Chúc Mừng Năm Mới

Phong tục

Tuổi tứ tuần là gì và vì sao tuổi 40 được xem cột mốc lớn

Tối 20/11, Sở giao dịch Chứng khoán Thượng Hải xử phạt, khiển trách vợ chồng Triệu Vy - Huỳnh Hữu Long và cấm giữ chức quản lý công ty trên sàn, đưa nữ diễn viên 42 tuổi vào chuỗi sóng gió của tuổi tứ tuần.

13 phút đọc

Vụ việc của Triệu Vy khiến cụm từ tuổi tứ tuần lại xuất hiện dày đặc trên báo chí. Người đọc trẻ tuổi nhiều khi nghe quen tai nhưng chưa rõ tuổi tứ tuần là gì, dùng trong hoàn cảnh nào và khác gì với các cách gọi tuổi khác.

Trả lời thẳng: tứ tuần là tuổi 40, tính theo cách đếm tuần của người xưa, mỗi tuần là mười năm. Bài dưới đây giải nghĩa từ gốc, cách dùng, những hiểu lầm hay gặp, và cả chuyện tuổi 40 có được tổ chức mừng thọ theo nếp truyền thống hay không.

Tuổi tứ tuần là gì: nghĩa chữ Hán Việt

Tứ tuần là từ Hán Việt, ghép từ hai chữ: tứ nghĩa là bốn, tuần nghĩa là mười năm. Ghép lại, tứ tuần chỉ độ tuổi bốn mươi, không hơn không kém. Đây là điểm người đọc cần nắm đầu tiên, bởi từ này không dùng cho các tuổi lân cận như 39 hay 41.

Điều thú vị nằm ở chữ tuần. Nguyên thủy, tuần chỉ khoảng thời gian mười ngày, dùng để đếm tháng. Về sau, người ta mở rộng nghĩa, lấy tuần để chỉ mười năm khi nói về tuổi tác. Nhờ vậy mà có cả một hệ thống gọi tuổi: hai mươi là nhị tuần, ba mươi là tam tuần, bốn mươi là tứ tuần, năm mươi là ngũ tuần.

Cách đếm này gắn với nền học thuật Nho giáo mà người Việt tiếp nhận qua văn tự Hán. Câu nói nổi tiếng nhất gắn với tuổi bốn mươi là lời Khổng Tử: Tứ thập nhi bất hoặc, nghĩa là bốn mươi tuổi thì không còn mê hoặc, nghi ngờ. Lời ấy đặt tuổi 40 lên một vị trí riêng trong đời người: trí tuệ đã đủ chín để tự tin trước mọi việc, không dễ dao động như thời trai trẻ.

Ngoài nghĩa gốc chỉ người đã bước sang tuổi 40, tứ tuần còn được dùng với nghĩa mở rộng. Nhiều khi từ này ám chỉ giai đoạn sung sức, chín chắn nhất của đời người, khi sự nghiệp đã vững và hiểu biết đã nhiều. Văn hóa xưa cũng coi qua tuổi 40 là điều đáng tự hào: sự nghiệp vững vàng, đầu óc sáng suốt.

Chính vì mang sắc thái trang trọng nên tứ tuần hiếm khi nghe trong lời ăn tiếng nói thường ngày. Người ta nói bốn mươi tuổi trong nhà hàng, quán xá, nhưng khi viết thư, soạn lời chúc, tứ tuần mới đúng vai. Ví dụ trong thiệp chúc mừng sinh nhật trang trọng, người ta viết Kính chúc anh tứ tuần viên mãn. Câu chúc ấy nghe trịnh trọng, có phần nghi lễ, đúng với không gian dịp lễ của người bước qua cột mốc lớn.

Vậy khi ai hỏi tuổi tứ tuần là gì, câu trả lời gọn nhất là: đó là tuổi 40, gọi theo lối Hán Việt, gắn với lời Khổng Tử về sự bất hoặc, và thường dùng trong văn viết, lời chúc thay vì khẩu ngữ thường ngày.

Cách dùng và các từ đi kèm

Tứ tuần xuất hiện nhiều nhất trong văn học, thơ ca, thư mời và thiệp chúc mừng sinh nhật trang trọng. Đây là nhóm hoàn cảnh có điểm chung: người viết muốn lời lẽ có phần cổ điển, lễ nghĩa. Một lời mời dự tiệc sinh nhật bốn mươi viết bằng chữ tứ tuần nghe sang hơn hẳn cách ghi tuổi bằng số.

Bên cạnh tứ tuần, tiếng Việt còn có các từ đồng nghĩa để nói về tuổi 40: bốn mươi tuổi, bất hoặc, tứ thập, bốn chục xuân, và cách nói rộng hơn là tuổi trung niên. Trong đó bất hoặc cũng lấy từ lời Khổng Tử nêu trên, rút từ câu Tứ thập nhi bất hoặc mà thành cách gọi riêng cho tuổi 40. Còn tứ thập là cách nói mượn nguyên chữ Hán cho con số bốn mươi, nghe khô khan hơn nên ít dùng trong lời chúc.

Ngược với tứ tuần là các từ chỉ tuổi trẻ hơn: nhị tuần cho tuổi hai mươi, tam tuần cho tuổi ba mươi. Cả dãy từ này tạo thành một thang tuổi hoàn chỉnh. Ai nắm được quy luật thì đọc thơ, đọc thư xưa không còn lúng túng khi gặp những cách gọi kiểu này. Muốn nói tuổi ba mươi, người ta dùng tam tuần; tuổi năm mươi là ngũ tuần, cứ thế mà tính theo thang trên.

Có một lỗi hay gặp cần tránh: nhầm tứ tuần với tứ trụ. Tứ trụ là bốn cột trụ trong tử vi, chỉ năm, tháng, ngày, giờ sinh của một người, hoàn toàn khác nghĩa. Người chưa rành dễ viết nhầm trong thiệp, khiến lời chúc thành vô nghĩa. Thử hình dung một người soạn thiệp mừng sinh nhật cho bạn 40 tuổi mà viết Kính chúc anh tứ trụ viên mãn, người nhận đọc vào sẽ thấy lạc đề ngay.

Lỗi thứ hai là dùng tứ tuần cho tuổi khác 40. Vì tứ tuần chỉ đúng bốn tuần, tức bốn mươi năm, nên không thể nói tứ tuần cho tuổi 38 hay 42. Nắm được hai điểm này, người viết lời chúc, soạn thư mời sẽ tránh được những sai sót khiến người lớn khó chịu.

Trên bàn sơn đỏ có xấp phong bì đỏ, quạt giấy gấp, ấm trà men hoa và một bát trà cùng một cúc vàng, ánh sáng ban mai mềm
Ảnh minh họa

Cột mốc bốn mươi

Vì sao tuổi 40 được coi trọng đến vậy? Một phần nằm ở vị trí của nó trong dòng đời. Tuổi 40 được xem là cột mốc quan trọng, tình hình tài chính ở thời điểm này có thể quyết định nửa phần đời còn lại.2 Nửa đầu đã qua, nửa sau còn dài, và những gì tích lũy được ở mốc 40 thường định hình cả quãng đời sau.

Ở tuổi này, nhiều người bắt đầu suy ngẫm về cuộc đời, bởi đại khái đã nhìn thấy được cuộc sống tương lai sẽ diễn ra như thế nào.1 Thời trai trẻ còn mơ nhiều lối đi, đến tứ tuần thì các lối ấy đã rõ rành rành: nghề nào đã định, bạn bè nào còn lại, gia đình đang ở đâu. Sự rõ ràng ấy vừa là bình yên, vừa là mầm của những trăn trở.

Gánh nặng cũng dồn về một lúc. Người trung niên trên 40 tuổi phải đối mặt với nhiều áp lực: cha mẹ già, con cái chưa trưởng thành, bế tắc trong sự nghiệp và sức khỏe bắt đầu suy yếu.1 Cụ thể hơn, người ở tuổi này thường phải vay tiền mua nhà, mua xe, lo học phí của con, chăm sóc cha mẹ già, cùng nguy cơ thất nghiệp.1

Cơ thể cũng bắt đầu đổi nếp.6 Từ tuổi 30 sang 40, cách cơ thể tiêu hao calo thay đổi, nên cần cắt bớt lượng calo rỗng.3 Người trên 40 nên ăn khoảng 20-30 gram protein mỗi bữa để giữ khối cơ, giảm cường độ luyện tập và ngủ đủ 8 tiếng mỗi ngày. Những điều chỉnh này không tốn kém, chỉ cần người ở tứ tuần chịu thay đổi thói quen từ bữa ăn đến giờ ngủ.

Cách sống cho nhẹ ở giai đoạn này còn nằm ở quan hệ. Người trung niên nên hạn chế tương tác xã hội vô nghĩa, chỉ cần ít bạn bè nhưng trọng tình cảm. Coi trọng tình cảm gia đình, dành thời gian gặp gỡ trò chuyện với cha mẹ già cũng là điều nhiều lời khuyên nhắc người trên 40 nên làm.

Khủng hoảng tuổi trung niên

Nói về tuổi tứ tuần là gì mà không nhắc khủng hoảng tuổi trung niên thì thiếu một mảnh lớn. Thuật ngữ này do nhà tâm lý học phân tích người Canada Elliott Jaques (1917-2003) đặt ra, lần đầu công bố trong bài luận năm 1965 về kiểu làm việc của các thiên tài sáng tạo. Tư tưởng về hiện tượng này bắt nguồn từ các học trò của Sigmund Freud, cho rằng ở tuổi trung niên, suy nghĩ con người bị thúc đẩy bởi nỗi sợ cái chết đang đến gần.

Nền tảng lý thuyết còn có thêm hai tên tuổi. Carl Jung cho rằng tuổi trung niên là giai đoạn trung tâm của quá trình cá nhân hóa, tức quá trình tự nhận thức và tự hiện thực hóa bản thân; giai đoạn sáng tạo versus trì trệ của Erik Erikson cũng trùng khớp với ý tưởng khủng hoảng tuổi trung niên. Nhìn theo các nhà lý thuyết này, tuổi trung niên vừa là lúc khủng hoảng, vừa là cơ hội để con người hoàn thiện chính mình.

Khủng hoảng tuổi trung niên thường được mô tả là sự mất tự tin, kèm nỗi lo âu hoặc chán nản, có thể xảy ra ở độ tuổi từ 35 đến 50.4 Các nguồn khác nêu khung tuổi rộng hơn: đây là trạng thái tâm lý, cảm xúc của người trong giai đoạn khoảng 40-60 tuổi, có thể dẫn đến trầm cảm, thậm chí tự tử nếu không kịp thời khắc phục; tuổi trung niên nói chung kéo dài từ khoảng 40 đến 65 tuổi.

Chuyên gia Jennifer Wickham thuộc Hệ thống y tế Mayo Clinic (Mỹ) nêu 6 dấu hiệu phổ biến: thói quen ăn ngủ xáo trộn, cảm thấy bi quan tuyệt vọng, bồn chồn lo lắng, mất hứng thú với việc từng thích, có suy nghĩ muốn tự tử, và các triệu chứng thể chất như đau đầu, nhức mỏi.

Nam và nữ khác nhau cả về nguyên nhân lẫn thời gian. Khủng hoảng tuổi trung niên ở phụ nữ thường kéo dài 2-5 năm, ở nam giới khoảng 3-10 năm.6 Ở nam thường do vấn đề công việc, sự nghiệp; ở nữ thường đến từ đánh giá về vai trò trong gia đình, xã hội.6 Riêng ở phụ nữ, nguyên nhân sinh lý liên quan đến tiền mãn kinh, mãn kinh: estrogen và progesterone suy giảm dẫn đến khó chịu, mệt mỏi, mất ngủ, tâm trạng cáu gắt. Tình trạng này cũng dễ xảy ra sau những thay đổi lớn như bệnh tật, ly hôn, mất việc làm hay mất người thân.6

Vượt qua khủng hoảng có những cách làm cụ thể.6 Người trong giai đoạn này có thể tham gia hoạt động tình nguyện, tìm sở thích mới, xây dựng chế độ sinh hoạt lành mạnh, chia sẻ với người thân, viết nhật ký; nếu tình trạng kéo dài và trầm trọng hơn thì cần được bác sĩ trợ giúp. Tập thể dục đều đặn ở tuổi trung niên còn giúp ngăn bệnh tim mạch vành, tiểu đường, viêm khớp, tăng huyết áp, loãng xương và trầm cảm; đi bộ nhanh 20-30 phút mỗi ngày cũng giúp giảm mỡ cơ thể.

Một người đàn ông ngồi bên bàn gỗ cạnh cửa sổ, trước mặt là laptop mở màn hình tối, nhìn ra mái nhà thành phố trong ánh chiều
Ảnh minh họa

Tuổi 40 của người nổi tiếng

Báo chí hay dùng cụm từ tuổi tứ tuần khi viết về người nổi tiếng, và các câu chuyện ấy cho thấy mốc 40 mang cả hai mặt. Triệu Vy ở tuổi tứ tuần đối diện hàng loạt sóng gió, nhưng cũng tích cực gây dựng lại hình ảnh qua hoạt động từ thiện và show thực tế Nhà hàng Trung Hoa.

Trong khi đó, tuổi 40 của Son Ye Jin lại là giai đoạn rực rỡ. Nữ diễn viên 43 tuổi duy trì nhan sắc nhờ kiên trì, kỷ luật và tinh thần lạc quan, kết hợp thiền định. Cô tập Pilates và TRX 4-5 buổi mỗi tuần, mỗi buổi 50 phút, gắn bó với Pilates hơn 10 năm. Lâm Tâm Như cũng là gương mặt thường được nhắc: cô tươi trẻ rạng ngời ở tuổi tứ tuần, và lên xe hoa với Hoắc Kiến Hoa đúng ở tuổi 40.

Ở xứ Hàn, dàn diễn viên ngoài 40 vẫn được xem là quyến rũ dù độc thân. Ha Ji Won nhận 4 giải Baeksang và vẫn độc thân ở tuổi ngoài 40. Kim Sa Rang, hoa hậu Hàn Quốc năm 2000, 42 tuổi vẫn độc thân và không nóng vội trong hôn nhân. Jung Woo Sung sinh năm 1973, 47 tuổi, chưa tìm được người yêu gắn bó trọn đời. Lee Jun Ki vẫn lẻ bóng dù bước sang tuổi tứ tuần, chỉ từng công khai hẹn hò Jeon Hye Bin. Còn Gong Hyo Jin từng có mối tình 10 năm với Ryu Seung Bum trước khi chia tay năm 2012.

Tứ tuần, xét theo những gương mặt này, không phải hồi kết mà là một đoạn đường vẫn đầy khả năng.

Tứ tuần và lễ mừng thọ

Còn một điểm cần phân biệt rõ: tứ tuần là cách gọi tuổi, không phải dịp lễ. Tục mừng thọ truyền thống của người Việt, bắt nguồn từ Nho giáo và đã được Việt hóa, thường tổ chức cho người cao tuổi ở các cột mốc 70, 80, 90, 100 tuổi; nguồn về tục này không nêu việc mừng thọ ở tuổi 40. Nghi thức mừng thọ gồm lễ dâng hương, trao áo thọ đỏ hoặc vàng và tặng quà như tranh chữ Thọ, tiệc mừng, lời chúc thọ, đều dành cho người cao tuổi.

Nếp ngày nay cũng chia các bậc thọ theo tuổi: Hạ thọ từ 60 đến 69, Trung thọ từ 70 đến 79, Thượng thọ từ 80 đến 99, Đại thọ từ 100 trở lên. Như vậy tuổi 40 nằm ngoài cả các bậc thọ lẫn các cột mốc mừng thọ truyền thống. Sinh nhật tứ tuần vẫn là dịp gia đình quây quần, nhưng đó là tiệc sinh nhật, chứ không phải lễ mừng thọ theo nghĩa cổ truyền. Khi viết thiệp chúc, người ta mượn chữ tứ tuần cho trang trọng, còn nghi lễ thì thuộc về ông bà cao tuổi.

Bài viết thuộc Góc đọc Xuân của Chúc Mừng Năm Mới.

Nguồn tham khảo

Đọc tiếp

Chủ đề

Công cụ liên quan

Ban Phong tục

Cách Góc đọc làm việc

chucmungnammoi.com