Chúc Mừng Năm Mới

Đếm ngược Tết còn 81 ngày (mở trong thẻ mới)

Phong tục

Nguồn gốc nỗi sợ thứ Sáu ngày 13 đen đủi ở phương Tây

Ngày 12/6/2008, Trung tâm Thống kê Bảo hiểm Hà Lan cho biết trung bình mỗi thứ Sáu có 7.800 vụ tai nạn giao thông, nhưng khi ngày 13 rơi vào thứ Sáu chỉ còn 7.500. Nỗi sợ hóa ra lại làm đường phố an toàn hơn.

12 phút đọc

Ngày 13 tháng nào cũng có, nhưng khi trùng thứ Sáu, đường phố Hà Lan lại vắng tai nạn hơn thường lệ. Theo báo cáo năm 2008 của Trung tâm Thống kê Bảo hiểm Hà Lan, trung bình mỗi thứ Sáu có 7.800 vụ tai nạn giao thông, còn thứ Sáu ngày 13 chỉ 7.500 vụ.

Giải thích nằm ở chính nỗi sợ.1 Nhiều người lo lắng nên ở nhà, ít ra đường, tai nạn vì thế giảm xuống. Đó là nghịch lý của thứ Sáu ngày 13, thứ mê tín phương Tây đang lan dần sang Việt Nam qua phim ảnh và mạng xã hội. Nguồn gốc của nó, như phần dưới sẽ kể, vẫn chưa có lời giải chắc chắn; nhưng dấu vết trên giấy mực thì truy được khá rõ.

Nỗi sợ số 13 từ thần thoại và kinh sách

Muốn hiểu vì sao thứ 6 ngày 13 xui xẻo trong mắt người phương Tây, phải tách ra hai mảng: con số 13 và ngày thứ Sáu. Riêng số 13 đã mang tiếng xấu từ hai câu chuyện cổ.

Truyền thuyết Bắc Âu kể về bữa tiệc của 12 vị thần ở Valhalla.5 Loki, thần gây rối không được mời, xuất hiện đúng lúc với tư cách vị khách thứ 13. Chính sự có mặt ấy dẫn tới cái chết của thần Balder, khiến cả thế giới chìm trong tang tóc. Chuyện tương tự nằm trong Kinh Thánh: Bữa Tiệc Ly có Chúa Jesus cùng 12 môn đồ, và Judas Iscariot, kẻ phản bội, được coi là vị khách thứ 13. Từ đó hình thành quan niệm nếu 13 người ăn tối cùng nhau thì một người sẽ qua đời trong năm đó.

Một lý do khác mang tính đếm số hơn là kể chuyện. Số 12 được xem là con số hoàn hảo: 12 tháng trong năm, 12 cung hoàng đạo, 12 vị thần trên đỉnh Olympus, 12 tông đồ của Chúa Jesus.1 Số 13 đứng ngay sau, vượt khỏi trật tự tròn đầy ấy, nên bị coi là số thừa, số gở. Thomas Fernsler của Đại học Delaware, người nghiên cứu số 13 hơn 20 năm, cho rằng con số này chịu định kiến vì ngay trước nó là số may mắn 12.

Nỗi sợ có cả tên khoa học.1 Sợ số 13 gọi là triskaidekaphobia. Hội chứng sợ đúng ngày thứ Sáu rơi vào số 13 có tên paraskevidekatriaphobia, ghép từ tiếng Hy Lạp: paraskevi nghĩa là thứ Sáu, dekatria là số 13, phobia là nỗi sợ hãi.1

Sự kiêng dè có từ rất xa. Bộ luật Hammurabi của Babylon cổ đại, dựng khoảng năm 1772 trước Công nguyên, đã bỏ số 13 khỏi danh sách các điều luật. Nỗi sợ ấy in hẳn vào kiến trúc và đồ vật hằng ngày: hơn 80% tòa nhà cao tầng không có tầng 13; nhiều sân bay bỏ cổng 13; bệnh viện và khách sạn thường không có phòng số này. Trên tờ 1 đô la Mỹ, người ta đếm được 13 bậc thang, 13 ngôi sao và 13 lá trên cành ô liu.1

Người quyền thế cũng chẳng thoát khỏi định kiến thời mình. Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt tránh đi đâu vào ngày 13 và không tiếp 13 khách.1 Napoleon Bonaparte và Herbert Hoover cũng sợ con số này.1

Vì sao thứ Sáu bị gán xui

Theo quan niệm phương Tây, trong tuần thứ Sáu bị coi là ngày xấu nhất, trong tháng ngày 13 gánh tiếng xấu nhất.3 Hai điều xấu gặp nhau tạo nên nỗi sợ lớn.3

Vậy ngày thứ Sáu oan ở chỗ nào? Trong Kitô giáo, Chúa Jesus bị đóng đinh vào thứ Sáu.1 Truyền thuyết còn gán cho ngày này chuyện Adam và Eva bị đuổi khỏi vườn địa đàng, trận Đại hồng thủy, và sự hủy diệt đền Solomon.1

Nhưng đó mới là một nửa câu chuyện. Trước khi Cơ đốc giáo lan rộng, thứ Sáu gắn với nữ thần Frigg hay Freyja của người Bắc Âu, và từng được coi là ngày may mắn cho hôn nhân.4 Số 13 cũng từng được tôn thờ vì gắn với chu kỳ âm lịch.4

Điều đó cho thấy nỗi sợ ấy không phải quy luật chung của loài người; nó là sản phẩm của văn hóa Latinh Kitô giáo, chủ yếu phổ biến ở các nước châu Âu và châu Mỹ. Người Bắc Âu xưa còn coi thứ Sáu là ngày hên.

Ảnh minh họa được tạo bằng AI

Gương oval nứt trên bàn gỗ thấp, cạnh bát muối trắng và chiếu đan, gợi chuyện ngày 13 đen đủi
Gương nứt và bát muối trắng là những thứ kiêng kỵ, càng làm ngày này thêm tiếng xấu.

Dấu vết sớm nhất của nỗi sợ

Điều đáng ngạc nhiên nhất: không tìm thấy văn bản viết tay nào về nguồn gốc thứ sáu ngày 13 trước thế kỷ 19. Việc ghép thứ Sáu với số 13 chỉ trở nên phổ biến từ đầu những năm 1900. Vì thế câu hỏi vẫn chưa có đáp án chắc chắn; những gì còn lại chỉ là vài dẫn chứng văn bản sớm nhất.

Dẫn chứng sớm nhất ở Pháp nằm trong vở kịch Les Finesses des Gribouilles, ra năm 1834. Một nhân vật trong vở than rằng mình sinh ngày 13 tháng 12 năm 1813, và từ đó mọi bất hạnh đổ lên đầu.

Tài liệu tiếng Anh sớm nhất là tiểu sử nhà soạn nhạc Gioachino Rossini do H. S. Edwards viết. Sách ghi Rossini mất ngày 13 tháng 11 năm 1868, đúng vào thứ Sáu, kèm nhận xét người Ý coi cả thứ Sáu lẫn số 13 là xui xẻo.

Năm 1907, cuốn tiểu thuyết lấy tên ngày này của T. W. Lawson ra mắt và góp phần lớn phổ biến mê tín. Theo nhà nghiên cứu dân gian Steve Roud, việc ghép thứ Sáu với số 13 ra đời dưới thời Nữ hoàng Victoria, nhưng phải đến cuốn sách ấy mới gây chú ý lớn.4

Giáo sư tâm lý học Stuart Vyse thuộc Đại học Connecticut cho rằng nếu không ai nói về mê tín này, nhiều người sẽ chẳng hề sợ.1 Nhà nghiên cứu Rebecca Borah thuộc Đại học Cincinnati nhận định mê tín được truyền qua nhiều thế kỷ, lại được phim ảnh và sách vở củng cố, dù không có cơ sở thực tế.1

Hiệp sĩ dòng Đền và thuyết sai lầm

Thuyết được nhắc nhiều nhất để giải thích nguồn gốc thứ sáu ngày 13 là chuyện Hiệp sĩ dòng Đền. Ngày 13/10/1307, vua Philip IV của Pháp ra lệnh bắt giữ các hiệp sĩ này; nhiều người bị tra tấn và hành quyết.4 Một số người coi sự kiện ấy là khởi nguồn của huyền thoại.

Giới sử học không chấp nhận cách giải này. Họ xác định đó là thuyết sai lầm, được phổ biến rộng rãi bởi tiểu thuyết Mật mã Da Vinci.4 Lý do đơn giản: nếu nỗi sợ có từ năm 1307, phải còn lại văn bản nào đó trong gần sáu thế kỷ sau, mà thực tế không có ghi chép nào trước thế kỷ 19.

Vụ bắt giữ năm 1307 là sự kiện lịch sử có thật, gắn với số phận của dòng hiệp sĩ Đền Thánh.4 Chỉ có điều nó không phải cội rễ của nỗi sợ ấy, dù phim ảnh khiến nhiều người tin ngược lại.

Một người đàn ông lớn tuổi mặc áo tối màu ngồi quay lưng bên bàn gỗ, tay đặt trên giấy, cạnh chồng sách và tách trà còn khói
Một người đàn ông lớn tuổi mặc áo tối màu ngồi quay lưng bên bàn gỗ, tay đặt trên giấy, cạnh chồng sách và tách trà còn khói, cửa sổ gỗ và chậu cây sau lưng.

Những vụ việc trùng ngày đen

Nỗi sợ còn được nuôi bằng những trùng hợp được kể đi kể lại. Tàu Apollo 13 của Mỹ phóng lúc 13h13 ngày 11/4/1970, và gặp nổ ngày 13/4/1970.1 Hải quân Anh từng đóng một con tàu đặt tên theo ngày này; con tàu mất tích sau chuyến ra khơi đầu tiên.1

Du thuyền Costa Concordia gặp nạn vào tháng 1/2012, khiến 32 người thiệt mạng. Vụ tai nạn Chuyến bay 571 của Không quân Uruguay, sau này được dựng thành phim, xảy ra vào ngày 13 tháng 10 năm 1972, đúng thứ Sáu.

Chiều ngược lại cũng có. Butch Cassidy, tay cướp nhà băng khét tiếng nước Mỹ, sinh ngày 13/4/1866, đúng thứ Sáu, và cuộc đời ông đâu có vì thế mà lận đận hơn ai.1 Nhà văn Mark Twain từng là vị khách thứ 13 trong một bữa tiệc và nghe lời khuyên không nên đi.1

Cách kể chuyện này có một cơ chế chọn lọc kín đáo: sự kiện xấu trùng ngày được nhớ kỹ và nhắc lại, còn vô số ngày bình thường của cùng cái ngày ấy thì chẳng ai ghi vào sổ. Tâm lý nhớ trọn điều xấu, quên điều bình thường, chính là thứ nuôi mê tín lớn dần.

Số liệu nói gì

Nghiên cứu của Trung tâm Thống kê Bảo hiểm Hà Lan năm 2008 cho thấy số vụ tai nạn giao thông, hỏa hoạn và trộm cắp vào ngày 13 đen đủi ít hơn các thứ Sáu khác. Trung bình mỗi thứ Sáu nước này ghi nhận 7.800 vụ tai nạn giao thông; khi ngày 13 rơi vào thứ Sáu, con số chỉ còn 7.500. Lý do: nhiều người lo sợ nên ít ra ngoài.

Ở Đức, một nghiên cứu năm 2011 xem xét 3.281 ngày tại một bệnh viện, trong đó có 15 ngày vừa là thứ Sáu vừa là ngày 13. Kết quả không cho thấy mối tương quan nào giữa ngày này với số ca cấp cứu.

Có một kết quả trái chiều. Nghiên cứu của Scanlon, Luben, Scanlon và Singleton năm 1993 kết luận nguy cơ nhập viện do tai nạn giao thông có thể tăng tới 52% vào ngày 13. Nhưng chính các tác giả thừa nhận số ca nhập viện do tai nạn quá nhỏ để phân tích có ý nghĩa.

Các nghiên cứu về sau đã bác bỏ bất kỳ mối tương quan nào giữa thứ Sáu ngày 13 và tỷ lệ tai nạn. Hình ảnh rõ nhất có lẽ vẫn là con số Hà Lan: người ta ít gặp chuyện xấu chính vì người ta trốn nó.

Một phụ nữ mặc váy đen đứng khóa cổng sắt trước cửa nhà trong hẻm nhỏ lúc chiều muộn, bên cạnh có xe máy và chậu cây xanh
Một phụ nữ mặc váy đen đứng khóa cổng sắt trước cửa nhà trong hẻm nhỏ lúc chiều muộn, bên cạnh có xe máy và chậu cây xanh, xa xa vài người đang đi bộ.

Ứng xử thế nào với thứ Sáu ngày 13

Trước hết, đây chỉ là một ngày trong lịch. Theo Dương lịch, mỗi năm có ít nhất một và nhiều nhất ba thứ Sáu ngày 13. Ba lần ấy rơi vào tháng 2, 3, 11 nếu năm thường bắt đầu vào thứ Năm, hoặc tháng 1, 4, 7 nếu năm nhuận bắt đầu vào Chủ nhật. Tính trung bình, cứ 212,35 ngày lại có một lần; tần suất khoảng 1,7218 lần mỗi năm, tức khoảng 3.477 lần kể từ năm 1 Công nguyên. Khoảng cách giữa hai lần có thể dài tới 14 tháng, ngắn nhất chỉ một tháng. Có một chi tiết ít ngờ: ngày 13 trong tháng có xác suất trùng thứ Sáu hơi nhỉnh hơn một chút so với các ngày khác trong tuần. Ai muốn tra lần tới là ngày nào có thể mở Lịch vạn niên hoặc dùng công cụ Xem ngày tốt trên nền tảng Chúc Mừng Năm Mới.

Không phải nền văn hóa nào cũng sợ số 13. Đạo Hindu thờ thần Shiva và Parvati vào ngày Trayodashi, tức ngày 13; Phật giáo Shingon có 13 vị Phật; sách Đại Giải phóng Tây Tạng nhắc đến 13 dấu hiệu may mắn. Ở Tây Ban Nha và Hy Lạp, thứ Ba ngày 13 mới bị coi là ngày xui xẻo; tục ngữ Tây Ban Nha khuyên không cưới hỏi hay khởi hành vào thứ Ba. Ở Ý người ta sợ số 17, ở Trung Quốc sợ số 4, ở Nhật Bản sợ số 9, còn ở Ấn Độ người ta sợ số 26 hơn cả số 13.

Cũng từng có người chủ động đối đầu với mê tín. Những năm 1880, một nhóm người Mỹ thành lập Câu lạc bộ 13, do Đại úy William Fowler làm chủ tọa, với mục đích xóa tan mê tín. Bản thân Fowler có nhiều số 13 trong đời: ông tham gia 13 trận đánh và giải ngũ ngày 13/8/1863, nhưng vẫn tin con số ấy không liên quan gì đến vận mệnh.

Phía những người coi 13 là số đẹp cũng có tên tuổi. Ca sĩ Taylor Swift sinh ngày 13, bước sang tuổi 13 vào đúng một thứ Sáu ngày 13, và album đạt giải vàng sau 13 tuần. Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson cũng coi 13 là con số may mắn: ông đến Normandy ngày 13/12/1918, nhưng hiệp ước ông mang về không được thông qua.

Ở Việt Nam, chuyên gia phong thủy Nguyễn Song Hà khuyên vào ngày này nên dậy sớm trước 7 giờ sáng và hít thở sâu. Tối thứ Năm trước đó, ông khuyên mát xa mắt, da đầu và chân để chuẩn bị; trong ngày thì thả lỏng, nghĩ tích cực, cười nhiều.

Văn hóa đại chúng thì cứ tiếp tục củng cố nỗi sợ qua loạt phim kinh dị lấy tên ngày này. Cách nhìn hợp lý nhất có lẽ là của người Hà Lan: thứ Sáu ngày 13 không có gì đáng sợ, chỉ cần đừng để nỗi sợ tự làm phiền mình. Ai muốn đọc thêm về cách chọn ngày, kiêng ngày trong nếp sống Việt, có thể tìm cả chuyên mục Phong tục.

Nhớ nhanh

  • Với người Việt, thứ Sáu ngày 13 chỉ là một ngày theo Dương lịch, không nằm trong hệ thống chọn ngày lành tháng tốt của ông bà ta.
  • Nhớ nhanh nguồn gốc: số 13 mang tiếng xấu từ hai vị khách thứ 13 là Loki và Judas, còn thứ Sáu xui theo văn hóa Kitô giáo. Việc ghép hai thứ lại chỉ phổ biến từ đầu thế kỷ 20, khiến ngày 13 đen đủi thành nỗi sợ đại chúng.
  • Cách đối phó đơn giản nhất: làm việc bình thường, cười nhiều; số liệu Hà Lan cho thấy người trốn ngày này lại an toàn hơn cả.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Xem thêm trong mục Phong tục

chucmungnammoi.com