Âm lịch
19/11 là ngày Quốc tế Đàn ông, dịp ít người Việt nhớ tới
Cứ giữa tháng 11, lời chúc cho các ông chồng, người cha, đồng nghiệp nam lại rộ lên, nhưng ít người Việt nhớ 19/11 là ngày Quốc tế Đàn ông hằng năm. Dịp này nói về sức khỏe nam giới và bình đẳng giới, khởi xướng từ năm 1999.
Ngày 19/11 là ngày Quốc tế Đàn ông, còn gọi là Ngày Quốc tế Nam giới, dịp tôn vinh nam giới trên toàn thế giới.3 Ở Việt Nam, mốc này còn lạ lẫm với nhiều người, chưa phổ biến như ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3 hay ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10.
Giữa tháng 11, mạng xã hội bắt đầu rộ lên những lời chúc gửi cho chồng, cho cha, cho đồng nghiệp nam.1 Người thì tặng món quà nhỏ, người thì rủ nhau một bữa trưa. Nhưng hỏi kỹ vì sao có ngày này, không phải ai cũng trả lời được.
Phía sau cái tên nghe đơn giản là câu chuyện về sức khỏe đàn ông, về những hình mẫu nam giới tích cực và về cách xã hội nhìn phái mạnh. Số liệu dẫn vào câu chuyện ấy khá nặng: tuổi thọ đàn ông thấp hơn phụ nữ ở 99% vùng lãnh thổ, và hai phần ba số ca tự tử là nam giới.2
Ngày Quốc tế Đàn ông là gì
Ngày Quốc tế Đàn ông diễn ra vào 19/11 hằng năm, tên gọi khác là Ngày Quốc tế Nam giới.3 Mốc này cố định theo dương lịch: cứ hết ngày 18/11 là tới, không xê dịch như những ngày tính theo tuần trăng. Muốn đối chiếu 19/11 dương lịch với ngày âm lịch, tra bằng công cụ Đổi ngày âm dương.
Tên gọi trong tiếng Việt có hai cách: Ngày Quốc tế Đàn ông và Ngày Quốc tế Nam giới.3 Cả hai đều chỉ cùng một ngày 19/11, chỉ khác sắc thái: “đàn ông” nghe gần với đời sống gia đình, “nam giới” nghiêng về ngôn ngữ giới. Báo chí dùng lẫn cả hai, người đọc không cần phân biệt.
Sáu trụ cột của ngày này gồm hình mẫu nam giới tích cực, tôn vinh đóng góp của nam giới, chăm lo sức khỏe phái mạnh, chống phân biệt đối xử, cải thiện quan hệ giữa các giới. Trụ cột thứ sáu là cùng kiến tạo một thế giới tốt đẹp hơn. Ngày này không phải dịp khen nhau dăm ba câu rồi thôi: sáu trụ cột ấy chỉ ra việc phải làm quanh năm.
Người khởi xướng muốn ngày 19/11 dành nhiều chỗ nhất cho sức khỏe của nam giới và trẻ em nam, rồi mới tới chuyện quan hệ giữa hai giới, bình đẳng giới và vai trò của người đàn ông trong xã hội. Theo người sáng lập, ngày này không nhằm cạnh tranh với Ngày Quốc tế Phụ nữ mà để nêu bật và trao đổi kinh nghiệm của nam giới.3
Quy mô tổ chức thì chưa có con số chính thức. Có nơi ghi trên 70 quốc gia công nhận và tổ chức ngày lễ này, có nơi nói hơn 170 quốc gia, bao gồm cả Việt Nam. Hai con số cách nhau khá xa, nên khi nhắc tới độ phủ của ngày này, chưa thể nói chắc.
Các nhóm nam giới tại Mỹ, châu Âu, châu Á, châu Phi và Caribbean đứng ra ủng hộ sáng kiến này.2 Nhưng ngày 19/11 không được Liên Hợp Quốc công nhận chính thức.2 Khác biệt ấy đáng để ý: ngày 8/3 có tổ chức quốc tế đứng sau, còn 19/11 do các nhóm xã hội dựng lên rồi lan ra từng nước.
Nguồn gốc từ Trinidad và Tobago
Ngày Quốc tế Nam giới được khởi xướng năm 1999 tại Trinidad và Tobago bởi Tiến sĩ Jerome Teelucksingh, nhà văn, nhà thơ, người làm việc về giới ở Đại học Tây Indies.1
Ông chọn ngày 19/11 vì đó là sinh nhật của cha ông, người ông coi là tấm gương và nguồn động viên lớn trong cuộc sống. Một nguồn khác ghi thêm lý do thứ hai: ngày 19/11/1989, đội tuyển bóng đá nam Trinidad và Tobago giành vé vào vòng chung kết World Cup.1
Câu chuyện ông kể về cha mình cho thấy một điểm dễ bỏ qua: ngày này ra đời từ ký ức gia đình, không phải từ một hội nghị quốc tế. Một người con muốn nhớ cha, rồi chuyện ấy lớn dần thành dịp chung của cả trăm nước.
Trước đó, dự án Ngày Quốc tế Nam giới do Thomas Oaster khởi xướng ngày 7/2/1992, với ý tưởng hình thành từ ngày 8/2/1991. Ở giai đoạn đầu, ông tổ chức những sự kiện nhỏ lẻ tôn vinh nam giới ở Mỹ, châu Âu và Australia.2 Phải tới khi được tái khởi động tại Trinidad và Tobago năm 1999, phong trào mới có một mốc chung để bám vào.
Malta là nơi tổ chức ngày này liên tục lâu nhất, từ 7/2/1994. Đến năm 2009, Ủy ban AMR Malta bỏ phiếu chuyển ngày kỷ niệm sang 19/11 để đồng bộ với thế giới.
Từ thập niên 1960 đã có những ý kiến kêu gọi lấy ngày 23/2 làm ngày của nam giới, tương đương với Ngày Quốc tế Phụ nữ 8/3. Phải mất mấy chục năm, một mốc chung mới thành hình. Mốc ấy không ra đời từ một nghị quyết, mà từ những nhóm nhỏ làm trước rồi lan ra.
Chủ đề mỗi năm một khác
Mỗi năm, ngày 19/11 có một chủ đề riêng, và chủ đề thường bám vào chuyện đang nóng trong đời sống nam giới. Năm 2016, chủ đề được ghi là “Phái mạnh, đừng tự tử!” . Năm 2017 là tôn vinh nam giới và các bé trai trong tất cả sự đa dạng.3 Năm 2018 là hình mẫu nam giới tích cực.2
Các năm sau, chủ đề vẫn đi theo mạch ấy. Năm 2019 là tạo sự khác biệt cho đàn ông và các bé trai, năm 2020 là sức khỏe tốt hơn cho phái mạnh và trẻ em nam, năm 2021 là quan hệ giữa nam và nữ tốt đẹp hơn.
Bốn năm gần đây: chủ đề 2022 là giúp đỡ nam giới và trẻ em trai, 2023 là không để nam giới tự tử, 2024 là hình mẫu nam giới tích cực, 2025 là hỗ trợ nam giới và trẻ em trai.
Hai chủ đề quay lại nhiều lần là sức khỏe tâm thần và hình mẫu. Cách đặt chủ đề cho thấy ban tổ chức muốn nói tới phần khó của đàn ông, chứ không dừng ở phần vinh quang. Một năm dành hẳn cho chuyện tự tử, một năm khác cho hình mẫu tích cực: hai đầu của cùng một câu chuyện.
Chủ đề năm 2024 trùng với chủ đề năm 2018, đều là hình mẫu nam giới tích cực. Việc lặp lại cho thấy đây là chỗ ban tổ chức thấy cần nhấn mãi: trẻ con cần người lớn để noi theo, mà hình mẫu thì không tự nhiên có.
Những con số về phái mạnh
Liên Hợp Quốc ước tính ở 99% vùng lãnh thổ trên thế giới, tuổi thọ nam giới thấp hơn phụ nữ: trung bình phụ nữ khoảng 73 tuổi, đàn ông khoảng 69.2 Bốn năm chênh lệch ấy lặp lại ở gần như mọi nơi, không phải chuyện riêng của một nước giàu hay nghèo.
Cũng theo số liệu này, cứ năm người chết vì bạo lực thì có bốn là đàn ông; trong các ca tự tử, đàn ông chiếm hai phần ba. Hai con số ấy ít được nhắc trong các cuộc trò chuyện hằng ngày, vì hình dung quen thuộc về đàn ông thường là người gây ra bạo lực, ít khi là người chịu đựng.
Chính vì thế mà chủ đề năm 2016 và năm 2023 đều xoay quanh việc ngăn chặn tự sát ở nam giới. Khi hai phần ba số ca tự tử là đàn ông, một ngày dành riêng để nhắc chuyện này không còn là khẩu hiệu. Số liệu dẫn tới thông điệp, và thông điệp quay lại đúng chỗ cần nói.
Đọc cùng lúc hai nhóm số, bức tranh hiện ra khá rõ: đàn ông sống ngắn hơn, chết vì bạo lực nhiều hơn, và tự kết liễu đời mình nhiều hơn. Đây là những chỗ mà lời dạy “phải mạnh mẽ” không giúp được gì, thậm chí còn làm người ta im lặng lâu hơn.
Thông điệp của ngày 19/11 vì thế nhắc nam giới quan tâm sức khỏe thể chất và tinh thần, khám sức khỏe định kỳ, bởi phái mạnh thường ít để ý tới sức khỏe của mình.
Một phần áp lực đến từ cách dạy trẻ. Trẻ em nam thường lớn lên với lời dạy phải mạnh mẽ, cứng rắn, không được khóc và phải là trụ cột gia đình, dễ dẫn tới căng thẳng, mâu thuẫn trong gia đình.2 Lời dạy ấy không sai ở ý muốn con tự lập, nhưng khi thành khuôn cứng thì người ta khó mở lời nhờ giúp.
Tuổi thọ 69 so với 73 là trung bình toàn cầu, không phải số của riêng Việt Nam; đọc để thấy xu hướng chung, đừng lấy làm số liệu trong nước.
19/11 là ngày gì ngoài chuyện đàn ông
Nhiều người hỏi 19/11 là ngày gì ngoài chuyện đàn ông, vì trùng ngày còn mấy mốc khác. Ngày Toilet thế giới do Liên Hợp Quốc chọn từ năm 2013, nhằm nâng cao nhận thức về khủng hoảng vệ sinh toàn cầu.
Tại Hoa Kỳ, Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ chọn 19/11 hằng năm làm ngày toàn dân Mỹ không hút thuốc lá, nhằm khuyến khích người đang hút lên kế hoạch bỏ thuốc. Hoạt động này riêng của nước Mỹ, khác hẳn ngày của phái mạnh dù trùng ngày; đọc tin nhớ đừng lẫn hai chuyện với nhau.
Với Việt Nam, 19/11/1997 là ngày chính thức hòa mạng với Internet quốc tế; thông điệp đầu tiên do VNPT gửi đi là một lời chào ra thế giới.
Ngày 20/11 ngay sau đó là Ngày Thiếu nhi Thế giới, tạo thành chuỗi 48 giờ kỷ niệm về vai trò tích cực của nam giới đối với trẻ em.3 Trang chính thức của ngày này còn gọi tháng 11 là Tháng Bình đẳng Nam giới, tập trung vào sự đối xử và chăm sóc bình đẳng cho phái mạnh và trẻ em trai.
Ba mốc trùng ngày nhưng chẳng liên quan gì tới nhau: một chuyện vệ sinh, một chuyện thuốc lá, một chuyện Internet. Tra một ngày thì nên đọc kỹ tên sự kiện, đừng chỉ nhìn con số.
Ngày Toilet thế giới ra đời năm 2013, muộn hơn Ngày Quốc tế Nam giới khá nhiều, nhưng cả hai đều rơi vào 19/11 vì ban tổ chức mỗi bên chọn riêng. Không có sự phối hợp nào giữa các mốc này.
Ngày 19/11 ở Việt Nam
Từ những năm đầu thập niên 2020, ngày kỷ niệm này bắt đầu được du nhập vào Việt Nam; một số doanh nghiệp, tổ chức, nhóm bạn trẻ tổ chức tặng quà, tiệc nhỏ hoặc gửi lời chúc đến nam giới.3
Không phải ai cũng chọn 19/11. Một số quốc gia và nhóm người chọn 9/9, 3/8 (ngược với 8/3) hoặc 6/4 là Ngày của con trai. Tại Việt Nam, một số người gửi lời chúc nam giới vào 6/4 vì 64 ứng với số hiệu của nguyên tố Đồng (Cu) trong bảng tuần hoàn hóa học, một cách viết tắt ẩn danh về nam giới. Chơi chữ với ký hiệu hóa học như vậy là cách chọn riêng, hiếm nước nào có.
Sự khác biệt giữa 19/11 và 8/3 nằm ở chỗ tổ chức. Ngày 8/3 có công đoàn, cơ quan, trường học đứng ra làm lễ; còn 19/11 phần lớn do vài người trong nhóm rủ nhau. Vì thế mà cùng là ngày tôn vinh một giới, một bên thành nếp, một bên vẫn còn lỏng lẻo.
Ở các thành phố lớn, một số công ty chọn 19/11 làm dịp nhỏ trong năm: cắt bánh, chụp ảnh chung, gửi lời chúc lên nhóm chat nội bộ. Những hoạt động ấy không thành lệ cố định, năm có năm không, tùy người phụ trách.
Cái khó của ngày này ở Việt Nam là nó chưa có nghi thức. Ngày 8/3 có hoa, có quà, có lời chúc in sẵn; còn 19/11 thì mỗi nhà làm một kiểu, nên dễ bị bỏ qua.
Muốn đối chiếu 19/11 với các mốc khác trong tháng, mở Lịch vạn niên.
Gợi ý quà và lời chúc
Đồng hồ, nước hoa, thắt lưng, ví da hay đồ công nghệ đều là quà phù hợp cho người đàn ông của mình.1 Những món ấy đều là đồ dùng hằng ngày, nên món quà nhỏ vẫn có chỗ đứng lâu.
Trong gia đình, một bữa ăn ấm áp là cách chúc mừng ý nghĩa; ở cơ quan có thể tổ chức ăn trưa, cà phê hay tiệc nhỏ.1
Vì 19/11 không phải ngày nghỉ chính thức ở hầu hết các quốc gia, những lời chúc và bữa ăn thường diễn ra sau giờ làm. Một tin nhắn gửi đúng ngày, một cuộc gọi hỏi thăm sức khỏe cũng đủ để người nhận thấy mình được nhớ tới.
Nếu muốn làm hơn một món quà, có thể chọn việc gắn với sáu trụ cột: rủ người đàn ông trong nhà đi khám sức khỏe định kỳ, hoặc cùng xem lại chuyện học hành của con trai. Những việc ấy không tốn kém mà đúng tinh thần ngày 19/11.
Một lời chúc viết tay vẫn có sức nặng riêng. Nếu không biết viết gì, chỉ cần nhắc đúng một việc người ấy đã làm cho gia đình trong năm qua; cụ thể như thế thì lời chúc không thành câu sáo.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.