Chuyện Tết
Món ăn ngày Tết các nước châu Á và lời chúc nằm trong tên gọi
Món Tết của Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mông Cổ thường được chọn vì tên đọc gần chữ may, để lời chúc năm mới nằm ngay trên mâm cỗ. Bài giúp bạn nhận ra quy tắc ấy và bày mâm Tết bốn nước, thêm vài món đầu năm của Lào, Singapore, Nhật.
Món Tết là lời chúc ăn được
Người Việt có bánh chưng, người Hoa có sủi cảo, người Hàn có bát canh bánh gạo trắng. Món ăn ngày Tết ở các nước châu Á vì thế không dừng ở chuyện ăn cho no: mỗi thứ đều là một lời chúc, nói bằng tên món, màu sắc hay cách bày biện.
Cứ vào dịp đầu năm, mâm cỗ của nước nào trong vùng cũng có ít nhất một món mà người ta ăn kèm một câu chúc đọc thầm. Món đổi theo thời tiết, theo mùa gặt, theo cách nấu của từng nhà; riêng lời chúc thì gần như đứng yên qua nhiều thế hệ.
Tên món đọc gần một chữ may
Nhiều nước chọn món Tết theo một cách rất riêng: tên món đọc lên có gần với một chữ mang nghĩa tốt hay không. Ăn miếng bánh là nhận luôn lời chúc nằm trong tên gọi, không cần ai nói thêm câu nào. Cách chơi chữ ấy dễ nhớ nên đi cùng món qua nhiều đời, kể cả khi người nấu đã đổi nguyên liệu hay cách hấp.
Bánh nếp ngọt niên cao của người Hoa là ví dụ rõ nhất. Tên bánh gồm hai chữ: chữ thứ nhất nghĩa là “năm”, đọc đồng âm với chữ nghĩa là “dính”; chữ thứ hai nghĩa là “cao hơn”. Ghép lại, cả cái tên thành lời mong năm mới làm ăn khấm khá hơn năm cũ. Bánh làm từ bột gạo nếp, có vùng ăn ngọt, có vùng ăn mặn, thường gói trong giấy bạc và dọn ra đêm giao thừa.
Món tròn như bánh trôi tàu cũng được chọn vì cái tên. Tangyuan đọc gần với một từ ghép nghĩa là “đoàn tụ”, nên bát bánh nước đường tượng trưng cho cả nhà quây quần đủ mặt. Viên bánh tròn vành vạnh, nhìn thoáng qua giống đồng tiền, thành ra ăn bánh còn kèm mong một năm rủng rỉnh hơn.
Trong khi đó, ở Lào, món Lạp có tên gọi nghĩa là “lộc”, làm từ thịt gà hay thịt bò tươi, giữ vai trò linh hồn của mâm cơm đầu năm. Món này không cần bày biện cầu kỳ: cái tên đã làm xong việc chúc tụng, người ăn chỉ việc gọi đúng tên khi gắp.
Hiểu quy tắc ấy thì việc dọn mâm Tết nhẹ đi nhiều. Nhà nào có người già, trẻ nhỏ hay người mới ốm dậy thì cứ chọn món theo lời chúc trước, rồi mới tính tới chuyện nấu nướng cầu kỳ. Với Bếp Tết, bạn chỉ cần nhập số người ăn là công cụ gợi ý mâm cỗ, đổi món giữa các ngày, gộp nguyên liệu đi chợ và chia việc bếp cho từng người; công cụ chưa thay được người nhà chọn món hợp khẩu vị, cũng không biết nhà nào kiêng gì.
Việt Nam: bánh chưng xanh và mâm cỗ ba miền
Việt Nam mở mâm Tết bằng chiếc bánh chưng, thường gói từ ngày 27, 28 tháng Chạp, khi lá dong đã rửa sạch phơi ráo và gạo nếp đã ngâm mềm. Cả nhà ngồi quanh chiếu, người vo gạo, người xếp thịt, người buộc lạt giang, rồi dựng nồi bánh bên bếp suốt đêm. Trong bữa cơm đầu năm của người Việt, chiếc bánh ấy là trung tâm, và quanh nó là những món khác nhau tùy miền.
Bánh chưng, bánh tét và chữ hiếu
Bánh chưng làm từ gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn, gói bằng lá dong và buộc lạt giang. Người Việt giải thích hình vuông vắn của chiếc bánh là đất, là trời đất bao quanh, còn việc gói bánh thì gửi gắm chữ hiếu của con cháu cùng lòng biết ơn tổ tiên. Đi kèm với nó, bánh dày hình tròn gợi mặt trời. Những cách nói ấy đã thành quen thuộc đến mức nhiều người gói bánh mà không cần nhớ nó bắt nguồn từ đâu, chỉ biết thiếu chiếc bánh vuông là bữa cơm ngày Tết như thiếu một cái gì.
Gói bánh là việc của cả nhà chứ không riêng ai. Người lớn tuổi thường đảm nhận khâu xếp nhân sao cho miếng thịt nằm giữa, đỗ xanh phủ đều hai đầu để bánh chín không bị lệch. Người trẻ học buộc lạt; buộc chặt quá thì bánh cứng, lỏng quá thì lạt tuột, bánh mở miệng khi luộc. Sau đó là khoảng thời gian ngồi bên nồi bánh, vừa nấu vừa hàn huyên, thêm củi, canh nước. Nhiều gia đình coi đêm trông bánh là dịp hiếm hoi trong năm mà mọi người buộc phải ngồi lại với nhau vài tiếng đồng hồ.
Xuống miền Trung và miền Nam, chiếc bánh đổi hình thành bánh tét trụ tròn, nguyên liệu vẫn là nếp, đậu xanh, thịt heo mỡ, gói bằng lá chuối và buộc dây. Ngày Tết của người dân Nam Bộ, mâm cỗ nào cũng có vài cây bánh tét, như một lời chúc ấm no, đủ đầy. Ngoài nhân mặn, người ta còn làm loại nhân ngọt với chuối, đậu đỏ, đậu xanh hoặc dừa, thành món tráng miệng cho mâm cỗ.
Cách ăn cũng khác nhau đôi chút.7 Bánh chưng thường được cắt bằng lạt, thành từng miếng vuông nhỏ, ăn kèm dưa góp, hành muối để dễ tiêu hóa trong mấy ngày liền ăn cỗ. Bánh tét thì cắt khoanh tròn, mỗi khoanh có một vòng đỗ xanh và miếng thịt ở giữa, có nhà chiên qua chảo mỡ cho lớp nếp bên ngoài vàng giòn. Dù vậy, cả hai loại bánh đều cùng một ý: món ăn dâng lên ông bà trước, rồi mới chia cho con cháu.
Mâm cỗ Tết ba miền khác nhau thế nào
Mâm cỗ miền Bắc thường có bánh chưng, dưa hành, thịt đông, gà luộc, canh măng, nem rán, giò chả. Thịt đông là món nấu từ thịt chân giò, bì lợn và nước mắm, để nguội cho đông lại thành khối, ăn với cơm nóng hoặc bánh chưng. Món này gắn với cái lạnh của miền Bắc, đến mức nhắc tới Tết là nhiều người nhớ ngay bát thịt đông bên cạnh chiếc bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành.
Mâm cỗ miền Nam lại nghiêng về vị ngọt và màu vàng. Thịt kho tàu, còn gọi là thịt kho hột vịt hay thịt kho nước dừa, là món đặc trưng ngày Tết; người miền Nam giải thích miếng thịt vuông là âm, hột vịt tròn là dương. Bên cạnh đó là canh khổ qua nhồi thịt, món gần như có mặt trong mọi mâm cỗ, mang ý nghĩa mong những khó khăn của năm cũ trôi qua.4 Vị đắng của khổ qua hòa với nhân thịt béo, ăn cùng cơm trắng trong mấy ngày Tết.
Miền Trung thường ít phô bày hơn, mâm cỗ nhỏ lại nhưng vẫn đủ bánh tét, gà, nem, dưa món. Cách bày biện khác nhau, nhưng điểm chung của cả ba miền là món nào cũng được làm từ trước vài ngày, để ngày mùng Một bếp núc nhàn hơn, người trong nhà có thời gian đi chúc Tết.
Mỗi vùng chọn nguyên liệu theo khí hậu và mùa vụ của mình, rồi gắn cho món ấy một lời chúc riêng.
Rêu suối, món Tết của người Thái, người Tày Tây Bắc
Lên vùng cao Sơn La, Tây Bắc vào dịp cuối năm, mâm cỗ có thêm một thứ mà đồng bằng không có: rêu suối. Đây là đặc sản mùa đông của người Thái, người Tày, hái từ những lòng suối sạch. Không phải rêu nào cũng dùng được; người dân chỉ lấy loại rêu đá mọc ở nơi nước chảy trong, bám vào đá giữa dòng.
Rêu hái về được rửa nhiều lần, nhặt bỏ tạp chất.8 Một cách chế biến quen thuộc là nộm rêu đá: dùng rêu non, rửa sạch, hấp chín, rồi trộn với gừng, hạt tiêu và ớt nướng giã nhỏ. Cách thứ hai là rêu nấu: rêu làm sạch, cắt nhỏ, cho vào chảo cùng gừng, lá chanh, mắc khén, ớt và một chút nước; đảo đều tay, nấu sôi, giữ lửa to và đảo liên tục để rêu không bị nát.
Ngày Tết, món rêu thường được ăn kèm thêm thịt gà, thịt lợn hoặc cá nướng, bày chung trong mâm cỗ.8 Rêu đá là món dân dã, thể hiện nét ẩm thực riêng của người Tây Bắc, góp mặt trong bữa cơm ngày Tết như một món quen thuộc của nhà nhà.
Điều đáng nói nằm ở phía sau món ăn. Người dân tin rằng nhà nào có nhiều rêu ngon trong ngày Tết sẽ được thần linh che chở, nên món rêu suối giúp mâm cúng thần linh và gia tiên thêm trọn vẹn. Nó là món ăn tinh thần, chứa ước mơ may mắn của cả gia đình cho năm mới.8 Với người ở vùng thấp, đây là dịp hiếm để thấy mâm cỗ Tết có thịt, có bánh, lại có cả thứ hái từ lòng suối.
Bên cạnh bánh chưng, bánh tét và những món quen, cách người vùng cao đưa rêu suối vào mâm cúng cho thấy tục ăn Tết của người Việt không có một khuôn duy nhất. Cùng một dịp lễ, mỗi nơi chọn lấy thứ mình có sẵn nhất và trân trọng nhất. Ai muốn xem thêm chuyện Tết của các vùng miền có thể ghé Chuyên mục Chuyện Tết.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Trung Quốc: sủi cảo, niên cao và bánh trôi
Trung Quốc đón giao thừa bằng bát sủi cảo bưng ra lúc còn nóng, nước trong, vỏ căng tròn thì đêm ấy mới trọn. Ở miền Bắc Trung Quốc, cả nhà quây vào bàn gói bánh từ chiều, đợi canh chuyển sang năm mới là ăn. Người Hoa phía nam lại dọn mâm khác: bánh gạo ngọt, chè trôi và sợi mì dài.
Sủi cảo gói đêm giao thừa
Chiếc sủi cảo gấp lại thành hình bán nguyệt, hai mép cong lên như nửa vành trăng. Người Hoa xưa nhìn hình ấy ra nén bạc, thứ tiền đúc thời cũ, nên bánh được coi là mang giàu sang và tiền tài vào nhà. Cách gấp cũng có tên: mép bánh xếp nếp đều tay, không rách, không hở nhân thì gọi là viền phúc. Một chiếc bánh đẹp là chiếc đứng được trên mâm, không xẹp.
Cá cũng nằm trong nhóm món may mắn quan trọng nhất của năm mới, đứng cạnh sủi cảo.1 Tiếng Trung gọi cá là “yu”, đọc gần với chữ “dư” trong “dư thừa”, nên mâm cơm có cá là lời chúc nhà còn ăn còn để. Nhiều nhà để nguyên con cá đến hết bữa, gắp chứ không lật, coi việc ấy là giữ cái dư lại cho cả năm.
Nồi bánh thường có ba bát. Bát thứ nhất bưng lên bàn thờ cúng tổ tiên, bát thứ hai dâng thần, bát thứ ba mới đặt giữa mâm cho cả nhà cùng ăn. Thứ tự ấy nhắc mỗi người ngồi xuống là ăn trong một căn nhà có trên có dưới, có người đã khuất và có thần che chở.
Vỏ bánh làm từ bột mì, nhào với nước rồi cán thành miếng tròn nhỏ, dày vừa phải để gói xong không rách. Nhân phổ biến là thịt băm trộn rau xanh, thường là bắp cải thái nhỏ vắt ráo nước hoặc hẹ cắt khúc; rau phải khô thì nhân mới không chảy nước làm ướt vỏ. Bánh gói xong thả vào nồi nước đang sôi, đợi nổi lên rồi chế thêm chút nước lạnh, lặp lại vài lần cho chín đều bên trong. Vớt ra đĩa, chấm giấm pha chút tỏi là cách ăn quen thuộc ở miền Bắc.
Không khí đáng nhớ nhất nằm ở quãng trước khi nước sôi: người lớn cán vỏ, trẻ con xếp bánh ra khay, ai cũng có việc tay. Nhờ vậy mà nồi sủi cảo đêm giao thừa thành dịp cả nhà ngồi cùng một bàn. Sủi cảo có mặt trong bữa Tết của gần như mọi gia đình Trung Quốc, từ nhà ở phố đến nhà ở quê.
Miền Nam: niên cao, bánh trôi tàu và mì trường thọ
Niên cao là bánh gạo nếp ngọt của miền Nam Trung Quốc, tên đọc gần ý nghĩa năm mới cao hơn. Bánh làm từ bột nếp, thường có màu nâu cánh gián của đường đỏ, cắt miếng dày rồi chiên hoặc hấp cho mềm. Miếng bánh dẻo, ngọt đậm, ăn kèm trà nóng để bớt ngán.
Bánh trôi tàu tròn vo, nhân đường đen chảy ra khi cắn, tượng trưng cho sự đoàn tụ của cả nhà trong năm mới. Thêm vào đó, mì trường thọ thường có trong mâm cơm ngày Tết của người dân miền nam Trung Quốc: sợi mì kéo dài không cắt, chan nước dùng trong, ăn như lời chúc sống lâu. Khác với sủi cảo ở phía bắc, ba món này ngọt và nhẹ hơn, hợp với khẩu vị vùng ấm.
Cách bày cũng khác: bánh trôi múc ra bát nhỏ, mỗi người một bát, chan nước gừng đường; niên cao xếp thành từng lát trên đĩa, có nhà chiên vàng hai mặt cho thơm. Mâm Tết miền Nam nghiêng về vị ngọt và món nước, còn mâm miền Bắc nặng về bánh mặn do cả nhà tự gói.
Hàn Quốc: bát canh bánh gạo trắng
Bát canh bánh gạo trắng ngà của Hàn Quốc có nước dùng trong veo, vài lát thịt bò mỏng và rắc hành hoa. Sáng mùng Một, người Hàn múc bát canh ấy trước tiên, khi bánh gạo thái vát chéo còn nằm im dưới nước như những đồng xu cũ xếp lớp. Năm mới bắt đầu từ cái muôi ấy.
Tteokguk ăn sáng mùng Một
Tteokguk là món canh bánh gạo trắng của Hàn Quốc, thường được ăn vào sáng mùng Một Tết để đón tuổi mới. Nguyên liệu chính gồm bánh gạo Tteok, nước dùng ninh từ xương bò, thịt bò thái mỏng và hành hoa. Bát canh không có gì cầu kỳ, nhưng khâu chuẩn bị lại chiếm gần hết một buổi chiều.
Sợi bánh gạo thỏi dài garaetteok được thái vát chéo thành từng lát mỏng hình bầu dục. Người thái bánh khéo tay cắt từng lát dày cỡ nhau, để bánh chín đều. Hình dáng ấy giống đồng tiền xu cũ của Hàn Quốc, nên bát canh mang thêm một lớp nghĩa về tiền tài và may mắn.2 Màu trắng của bánh tượng trưng cho sự thanh khiết và một khởi đầu mới tốt lành; còn thỏi bánh dài nguyên bản mang theo lời cầu chúc trường thọ.
Bát canh gắn với ý niệm thêm một tuổi. Đầu năm, người ta hay hỏi nhau đã ăn canh bánh gạo chưa, như một cách chúc mừng tuổi mới. Trong số các món đầu năm ở châu Á, đây là món hiếm hoi ăn ngay bữa sáng, chứ không đợi đến mâm cỗ trưa.
Khâu chuẩn bị thường làm từ hôm trước. Bánh gạo thái sẵn rồi ngâm nước cho mềm và bớt dính, nồi nước dùng hầm xương bò từ chiều, hớt bọt liên tục để nước được trong. Sáng hôm sau chỉ cần đun lại nước dùng, trụng bánh cho vừa chín tới, xếp thịt và hành vào bát rồi chan nước sôi lên. Bánh ngâm quá lâu sẽ bở, chan nước nguội thì bánh dai cứng, nên thời điểm thả bánh vào nồi quan trọng hơn nhiều người tưởng. Nhà đông người thì chia nhau mỗi người một việc: người hớt bọt, người thái hành, người canh lửa.
Hàn Quốc đón Tết theo lịch âm và rất coi trọng bữa ăn đầu năm mới.2 Cả nhà quây quần quanh mâm, bát canh nóng bốc khói, câu chuyện xoay quanh sức khỏe và may mắn của từng người. Người lớn tuổi được mời bát trước, con cháu rót nước rồi mới tới lượt mình. Bát canh thứ hai thường chan thêm nước dùng, ăn kèm kim chi để đỡ ngấy.
Rượu, trà và món mặn kèm theo
Quanh bát canh còn có những món phụ ăn kèm. Người Hàn còn chiên bánh gạo garaetteok, ăn kèm thịt gia súc, gia cầm đã nấu chín. Chẳng hạn, đĩa bánh gạo chiên vàng ruộm ăn với thịt nguội thái lát, thêm vài món rau trộn cho đỡ ngán. Các món này để nguội vẫn ăn được, tiện cho nhà có khách ghé chúc Tết từ sáng đến chiều.
Rượu cũng là một phần của lễ. Người Hàn thường rót chén rượu đầu năm cho người lớn tuổi trước rồi mới tới lượt người trẻ. Chén rượu ấy chủ yếu để chúc tụng, không phải để say; nhà nào cũng biết giữ lượng vừa phải vì sau đó còn đi lại, chở nhau trên đường.
Sau bữa ăn, khách ngồi thêm vài phút rồi xin phép sang nhà bên cạnh. Ngày Tết Hàn Quốc là chuỗi ghé thăm, nên mỗi nhà chỉ giữ khách đủ để chúc mừng và ăn vài miếng.
Tết giữa thu Chuseok người Hàn ăn gì
Chuseok là Tết giữa thu của Hàn Quốc, diễn ra vào rằm tháng 8 âm lịch. Dù cùng tinh thần sum họp như Tết Nguyên đán, đây là một dịp lễ riêng biệt, không nên lẫn với nhau.
Vào dịp này, người dân dâng cúng tổ tiên nông sản vừa thu hoạch để bày tỏ lòng biết ơn vụ mùa. Cách làm lễ tạ ơn ấy khiến nhiều người ví Chuseok với Lễ tạ ơn của phương Tây. Mâm cỗ vì thế mang mùa thu vào nhà: quả mới hái, hạt mới gặt, cùng những món chế biến từ nông sản tươi.
Songpyeon là loại bánh gạo nhân ngọt, hấp trên lá thông và nặn theo hình trăng non. Bánh nhỏ, ăn một hai chiếc là hết, nhưng khâu nặn mất cả buổi vì phải vo tròn rồi gấp mép cho khéo. Lá thông lót đáy chõ tạo mùi thơm nhẹ, cũng là cách để bánh không dính vào nhau. Nhà có trẻ con thì đứa lớn nặn trước, đứa nhỏ ngồi vo bột, thành một buổi tối đông người mà tay ai cũng dính bột.
Vì vậy, mâm cỗ Chuseok thiên về nông sản mới, bánh gạo và rau củ mùa thu, khác với bát canh bánh gạo đầu năm.
Nhiều người hay nhầm Chuseok với Tết Nguyên đán Hàn Quốc vì cả hai đều là dịp sum họp và có mâm cỗ lớn.
Trong dịp Chuseok, người dân hóa trang thành bò hoặc rùa thay vì múa lân sư rồng. Đổi lại, phần náo nhiệt dồn vào các trò chơi tập thể ngoài sân đình, còn trong nhà vẫn là mâm cỗ và tuần rượu nhỏ với ông bà. Người đi làm xa thường về quê từ chiều hôm trước, mang theo hộp bánh mua sẵn để kịp bữa cúng sáng rằm.
Cũng trong nhóm món ăn ngày Tết các nước châu Á, Tết Tsagaan Sar của Mông Cổ lại có dấu ấn riêng trên bàn thờ, với tháp bánh cao và miếng thịt lưng cừu.

Mông Cổ: mâm cỗ Trăng Trắng với tháp bánh boov
Tháp bánh trên bàn thờ Mông Cổ không xếp tùy hứng: số tầng luôn là số lẻ, mỗi tầng bốn chiếc bánh dài quay ra bốn phía. Nhà có cụ ông cao tuổi dựng tháp bảy tầng, vợ chồng mới ra ở riêng thì ba tầng. Chồng bánh nướng vàng ấy là phần dễ nhận ra nhất trong mâm cỗ Tsagaan Sar, bên cạnh những món trắng làm từ sữa và miếng thịt lưng cừu còn nguyên đuôi.
Màu trắng của Tsagaan Sar
Tsagaan Sar là lễ đón năm mới của người Mông Cổ, tên gọi nghĩa là Trăng Trắng, và cả dịp ấy phủ một sắc trắng. Nhà nhà mặc áo trắng, có nơi cưỡi ngựa trắng đi chúc Tết họ hàng, quà trao tay nhau cũng chọn màu trắng. Với người chăn nuôi thảo nguyên, trắng là màu của sữa, của đàn gia súc còn đủ cỏ khô qua mùa đông dài.
Trước hết phải kể món tsagaalga, thứ ăn màu trắng trộn từ nho khô, cơm, sữa đông, bơ vàng, bột mỳ, đường và muối.6 Các thứ ấy quyện thành hỗn hợp sền sệt, ăn bằng thìa chứ không gắp. Sữa đông là thành phần quan trọng nhất, quyết định hương vị chua nhẹ đặc trưng của món. Nhà nào làm sữa đông chắc tay thì món đặc hơn, để được lâu hơn trong tiết lạnh.
Bên cạnh đó là airag, rượu sữa ngựa lên men, thứ đồ uống được chuẩn bị riêng cho dịp này. Rót airag vào bát nhỏ, người lớn trao cho khách cùng lời chúc năm mới. Vị hơi chua, nồng nhẹ, không giống rượu gạo hay rượu ngô. Những món ăn ngày Tết ở đây vì thế mà nhẹ, thiên về sữa và thịt, hợp với cái lạnh cắt da ngoài lều.
Tháp bánh boov cạnh thịt lưng cừu
Bánh boov làm bằng bột, nướng chứ không hấp, hình chữ nhật, bốn cạnh bo tròn như đế giày. Bánh dài, khô, xếp chồng lên nhau không bị bẹp. Kế đến là món bánh nhân thịt: vỏ bột mỏng, trắng, gói nhân rồi hấp chín.6 Có nhà làm tới vài nghìn chiếc trong một mùa Tsagaan Sar, vì khách đến chúc Tết nối nhau mấy ngày liền, mỗi lượt khách lại dọn một mâm.
Idee là tháp bánh người Mông Cổ bày trong dịp Tsagaan Sar, dựng từ những chiếc bánh boov đã nướng, chồng dần lên nhau. Mỗi tầng gồm bốn chiếc, tạo thành bốn cạnh, tượng trưng cho bốn hướng.6 Xen giữa các tầng là kẹo và sữa đông khô, thành một khối cao, chắc, đứng được trên bàn. Số tầng luôn là số lẻ và không tùy ý: tháp của nguyên thủ quốc gia có 9 tầng, của người già 7 tầng, gia đình trung niên 5 tầng, gia đình trẻ 3 tầng.
Cạnh tháp bánh là miếng thịt lưng cừu còn nguyên đuôi, được hấp cẩn thận để đuôi không bị cong.6 Miếng đuôi càng dày mỡ càng được đánh giá cao, nên phần trắng béo ấy là chỗ mắt khách dừng lâu nhất trên mâm. Thịt hấp chứ không quay, giữ nguyên vị ngọt của con cừu vừa mổ trong mùa đông.
Mâm cỗ còn có bánh bao nhân thịt cừu, vỏ bột mỳ, thêm rau cải, hấp chín. Món này dễ ăn hơn miếng thịt lưng, nhất là với người chưa quen vị béo của mỡ cừu. Bởi vậy khách đến nhà thường được mời bắt đầu từ chiếc bánh bao nóng, rồi mới tới thịt và bánh boov. Thứ tự món vì thế cũng là cách tỏ lòng hiếu khách, không cần mâm cao cỗ đầy.
Châu Á còn lại: mỗi nước một món đầu năm
Lịch năm mới ở châu Á không trùng nhau: giữa tháng Tư dương lịch, người Lào và người Thái mới bước vào năm mới, còn người Nhật đã đón năm mới từ mùng Một tháng Giêng, trước cả khi người Việt kịp gói bánh chưng. Mỗi nơi chọn một món để mở đầu năm, và món ấy thường nói đúng điều cả xứ đang mong.
Lào với món Lạp nghĩa là lộc
Lạp là món thịt tươi trộn gia vị của Lào, theo tiếng Lào nghĩa là lộc. Một cái tên như thế đủ giải thích vì sao đĩa thịt trộn này giữ chỗ linh hồn trong mâm cơm đầu năm, chứ không phải món cầu kỳ nào khác.
Thịt dùng làm lạp phải là thịt tươi trong ngày. Bò, heo, gà là phổ biến; có nơi dùng chim, dùng cá. Thịt băm nhỏ rồi trộn với rau thơm, ớt, nước cốt chanh và thính nếp rang vàng.1 Thính là gạo nếp rang cho thơm rồi giã mịn, thứ gia vị tạo mùi bùi và giữ cho đĩa thịt hơi khô ráo. Thiếu thính, món mất hẳn cái chất riêng.
Ăn kèm là xôi nóng hoặc cơm nóng. Nếp dẻo quện với thịt chua cay, mặn vừa, nồng mùi rau thơm. Người Lào thường vo nếp thành nắm nhỏ, gắp thịt rồi ăn ngay, nên khi dọn ra, đĩa lạp phải còn ấm.
Cách nêm quan trọng hơn nguyên liệu. Chua từ chanh, cay từ ớt, mặn từ nước mắm, bùi từ thính; bốn vị ấy đứng cạnh nhau chứ không vị nào lấn. Người Lào quan niệm nếu đĩa lạp không ngon thì cả năm dễ gặp điều không may, vì thế người nấu nếm đi nếm lại, có khi nhờ người khác nếm hộ trước khi dọn mâm.
Lạp là món quốc thực, ăn quanh năm, nhưng vào dịp đầu năm thì đĩa thịt ấy thành lời chúc. Tết của người Lào là Songkran, còn gọi Pi Mai, đón năm mới vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, không trùng Tết Nguyên đán.1 Tháng Tư ở Lào nóng, món thịt trộn chua cay hợp tiết trời hơn hẳn những nồi thịt hầm bốc khói.
Làm lạp ở nhà, khâu dễ hỏng nhất là thính. Rang lửa nhỏ, đảo liên tay, thấy hạt nếp vàng đều và dậy mùi thơm thì bắc xuống ngay; rang quá lửa là cả đĩa lạp hăng mùi khét. Thịt phải băm trước khi trộn chứ không xay nhuyễn, để miếng thịt còn thớ, nhai thấy ngọt.
Khách lạ thường hỏi vì sao món này không nấu. Câu trả lời nằm ở chỗ thịt tươi trộn gia vị chua là cách giữ vị ngọt nguyên chất, và cũng là cách nấu ăn quen thuộc của vùng đất nóng. Dọn lạp ra muộn quá thì chanh làm thịt chín dần, miếng thịt mất độ săn; vì thế trộn xong là ăn, không để qua bữa.
Singapore và Malaysia xới gỏi cá Yu Sheng thật cao
Yu Sheng là gỏi cá hồi trộn rau củ của Singapore và Malaysia, xới lên cao để cầu thịnh vượng. Đĩa gỏi bày ra giữa bàn trước mọi món khác, và cả bàn cùng đứng dậy xới.
Món khai vị đầu năm này gồm cá hồi tươi thái lát mỏng, trái cây và rau củ thái sợi, đậu phộng rang, vừng.1 Nước sốt làm từ mận, sánh và ngọt, rưới lên sau cùng. Có nơi cầu kỳ đến mức dùng tới vài chục loại nguyên liệu, từ rau củ quả đến cá, nước xốt và gia vị. Các thứ xếp thành từng cụm quanh đĩa chứ không trộn sẵn, để lúc dọn ra còn nhìn rõ từng loại.
Cách ăn mới là phần chính. Mọi người cầm đũa dài, cùng xới tung đĩa gỏi lên, xới càng cao càng tốt, vừa xới vừa hô những lời chúc thịnh vượng và phát tài. Sau đó rưới nước sốt mận, trộn cho đều rồi chia phần. Có nhà xới đến mức rau củ rơi cả ra bàn, và không ai lấy thế làm phiền.
Từng thứ trên đĩa đều mang ý nghĩa riêng. Cá hồi là may mắn, cà rốt là phát đạt, dưa leo là trẻ mãi không già. Người Singapore thích thêm cà rốt và dưa leo; người Malaysia thì thêm cá để cầu may. Mỗi nhà thêm bớt vài nguyên liệu, miễn giữ đủ màu và đủ lời chúc.
Món này hợp tiệc đông người vì làm nguội hoàn toàn. Sáng sớm thái sợi rau củ, giữ trong ngăn mát, lúc khách đến mới bày. Trẻ con thích nhất đoạn xới, người lớn thích đoạn hô chúc, còn người đứng bếp nhàn hơn hẳn so với việc dọn một mâm chiên rán.
Làm ở nhà thì hai khâu quyết định. Cá hồi phải thật tươi, thái mỏng và giữ lạnh cho đến phút trộn. Sau khi thái, rau củ ngâm nước đá cho giòn rồi phải để thật ráo; còn ướt thì nước sốt loãng, đĩa gỏi nhũn và mất tiếng giòn khi nhai.
Điều dễ quên là thứ tự cho vào đĩa. Rau củ xếp dưới, cá hồi lên trên, đậu phộng và vừng rắc cuối, nước sốt để riêng chờ đúng lúc. Bày sẵn từ sáng mà rưới sốt sớm thì đến giờ ăn chỉ còn một đĩa rau mềm.
Nhật Bản và khay Osechi đầu năm
Osechi là bộ món năm mới của Nhật Bản xếp trong khay sơn mài, mỗi món mang một ý nghĩa may mắn. Khay thường hình chữ nhật, chia ô, món nào vào ô nấy, nhìn như một tấm bản đồ thu nhỏ của điều tốt lành.
Hộp đựng quét sơn đỏ. Nhà càng kỹ thì hộp càng đẹp, vì người Nhật tin hộp càng đẹp thì năm mới càng bội thu và càng hạnh phúc. Có gia đình giữ bộ hộp qua mấy đời, chỉ mở ra đúng dịp đầu năm.
Khay tiêu biểu thường có mấy thứ quen mặt:
Trong khay có thể có súp Ozoni, mứt đậu đen, Tazukuri, tôm chiên và bánh dày.1 Tùy địa phương mà các món thay đổi: có vùng thiên về hải sản, có vùng nặng món nếp.
Phần lớn món trong khay đều gắn với sức khỏe và trí tuệ. Đậu đen, cá và hải sản được chọn vì mong người trong nhà năng động, đầu óc sáng suốt quanh năm. Ăn cá ngày đầu năm, người Nhật tin là giữ được tâm trí minh mẫn và thân thể khỏe khoắn.
Điều đáng học ở cách bày biện này là tính thực dụng. Osechi chỉ dùng đầu năm, không nhà hàng Nhật nào bán nó như món thường ngày. Các món làm sẵn để được vài ngày, đúng lúc cửa hàng còn đóng cửa sau kỳ nghỉ, nên người nội trợ không cần vào bếp trong những ngày đầu năm. Một khay xếp gọn từ hôm trước đủ cho cả nhà ăn qua mấy bữa.
Bên cạnh khay sơn đỏ, mâm cơm đầu năm của người Nhật còn có sushi và sashimi. Sashimi làm từ hải sản tươi sống, sushi là cơm trộn giấm ăn với hải sản sống.2 Người Nhật đón năm mới theo Dương lịch, nên khay ấy dọn ra ngày mùng Một tháng Giêng, khác hẳn nhịp Tết Nguyên đán của phần lớn châu Á.
Ai từng ăn thử đều nhớ một chi tiết nhỏ: các món trong khay đều nguội, vị đậm và hơi ngọt, ăn với cơm nóng hoặc với bánh dày. Không có nồi canh bốc khói, không có món xào vừa bắc xuống. Cả bữa ăn diễn ra chậm, và đó chính là điều người Nhật muốn trong ngày đầu năm.
Vài món khác quanh khu vực
Sang Campuchia, Tết Chol Chnam Thmay thường có cà ri.1 Mỗi gia đình mang thức ăn lên chùa cúng tổ tiên, nhờ sư làm lễ, rồi cả nhà quây lại thưởng thức nồi cà ri cay nồng. Món dâng chùa trước, món ăn sau, thứ tự ấy giữ nguyên qua nhiều thế hệ.
Thái Lan có khao-chae, món ngọt nước ăn trong dịp Tết cổ truyền vào tháng Tư, cùng lúc với lễ hội Té nước nổi tiếng. Tên món giải nghĩa thẳng: “khao” là gạo, “chae” là ngâm trong nước.2
Philippines có tikoy, làm từ gạo nếp trộn mỡ heo, đường và nước, nhúng trứng gà rồi chiên giòn. Người Philippines tin ăn tikoy dịp năm mới giúp người thân gắn bó bên nhau; miếng bánh dẻo dính vốn gợi hình ảnh quấn quýt bên nhau, nên ý nghĩa ấy gắn liền với chính món bánh.
Indonesia có món vịt bebek betutu dùng trong bữa ăn dịp năm mới. Vịt ngâm khoảng 10 tiếng cho mềm, để ráo, ướp gia vị rồi hầm và rán.2 Hầm để thịt chín tới và ngấm, rán để lớp da ngoài giòn thơm.
Ấn Độ có biryani, món cơm trộn thịt, xuất hiện trong mâm cỗ mừng năm mới. Cơm và thịt quyện trong một nồi, chia ra đĩa cho từng người, ăn cùng nhau chứ không dọn riêng lẻ.
Nhìn qua một vòng, bảng món ăn ngày Tết các nước trong vùng dài ra ở chỗ cách đặt tên, chứ không phải ở nguyên liệu quý hiếm. Thứ dùng để nấu phần lớn là nếp, thịt, cá, rau, trứng, toàn thứ sẵn có ở địa phương. Cái được gửi gắm nằm ở tên gọi và ở cách cả nhà cùng làm một việc trước khi ăn.
Một đĩa gỏi được xới cao, một nồi cà ri mang lên chùa, một khay sơn đỏ xếp sẵn từ hôm trước. Ba cách cầu may rất khác nhau, nhưng đều bắt đầu bằng việc mọi người ngồi xuống cùng một bàn.
Với người nấu, mấy món này còn dạy một điều thực tế: món đầu năm không cần nhiều công đoạn, chỉ cần đúng một chi tiết đáng nhớ để cả nhà nhắc lại vào năm sau. Cà ri phải cay nồng, tikoy phải dẻo dính, vịt phải giòn da. Chọn đúng chi tiết ấy, bữa cơm đầu năm tự khắc thành chuyện kể.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Nguồn tham khảo
- Món ăn ngày Tết mang lại may mắn của các nước châu Á (tapchicongthuong.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e ↩f
- Khám Phá Món Ăn Truyền Thống Các Nước Châu Á Ngày Tết (hocnauan.edu.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d ↩e
- Bánh chưng - giá trị dinh dưỡng và ẩm thực ngày Tết (suckhoedoisong.vn)
- Ẩm thực ngày Tết của người Nam bộ (congan.com.vn) ↩
- Tổng Hợp Món Ăn Truyền Thống Ngày Tết Vừa Ngon Vừa Hấp Dẫn (cet.edu.vn)
- Tết Trăng Trắng trên thảo nguyên Mông Cổ (thoidai.com.vn) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Người dân châu Á ăn món gì trong ngày Tết Nguyên đán (voh.com.vn) ↩
- Kỳ lạ rêu suối - Món ăn độc đáo được ví như "vũ nữ dưới làn nước" ngày Tết của người Thái ở Tây Bắc (giadinh.suckhoedoisong.vn) ↩a ↩b ↩c