Phong tục
Ý nghĩa ngày sinh nhật trong nếp mừng tuổi của người Việt từ đầy tháng đến bốn bậc mừng thọ
Ý nghĩa ngày sinh nhật với người Việt là kỷ niệm ngày chào đời, nhớ công sinh thành của cha mẹ và là dịp cả nhà sum họp. Nếp ấy hiện ra trong lễ đầy tháng, thôi nôi, bốn bậc mừng thọ và tiệc sinh nhật hôm nay.
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, in năm 1915, ghi lại một chi tiết đáng nhớ: người Việt xưa không mấy ai ăn mừng sinh nhật, nhưng nhà đại gia thì có. Ngày sinh nhật, con cái nhà ấy làm lễ tế cha mẹ, rồi bày cỗ khoản đãi khách khứa y như lễ mừng thọ.8
Ngày sinh nhật, nói gọn, là ngày kỷ niệm ngày một người ra đời, lặp lại hằng năm như một mốc tuổi mới. Với người Việt, ý nghĩa ngày sinh nhật còn nằm ở chỗ nhớ công sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ và quây quần bên gia đình. Vì thế mới có đầy tháng cho em bé, thôi nôi cho trẻ lên một, mừng thọ cho ông bà, và tiệc sinh nhật cho mọi lứa tuổi. Nếp ấy giữ được đến hôm nay vì nó gắn với đạo hiếu, chứ không đơn thuần là một bữa tiệc.
Ý nghĩa ngày sinh nhật
Chữ «sinh nhật» là từ Hán Việt ghép hai tiếng: «sinh» nghĩa là ra đời, «nhật» nghĩa là ngày. Ghép lại, sinh nhật là ngày ra đời. Từ điển định nghĩa sinh nhật là ngày kỷ niệm ngày sinh của một người, và theo nghĩa bóng thì một tổ chức cũng có ngày kỷ niệm như thế.6 Cách hiểu ấy đủ rộng để bao cả tiệc sinh nhật của một đứa trẻ lẫn lễ kỷ niệm ngày thành lập của một cơ quan.
Cần tách sinh nhật với ngày sinh, hai chữ hay bị dùng lẫn. Ngày sinh nhật diễn ra hằng năm, ví dụ ngày 15 tháng 1.6 Ngày sinh là ngày hoàn chỉnh khi một người chào đời, có cả năm, ví dụ ngày 15 tháng 1 năm 2001.6 Một người sinh ngày 29 tháng 2 chỉ gặp đúng ngày ấy vào năm nhuận, các năm còn lại thường mừng sớm vào cuối tháng Hai hoặc đầu tháng Ba. Trên giấy tờ, từ khai sinh đến căn cước, người ta ghi ngày sinh, không ghi ngày sinh nhật.
Ý nghĩa của ngày sinh nhật có thể xếp thành bốn lớp, mỗi lớp gắn với một việc người ta vẫn làm:
Kỷ niệm ngày chào đời: mỗi sinh nhật trôi qua là thêm một tuổi mới, đánh dấu sự trưởng thành của mỗi người.
Nhớ công sinh thành, dưỡng dục: ngày ấy cũng là dịp tưởng nhớ công ơn cha mẹ, người đã sinh ra và nuôi lớn mình.
Cột mốc trưởng thành: sinh nhật đầu tiên, sinh nhật tròn 18, sinh nhật tròn 60 đều là những dấu mốc người ta đếm và nhớ.
Dịp sum họp, gắn kết: sinh nhật là thời điểm người thân và gia đình quây quần chúc mừng, gắn kết tình cảm.
Bốn lớp ý nghĩa ấy giải thích vì sao ngày này vẫn được giữ dù cách mừng đã đổi nhiều. Người trẻ đi làm xa vẫn gọi về cho mẹ trong ngày sinh nhật của bà. Người lớn tuổi không cần tiệc, chỉ cần cả nhà về ăn một bữa cơm. Hình thức giản hay rộn ràng tùy nhà, nhưng ba việc kỷ niệm, tri ân và sum họp thì hầu như nhà nào cũng giữ.
Có một điều dễ nhầm: ý nghĩa của ngày sinh nhật không nằm ở món quà hay độ hoành tráng của mâm cỗ. Nó nằm ở chỗ người ta nhớ tới nhau đúng ngày. Một cuộc gọi sớm hơn đúng một ngày cũng đủ làm người nhận nhớ lâu, còn một bữa tiệc đắt tiền mà chủ nhân phải tự lo hết thì thường để lại mệt hơn vui.
Nguồn gốc kỷ niệm sinh nhật
Ở châu Âu, tục mừng sinh nhật xưa gắn với tín ngưỡng; qua thời gian, việc này không còn mang nặng tính tôn giáo mà trở thành nét văn hóa phổ biến ở nhiều nơi, với bánh, nến, lời chúc và quà. Ở Việt Nam, ngày này được coi là dịp đặc biệt để mỗi người tận hưởng giây phút bên người thân yêu.
Riêng người Việt xưa, tục mừng ngày sinh mang màu sắc hiếu đạo rõ hơn. Như sách của Phan Kế Bính đã ghi, ngày ấy con cái làm lễ tế cha mẹ trước, rồi mới bày cỗ đãi khách.8 Tục lệ mỗi vùng mỗi khác, không phải nhà nào cũng làm rình rang, nhưng tinh thần tri ân người trên thì chung. Điều này cũng cắt nghĩa vì sao ở ta, sinh nhật của người già thường được gọi bằng một cái tên riêng là mừng thọ, còn sinh nhật của trẻ nhỏ lại gắn với nghi lễ cúng Mụ. Nhìn cho cùng, ngày này ở ta nghiêng về phần tri ân.
Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Đầy tháng và thôi nôi
Trước khi có tiệc sinh nhật, người Việt đã mừng tuổi con bằng hai lễ đầu đời. Đầy tháng là dịp bé vừa tròn một tháng sau sinh.3 Nhà làm lễ cúng và làm cỗ mời họ hàng, khách khứa, mừng cháu bé đã qua thời trứng nước, mẹ hết ở cữ, bé lần đầu ra mắt xóm giềng.3
Đầy tháng thuộc nhóm lễ cúng Mụ, nhằm tạ ơn 12 Mụ bà và 3 Đức ông.3 Mâm lễ vật cúng 12 Mụ bà gồm 12 chén chè, 3 tô chè, 3 đĩa xôi; mâm cúng 3 Đức ông gồm một con vịt chéo cánh luộc chín, 3 chén cháo và 1 tô cháo.3 Con số 12 và 3 ấy không phải để cho đẹp mâm: mỗi phần là một lời tạ ơn, và cũng là cách người xưa dạy con cháu nhớ rằng một đứa trẻ chào đời không phải việc riêng của một nhà.
Khi bé tròn 12 tháng, nhà làm lễ thôi nôi, nghĩa là bé thôi nằm nôi. Lễ này cảm ơn các Bà Mụ đã nặn ra đứa bé, cầu bình an, và được coi tương đương với sinh nhật lần đầu tiên trong cuộc đời của bé.4 Sau lễ cúng có tục chọn nghề: gia đình bày gương, lược, viết, tập sách, nắm xôi, tiền, kéo, đất rồi đặt trẻ ngồi trước để trẻ tự chọn.4 Dân gian tin vật trẻ chọn trước báo hiệu nghề nghiệp sau này.4 Nhiều gia đình hôm nay giữ tục này như một trò vui cho khách dự tiệc, và trẻ con thì cứ chọn theo ý mình, chẳng ai ép.
Bốn bậc mừng thọ
Với ông bà, cha mẹ, ý nghĩa ngày sinh nhật gói gọn trong hai chữ mừng thọ. Người Việt chia tuổi thọ thành bốn bậc: hạ thọ từ 60 đến 69 tuổi, trung thọ từ 70 đến 79 tuổi, thượng thọ từ 80 đến 99 tuổi, đại thọ từ 100 tuổi trở lên. Lễ mừng thượng thọ là lễ mừng thọ các cụ già từ 80 tuổi trở lên do con cháu tổ chức, thể hiện đạo hiếu và truyền thống «uống nước nhớ nguồn».5
Phan Kế Bính cũng ghi lễ thượng thọ xưa được tổ chức khi cha mẹ già đến bảy tám mươi tuổi, trong nhà khá giả, đông con cái. Trước hết, nhà sắm gà xôi, hoặc tam sinh, hoặc lợn bò, đem ra đình cúng thánh, gọi là bái tạ Thần Hưu; xong việc ấy mới đến phần con cháu mừng trong nhà.9 Trong lễ, cha hoặc mẹ ăn mặc lịch sự ngồi ghế đặt chính gian giữa cho con cái tế tự lễ bái.9 Mỗi người con cháu dùng chén rượu mừng thọ, hoặc dâng quả đào gọi là bàn đào, để chúc thọ.9 Trên phông nền lễ mừng thọ, người ta thường in câu đối đỏ, chẳng hạn «Phúc như Đông Hải trường lưu thủy - Thọ tỷ Nam Sơn bất lão tùng». Một câu khác cũng hay gặp: «Trời thêm tuổi mới, người thêm thọ - Xuân khắp mọi nơi, phúc khắp nhà».
Nếp mừng thọ hôm nay có thêm phần của Nhà nước. Tại Hải Dương, dịp Tết Nguyên đán Quý Mão 2023, nhiều nơi tổ chức lễ chúc thọ, mừng thọ cho các cụ tuổi tròn 70, 75, 80, 85, 90, 95 và 100. Các cụ nhận bằng chúc thọ của Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh cùng quà theo chính sách.1 Người thọ 100 tuổi được Chủ tịch nước chúc thọ, người thọ 90 tuổi được Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh chúc thọ, cùng quà theo mức Bộ Tài chính quy định. Khi đề xuất nâng mức quà, Bộ nêu rõ đó là mức tối thiểu, Hội đồng nhân dân tỉnh có thể quyết định chi cao hơn.2 Con cháu thì dâng rượu, dâng đào, chúc phúc như xưa, chỉ khác là mâm cỗ giản gọn cho hợp nhà phố, chung cư.
Tục mừng thọ không riêng gì người Kinh. Người M'nông có nghi lễ mừng thọ riêng, đang được giữ gìn và phát huy như một nét đẹp trong đời sống văn hóa của dân tộc mình. Ngoài Nhà nước, doanh nghiệp cũng vào cuộc: Vinamilk từng tổ chức lễ mừng thọ và chăm sóc sức khỏe cho 1.000 người cao tuổi. Mừng thọ nhờ vậy đã vượt khỏi phạm vi một gia đình để thành việc của cả cộng đồng.
Thang bốn bậc ấy không phải bảng xếp hạng cho vui. Nó giúp con cháu biết năm nào nên làm lớn, năm nào chỉ cần bữa cơm ấm cúng. Cụ 60, 70 tuổi có thể mừng trong nhà; lên 80, 90, nhất là 100, nhiều địa phương đã có sẵn phần lễ và quà theo chính sách, con cháu chỉ cần lo phần tình cảm.

Sinh nhật thời nay
Phần lớn các nước quy định 18 tuổi là tuổi thành niên, và người ta chính thức bước sang tuổi ấy đúng vào một ngày sinh nhật. Vì thế sinh nhật thứ 18 mang một ý nghĩa khác các sinh nhật trước: từ hôm ấy, người ta tự chịu trách nhiệm về việc mình làm.
Bên cạnh cột mốc trưởng thành ấy, cách mừng thì đa dạng: tiệc tại nhà hay ở quán, bánh, nến, lời chúc, thiệp. Quà không cần đắt; trong các gợi ý quà cho bạn thân, thiệp chúc mừng sinh nhật tự làm được nhắc là món rẻ mà ý nghĩa. Với cha mẹ, lời chúc nặng tình hơn quà, chẳng hạn: «Cảm ơn mẹ đã là bến đỗ bình yên nhất của con. Chúc mẹ tuổi mới luôn mạnh khỏe và mãi là điểm tựa tinh thần của gia đình ta». Ai cần thêm lời gợi ý có thể xem mục lời chúc sinh nhật, còn muốn tự tay làm thiệp thì chọn theo mẫu thiệp sinh nhật có sẵn.
Nhiều gia đình vẫn nhớ ngày sinh của người thân theo âm lịch, nhất là với người lớn tuổi. Ngày ấy mỗi năm rơi vào một ngày dương khác, nên cần tra; công cụ đổi ngày âm dương giúp tìm chính xác, còn muốn nhớ các tuổi tròn sắp tới thì dùng trang tính cột mốc tuổi. Với người ở xa, một trang đếm ngược sinh nhật treo trên điện thoại là cách nhắc mình nhớ đúng ngày của mẹ, của bạn. Tổ chức, cơ quan cũng có sinh nhật riêng theo nghĩa bóng, thường kỷ niệm bằng lễ kỷ niệm ngày thành lập.6
Chữ ngày sinh nhật
Nhiều người thắc mắc cụm «ngày sinh nhật» có thừa từ không. Xét theo từ điển thì có lý do để thắc mắc: chữ «nhật» trong sinh nhật vốn mang nghĩa «ngày», nên thêm chữ «ngày» phía trước là lặp ý.
Tuy thế, cách nói ấy quen tai và vẫn xuất hiện trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, kể cả khi người ta cần phân biệt rõ với «ngày sinh». Trang này viết «sinh nhật» khi câu đã có «mừng», «tiệc», «dịp», và viết «ngày sinh nhật» khi muốn nói rõ chính ngày ấy. Hai cách nói đều gặp trong đời sống, không có cách nào là duy nhất đúng.

Nhớ nhanh
- Ngày sinh nhật là ngày kỷ niệm ngày chào đời, lặp hằng năm; ngày sinh là mốc trọn vẹn có cả năm, ghi trên giấy tờ.
- Người Việt mừng tuổi theo nếp riêng: đầy tháng, thôi nôi, rồi mừng thọ theo bốn bậc hạ, trung, thượng, đại thọ.
- Cụm «ngày sinh nhật» lặp chữ «ngày» theo từ điển, nhưng nói vậy vẫn đúng cách dùng quen, không cần sửa.
Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.
Hỏi đáp nhanh
Nói «ngày sinh nhật» có thừa từ không?
Về nghĩa từ thì có phần lặp, vì chữ «nhật» đã chỉ ngày. Dù vậy, người ta vẫn quen miệng nói «ngày sinh nhật», nhất là khi muốn chỉ đúng hôm ấy.
Sinh nhật theo lịch âm tính thế nào?
Giữ nguyên ngày, tháng âm lịch lúc sinh làm mốc. Năm nào cũng phải đổi sang dương lịch để biết hôm mừng, vì hai lịch lệch nhau mỗi năm một khác.
Đầy tháng và thôi nôi khác nhau ở đâu?
Đầy tháng mừng bé tròn một tháng, thôi nôi mừng bé tròn một năm. Lễ thôi nôi thường có thêm tục bày đồ vật cho bé tự chọn.
Mừng thọ thường làm vào dịp nào?
Lễ mừng thọ thường nhằm dịp sinh nhật của cụ hoặc ngày xuân; nhiều nơi làm vào dịp Tết Nguyên đán.
Nguồn tham khảo
- Nét đẹp chúc thọ, mừng thọ đầu Xuân (chinhsachcuocsong.vnanet.vn) ↩
- Tăng mức tiền, quà tặng chúc thọ, mừng thọ người cao tuổi (baochinhphu.vn) ↩
- Đầy tháng (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Thôi nôi (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c
- Lễ mừng thượng thọ (Wikipedia) ↩
- Sinh nhật (Wikipedia) ↩a ↩b ↩c ↩d
- Birthday (Wikipedia tiếng Anh)
- Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915), Sinh nhật (Wikisource) ↩a ↩b
- Việt Nam phong tục (Phan Kế Bính, 1915), Thượng thọ (Wikisource) ↩a ↩b ↩c