánh rán vì cách đó làm tăng chất béo, dễ đầy hơi, chướng bụng, khó tiêu. Bánh còn lại sau Tết thì xem Bảo quản bánh chưng sau Tết trước khi cất. Vấn đề không nằm ở chiếc bánh mà ở số miếng.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Hỏi đáp nhanh

Bánh Tết các nước có gì giống bánh chưng?

Điểm chung là gạo nếp, gói trong lá rồi luộc hoặc hấp chín. Bánh chưng Việt Nam gói vuông với nhân đậu xanh, thịt lợn; niên cao làm từ gạo hấp nhiều giờ, trộn sữa, đường, mỡ lợn hoặc dầu ăn; mochi giã nhuyễn từ gạo nếp hạt ngắn mochigome.

Vì sao bánh tổ và niên cao được coi là cùng một họ?

Bánh tổ làm từ bột nếp, đường, gừng, mè; niên cao làm từ gạo hấp trộn đường, và tên Hán Việt của bánh tổ chính là niên cao. Cả hai đều là bánh nếp đường dùng cúng lễ dịp Tết.

Tikoy và niên cao khác nhau thế nào?

Công thức bánh tikoy có thêm bột mì và muối, cùng nước, đường và màu bánh; niên cao truyền thống không nhắc tới những nguyên liệu này.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Chuyện Tết

chucmungnammoi.com